I PR 214/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Iwulski (sprawozdawca). Sędziowie SN: M. Tyszel, K. Kolasiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Józefa W. i Zdzisława W. przeciwko Przedsiębiorstwu Mechanizacji Produkcji (...) w B. o ustalenie wynagrodzenia za wynalazek na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Opolu z dnia 2 kwietnia 1990 r.oddalił rewizję.Uzasadnienie faktyczneJózef W. i Zdzisław W. wnieśli o "ustalenie, że za pracowniczy wynalazek pt.: Pompa wirowa z łożyskowaniem osiowym nr patentu 99992 - autorom rozwiązania należy się wynagrodzenie".Twierdzili, że są autorami tego wynalazku, a strona pozwana - Przedsiębiorstwo Mechanizacji Produkcji (...) w B. stosuje go na podstawie umowy licencyjnej, nie przekazując jednak wynagrodzenia autorskiego.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa, stwierdzając, że stosuje wynalazek po upływie 9 lat od jego zgłoszenia i pierwszego zastosowania przez macierzysty zakład pracy powodów.Na rozprawie w dniu 2 kwietnia 1990 r. powodowie oświadczyli, że domagają się jedynie ustalenia, że wynagrodzenie jest im należne, natomiast z powództwem o wypłacenie wynagrodzenia zamierzają wystąpić w przyszłości.Sąd Wojewódzki w Opolu wyrokiem z dnia 2 kwietnia 1990 r. sygn. akt. (...) oddalił powództwo.Sąd stwierdził, że "roszczenie nie jest dopuszczalne ze względów formalnych", gdyż powództwo o ustalenie jest możliwe w wypadku istnienia interesu prawnego w ustaleniu. Tymczasem tego rodzaju interesu powodowie nie mają, ponieważ istnieje możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie.Od tego wyroku rewizję złożyli powodowie, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Powodowie w rewizji zarzucają sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego oraz naruszenie prawa materialnego. W szczególności powodowie wywodzą, że pozew o ustalenie, a nie o kwotowe określenie roszczenia, był konieczny, gdyż strona pozwana nie ustaliła efektów ekonomicznych wynikających ze stosowania wynalazku.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył następujące okoliczności:Rewizja wymaga rozważenia wyłącznie w aspekcie zarzutu naruszenia prawa materialnego, ponieważ zarzut sprzeczności ustaleń z materiałem dowodowym sprawy jest oczywiście niesłuszny. Sąd Wojewódzki w istocie nie przeprowadził żadnego postępowania dowodowego i oparł rozstrzygnięcie wyłącznie na zastosowaniu prawa materialnego do twierdzeń powodów.Sąd Wojewódzki, rozważając powództwo w aspekcie istnienia interesu prawnego w ustaleniu, błędnie twierdził, że powództwo było "niedopuszczalne ze względów formalnych". Istnienie interesu prawnego w ustaleniu istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego (jakkolwiek wymienione w art. 189 k.p.c.) jest materialnoprawną przesłanką powództwa. Jego brak nie jest "formalnym względem uniemożliwiającym dopuszczalność", lecz stanowi materialnoprawną przesłankę bezzasadności roszczenia.Słusznie natomiast Sąd Wojewódzki ocenił, że w przedmiotowej sprawie tego rodzaju interes nie występuje. Według konstrukcji pozwu strona pozwana stosuje wynalazek powodów i nie płaci im wynagrodzenia. Jedyny cel, do jakiego zmierzają powodowie, to uzyskanie wynagrodzenia. Możliwość żądania na drodze sądowej zapłaty wynagrodzenia za projekt wynalazczy nie jest uzależniona od uprzedniego wyliczenia efektów ekonomicznych stosowania wynalazku.Jedyną trudność, jaką mieli powodowie, stanowiła ocena wysokości roszczenia. Powinni tego dokonać w przybliżeniu, na podstawie hipotecznych danych. Problem sprowadza się bowiem nie do wysokości roszczenia, ale do rodzaju żądanej ochrony prawnej. Powodowie chcieliby niejako podzielić roszczenie, i w pierwszej kolejności uzyskać rozstrzygnięcie co do samej jego zasadności, a dopiero później dochodzić zapłaty świadczenia.Sformułowanie w takiej sytuacji powództwa o ustalenie powoduje przyjęcie braku istnienia interesu prawnego w ustaleniu w wyniku całkowitego wyczerpania go przez możliwość żądania świadczenia (por. m.in. wyrok SN z dnia 13 kwietnia 1965 r. II CR 266/64, OSPiKA 1966, z. 7-8, poz. 166, oraz wyrok SN z dnia 17 maja 1966 r. I CR 109/66, OSNCP 1967 z. 3, poz. 52).Słuszna była więc ocena Sądu Wojewódzkiego, że powództwo wobec braku interesu prawnego w ustaleniu podlegało oddaleniu. W tym zakresie skarżący nie mają racji, gdyż nie zachodzi naruszenie prawa materialnego.Rozważeniu z urzędu art. 4773 § 1 k.p.c. podlegała natomiast podstawa rewizyjna z art. 368 pkt 5 - zaistnienie innych uchybień procesowych, jeżeli mogły one wpłynąć na wynik sprawy.Zgodnie bowiem z art. 110 § 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177 ze zm.) do dochodzenia roszczeń o wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy stosuje się odpowiednio przepisy postępowania w sprawach o roszczenia pracowników. Znajdzie więc m.in. zastosowanie art. 4771 § 1 k.p.c., nakazujący sądowi rozstrzygnięcie o roszczeniach wynikających z faktów przytoczonych przez powoda także wówczas, gdy nie były one objęte żądaniem pozwu. Obowiązek orzekania ponad żądanie z art. 4771 § 1 k.p.c. dotyczy także sytuacji, gdy powód wnosi o ustalenie istnienia stosunku prawnego, a z twierdzeń faktycznych przytaczanych przez niego wynika roszczenie o zapłatę.Taka sytuacja występowała w niniejszej sprawie i obowiązkiem Sądu Wojewódzkiego było rozstrzygnięcie sprawy w aspekcie ewentualnego roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za projekt wynalazczy. Tym samym należy stwierdzić, że Sąd naruszył wyżej wykazane przepisy proceduralne. Jednakże naruszenie to nie mogło mieć wpływu na rozstrzygnięcie. Dotyczy ono bowiem tylko i wyłącznie ustalenia istnienia stosunku prawnego. W żadnym wypadku nie odnosi się do świadczenia, czyli do roszczenia o zapłatę wynagrodzenia za stosowanie projektu wynalazczego. Oddalenie powództwa w sprawie, w której sąd nie jest związany żądaniem, nie stanowi bowiem oddalenia roszczeń w tym żądaniu nie zgłoszonych, jeżeli nie były one przedmiotem rozważań sądu (por. uchwała 7 sędziów SN z dnia 30 maja 1966 r. III PZP 15/66, OSNCP 1966, z. 12, poz. 204).Omówione wyżej naruszenie przepisów procesowych nie mogło więc mieć wpływu na rozstrzygnięcie polegające na oddaleniu powództwa o ustalenie (bez względu na stosowanie prawa procesowego to roszczenie powinno ulec oddaleniu), a ewentualnie roszczenie o zapłatę nie jest przedmiotem rozstrzygnięcia.W konsekwencji należało uznać, że rewizja nie powołuje się na żadne uzasadnienie podstawy, a ponieważ brak jest podstaw rewizyjnych branych pod rozwagę z urzędu podlega ona oddaleniu na podstawie art. 387 k.p.c.