I CR 518/55

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Gminnej Spółdzielni "Samopomoc Chłopska" w K. przeciwko Franciszkowi P. o odszkodowanie, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego z dnia 22 kwietnia 1954 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla województwa warszawskiego do ponownego rozpoznania przekazał.Uzasadnienie faktyczneW pozwie, który wpłynął do Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego dnia 1 lipca 1953 r., żądała powódka zasądzenia od pozwanego kwoty 10.689.74 zł z odsetkami tytułem odszkodowania za manko towarowe w bufecie, w którym pozwany był sprzedawcą. Wyrokiem zaocznym z dnia 10 września 1953 r. Sąd Wojewódzki zasądził powództwo. Na skutek sprzeciwu pozwanego wyrokiem z dnia 22 kwietnia Sąd Wojewódzki utrzymał w mocy wyrok zaoczny powołując się na art. 134 k.z.Żadna ze stron wyroku tego nie zaskarżyła.Uzasadnienie prawneDnia 7 czerwca 1955 r. wpłynęła do Sądu Najwyższego rewizja nadzwyczajna Prokuratora Generalnego PRL od powyższego wyroku, przy rozpoznaniu której Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Ze sprzeciwu od wyroku zaocznego wynika twierdzenie, iż dnia 28 maja 1951 r. ukończył się stosunek pracy pomiędzy stronami. Okoliczność ta wymagała ustalenia, gdyż w razie jej potwierdzenia powództwo mogłoby być uwzględnione (art. 475 k.z.) jedynie wówczas, jeżeliby opierało się na przepisie art. 134 k.z. Sąd Wojewódzki powołał wprawdzie w swym wyroku ten przepis, jednakże ani twierdzenia powoda, ani uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawierają żadnego w ogóle faktu, który miałby być czynem niedozwolonym. Jeżeli pozew wpłynął po upływie terminu prekluzyjnego z art. 473 k.z., na powódce spoczywałby ciężar twierdzenia i udowodnienia konkretnych faktów, będących czynem niedozwolonym pozwanego i rodzących z tego tytułu jego odpowiedzialność. Sam fakt, że w bufecie powstało manko, nie mógłby po upływie terminu z art. 473 k.z. uzasadnić uwzględnienia powództwa. Ewentualny upływ powyższego terminu miałby zatem istotne znaczenie w dziedzinie ciężaru twierdzenia i dowodu. Jeżeli termin ten upłynął, byłoby rzeczą powodowej spółdzielni podać i wykazać powstanie niedoboru, zawinienie go przez pozwanego i wysokość manka.Jeżeliby okazało się, że pozew w niniejszej sprawie wpłynął do sądu przed upływem terminu z art. 473 k.z., należałoby wziąć pod rozwagą twierdzenia i zarzuty zgłoszone przez pozwanego. W szczególności pozwany zakwestionował zasadność dołączonego do pozwu wyliczenia, wykazującego niedobór w kwocie 11.220,92 zł, przy czym zarzucił, że decydujące w sprawie wyliczenie końcowe, które zostało sporządzone przez powodową spółdzielnię komisyjnie w dniu 27 maja 1951 r., tj. w dniu przekazania przez niego kierownictwa stołówki innej osobie z powodu powołania go do służby wojskowej i zwolnienie go z pracy u powódki, nie wykazało za sporny okres żadnego niedoboru, w związku z czym też powódka nie podniosła wobec pozwanego w okresie przeszło dwuletnim po jego odejściu żadnych pretensji z tytułu niedoboru. Zarzucił również pozwany, że wyliczenie końcowe, stwierdzające niedobór i jego wysokość, nie zostało w rzeczywistości podpisane ani przez ówczesnego księgowego, który je miał sporządzić w 1951 r., ani też przez pozwanego. Z zeznań tegoż księgowego wynikało zaś, że w rzeczywistości nie sporządził on w ogóle powyższego wyliczenia.Pozwany podniósł także zarzuty przeciwko prawdziwości zawartych w wyliczeniu danych cyfrowych, żądając skontrolowania przez Sąd "kwitów dostawy" na podstawie ksiąg spółdzielni, podnosząc, że wszyscy ówcześni członkowie zarządu spółdzielni zostali usunięci ze swych stanowisk. Poza tym pozwany wskazywał, że z winy zarządu powódki pozbawiony był częściowo faktycznej możności sprawowania należytej kontroli nad powierzonym mu mieniem, ponieważ z polecenia zarządu w każdą niedzielę wyjeżdżał w celach służbowych do O., wobec czego w czasie tejże jego nieobecności stołówka była powierzona faktycznemu kierownictwu dwóch kelnerek, które nie kontrolowane przyjmowały i wydawały towar oraz inkasowały pieniądze, przy czym zarząd spółdzielni pomimo wysuniętych przeciwko jednej z nich zastrzeżeń pozwanego i pomimo wyraźnego jego żądania natychmiastowego sporządzenia remanentu uchylił się, kierując się względami kumoterstwa, od tego obowiązku.W świetle twierdzeń stron przytoczonych w procesie istotne okoliczności sprawy, dotyczące faktu samego powstania niedoboru i jego wysokości oraz spowodowania go przez pozwanego, był zatem sporne i wymagały wyjaśnienia i ustalenia. Skoro pozwany wystąpił z konkretnymi zarzutami zmierzającymi do wykazania braku szkody i do stwierdzenia, że jeżeli nawet powstał niedobór, sama powódka przyczyniła się do jego powstania w sposób, ograniczający jego odpowiedzialność na podstawie art. 158 § 2 k.z., przez niezapewnienie pozwanemu możności wyliczenia się z powierzonego mienia, przeto obowiązkiem Sądu było zbadanie spornych okoliczności w drodze przeprowadzenia dowodów, wskazanych przez strony, ewentualnie przeprowadzenie zgodnie z art. 236 k.p.c. nawet z urzędu dowodów, niezbędnych do wykrycia prawdy obiektywnej, między innymi także dowodu z biegłego.W tym stanie rzeczy wobec niedokonania przez Sąd Wojewódzki w powyższym zakresie prawidłowych ustaleń faktycznych obciążenie pozwanego odpowiedzialnością za niedobór w wysokości dochodzonej w pozwie było zatem w rzeczywistości pozbawione podstawy prawnej. Takiegoż rozstrzygnięcia Sądu nie mógł zaś usprawiedliwić także wniosek Sądu wysnuty z zeznań jedynego, przesłuchanego w sprawie świadka (księgowego), że świadek ten "nic konkretnego nie wyjaśnił", skoro - jak zaznaczono - rozłożenie ciężaru dowodu zależy od ustalenia, kiedy ustał między stronami stosunek pracy, a tym samym czy pozew wpłynął w terminie z art. 473 k.z., czy też po jego upływie.Skoro zaś tłem niniejszego procesu jest stosunek pracy, będący przedmiotem szczególnej pieczy Państwa Ludowego, a w procesie chodzi nie tylko o roszczenie majątkowe względem pracownika, lecz także o jego dobre imię, powyższe wadliwości zaskarżonego wyroku nie tylko naruszają istotne przepisy prawa, lecz stanowią także naruszenie interesu Państwa Ludowego. Dlatego też upływ terminu z art. 399 § 1 k.p.c. nie przeciwstawia się uchyleniu wyroku Sądu Wojewódzkiego, utrzymującego w mocy wyrok zaoczny. Natomiast nie podziela Sąd Najwyższy poglądu zawartego w rewizji nadzwyczajnej, jakoby uchyleniu podlegał również ów wyrok zaoczny. Ten bowiem - podobnie jak w przypadku uchylenia na skutek rewizji zwykłej wyroku utrzymującego w mocy wyrok zaoczny - istnieje nadal, a ponowny wyrok sądu I instancji albo utrzyma go w mocy, albo uchyli go i orzeknie inaczej o żądaniu powódki (art. 352 k.p.c.). Nie podziela również Sąd Najwyższy poglądu wyrażonego przez stronę powodową na rozprawie przed Sądem Najwyższym, jakoby uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej przeciwstawiała się okoliczność, iż pozwany nie zaskarżył wyroku Sądu Wojewódzkiego utrzymującego w mocy wyrok zaoczny. Przepis art. 396 § 1 k.p.c., przewidujący rewizję nadzwyczajną od prawomocnych orzeczeń kończących postępowanie w sprawie, nie czyni żadnego rozróżnienia w zależności od tego, czy tym prawomocnym orzeczeniem jest orzeczenie pierwszej czy drugiej instancji, a więc od tego, czy prawomocność orzeczenia jest następstwem wyczerpania instancji, czy też niezaskarżenia w trybie zwykłym.