II PR 318/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Kapitaniak. Sędziowie: W. Formański (sprawozdawca), Z. Stypułkowska.SentencjaSąd Najwyższy sprawie z powództwa Mariana M. przeciwko Spółdzielni Inwalidów w W. o zapłatę 7.508 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 23 listopada 1967 r.,zmienił zaskarżony wyrok i zasądził od pozwanej Spółdzielni na rzecz powoda 7.508 zł z 8% od kwoty 5.912 zł od dnia 1.V.1964 r. i od kwoty 1.596 zł do dnia 1.V.1965 r.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanej Spółdzielni 7.508 zł tytułem należnego mu udziału w czystej nadwyżce za lata 1963 i 1964, w których pełnił funkcję prezesa Zarządu tejże Spółdzielni.Pozwana Spółdzielnia wniosła o oddalenie powództwa. Zarzuciła, że powód, nie dopełniając ciążących na nim obowiązków kontroli zużycia i rozliczenia skóry rękawiczniczej oraz właściwego opracowania i zatwierdzenia norm zużycia materiałów tekstylnych, doprowadził do sprzecznego z obowiązującymi normami zużycia surowca do produkcji rękawic, co stworzyło dogodną sytuację do popełnienia nadużyć przez pracowników działu rękawiczniczego i do powstania strat sięgających 1.800.000 zł. Wprawdzie walne zgromadzenie podjęło w dniu 15.VI.1965 r. uchwałę o przyznaniu powodowi prawa do udziału w czystej nadwyżce za lata 1963 i 1964, jednakże w następstwie zaskarżenia tej uchwały w trybie spółdzielczym Zarząd Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy uchwałę tę uchylił. Sąd Powiatowy w trybie art. 18 k.p.c. przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu ze względu na budzące poważną wątpliwość zagadnienie, czy w związku z niezaskarżeniem uchwały walnego zgromadzenia do sądu uchwała ta, choć zaskarżona w trybie spółdzielczym i w tym trybie uchylona, wiąże nadal strony.Sąd Wojewódzki, przejąwszy sprawę do rozpoznania, oddalił powództwo, kierując się następującymi przesłankami.Powód od roku 1957 do roku 1964 pełnił w pozwanej Spółdzielni funkcję prezesa zarządu i zgodnie z planem podziału czystej nadwyżki za lata 1963 i 1964 przysługiwałaby mu łącznie kwota 7.508 zł.Walne zgromadzenie członków pozwanej uchwałą z dnia 15.VI.1965 r. powołało powoda do zarządu, a nadto przyznało mu prawo do udziału w czystej nadwyżce za lata 1963 i 1964.Uchwałę walnego zgromadzenia z dnia 15.VI.1965 r. zaskarżyła pozwana do Zarządu Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy, który uchylił część uchwały dotyczącą powołania powoda na członka zarządu i przyznania mu prawa do udziału w czystej nadwyżce. Na skutek odwołania powoda Rada CZSP, zatwierdzając uchwałę zarządu, zajęła stanowisko, że powód wskutek niedopełnienia obowiązku nadzoru dopuścił do powstania znacznych strat, wobec czego przyznanie mu prawa do udziału w nadwyżce byłoby niezgodne z zasadami społecznego współżycia.Z kolei na podstawie akt karnych Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu, a w szczególności zapadłego w sprawie wyroku z dnia 12.III.1965 r. i wyroku Sądu Najwyższego z dnia 27.IX.1966 r., Sąd Wojewódzki uznał za ustalone, że powód jako prezes zarządu pozwanej został wyrokiem nieprawomocnym uznany za winnego niedopełnienia obowiązku dopilnowania właściwego opracowania i zatwierdzenia norm zużycia materiałów tekstylnych oraz kontroli zużycia i rozliczenia skóry rękawiczniczej przez dział techniczny Spółdzielni, w następstwie czego doprowadził do sprzecznego z obowiązującymi normami zużycia surowca przy produkcji rękawic ochronnych, zmniejszając przez to zysk Spółdzielni i stwarzając dogodne warunki do popełnienia nadużyć przez podległych pracowników z działu rękawiczniczego. Należy jednak zaznaczyć, że Sąd Najwyższy wyrok skazujący pozwanego w I instancji na karę 2 lat więzienia z art. 286 § 1 k.k. uchylił i po zastosowaniu amnestii postępowanie umorzył przyjąwszy, że ze względu na obowiązek ogólnego nadzoru pozwanego jego stopień zawinienia był nieduży.Po zacytowaniu treści zeznań świadka Aliny K. oraz pism Okręgowego Związku Inwalidów z dnia 7.II.1966 r. 17.II.1962 r., 12.V.1962 r. i z dnia 14.I.1966 r., dotyczących norm zużycia materiałów, Sąd Wojewódzki uznał za zbędne dokonanie oceny wiarygodności i mocy tych dowodów, ponieważ powód wprawdzie nie został skazany, jednakże "ustalenia sądu karnego muszą wiązać sąd w postępowaniu cywilnym, skoro ustalono w nich, że powód nie dopełnił obowiązku, tylko że grożąca mu kara pozwala na zastosowanie dobrodziejstwa z amnestii". Ponieważ według statutu walne zgromadzenie może pozbawić członka prawa do udziału w czystej nadwyżce, przeto wobec braku takiej uchwały należałoby - formalnie rzecz oceniając - uznać żądanie powoda za usprawiedliwione. Ze względu jednak na zachowanie się powoda (niedopełnienie przez niego obowiązku nadzoru i powstałe w związku z tym przeszło milionowe straty) przyznanie mu prawa do udziału w nadwyżkach naruszałoby zasady społecznego współżycia.Poza tym powód w trybie spółdzielczym został prawomocnie pozbawiony prawa do udziału w czystej nadwyżce i już na tej podstawie powództwo podlega oddaleniu.Rozważając wreszcie zarzut powoda, że decyzja Centralnego Zarządu Spółdzielczości Pracy oparta na art. 39 ustawy z dnia 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach wydana została z pogwałceniem uprawnień przysługujących temuż Zarządowi, Sąd Wojewódzki uznał go za bezzasadny, gdyż uchwały walnego zgromadzenia o udziale członków spółdzielni w nadwyżce dotyczą dyscypliny finansowej oraz zasad gospodarki planowej spółdzielni, a te mogą być w trybie spółdzielczym zaskarżone, co pozwana właśnie w interesie ochrony dyscypliny finansowej i zasad planowej gospodarki uczyniła.W rewizji opartej na zarzucie naruszenia przez Sąd Wojewódzki prawa materialnego w wyniku błędnej wykładni art. 39 ustawy z 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach, jak również bezpodstawnego zastosowania art. 5 k.c., powód wniósł o zmianę wyroku i o uwzględnienie w całości powództwa z przyznaniem od pozwanej Spółdzielni zwrotu kosztów za obie instancje.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zaskarżony wyrok został wydany z rażącym naruszenie prawa materialnego.Żądanie powoda znajduje oparcie w fakcie, że od roku 1957 do roku 1964 pełnił on funkcję prezesa zarządu pozwanej Spółdzielni i że zgodnie z planem podziału części czystej nadwyżki za lata 1963 i 1964 powodowi przypada kwota 7.508 zł. Wprawdzie w związku z toczącym się postępowaniem karnym walne zgromadzenie uchwałą z dnia 26.VI.1964 r. zawiesiło prawo powoda do udziału w nadwyżce za rok 1963 do czasu wyjaśnienia sprawy, jednakże uchwałą z 15.VI.1965 r. walne zgromadzenie przyznało powodowi prawo do udziału w czystej nadwyżce za lata 1963 i 1964.Nie zachodzi zatem w sprawie przewidziane w § 44 pkt 6 statutu spółdzielni pozbawienie przez walne zgromadzenie w całości lub w części prawa do udziału w czystej nadwyżce członka, który uporczywie naruszał regulamin pracy lub inne regulaminy, rażąco zaniedbywał swe obowiązki lub ze swej winy naraził spółdzielnię na znaczne straty.Zgodnie z ukształtowanym orzecznictwem Sądu Najwyższego, oraz poglądami doktryny (por. orzeczenia SN: z dnia 28.XI.1963 r. I CR 447/63, OSNCP z. 11/1964, poz. 229; z dnia 28.XI.1963 r. I CR 514/63, OSNCP z. 12/1964, poz. 262; z dnia 4.VII.1967 r. I CR 97/67, OSNCP z. 5/1968, poz. 87) uchwała dotycząca cywilnoprawnych stosunków łączących strony spółdzielczego stosunku (a w sprawie niniejszej chodzi o wynagrodzenie za pracę) podlega wyłącznie kontroli sądu, a nie organów nadrzędnych spółdzielni. Uchwały Zarządu i Rady Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy uchylające uchwałę walnego zgromadzenia poza zakres kognicji przysługującej tym organom i naruszające art. 2 § 1 k.p.c., jak również art. 39 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, należy traktować jako nie mogące pogarszać sytuacji powoda, a tym bardziej uczynić jego roszczenia o wynagrodzenie za pracę pozbawionym podstawy prawnej. Odmienny pogląd Sądu Wojewódzkiego nie może znaleźć aprobaty, jako oparty na błędnym założeniu, że Zarząd i Rada Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy władne były na podstawie art. 39 ustawy o spółdzielniach i ich związkach uchylić uchwałę walnego zgromadzenia spółdzielni, dotyczącą uprawnień członka do określonego wynagrodzenia za pracę.Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, oddalenie powództwa oparł Sąd Wojewódzki również na drugiej podstawie, mianowicie na sprzeczności żądania powoda z zasadami współżycia społecznego w związku z wiążącymi sąd cywilny ustaleniami poczynionymi w sprawie karnej co do tego, że powód nie dopełnił należycie obowiązków w zakresie nadzoru i że w następstwie tego niedopełnienia powstały wielkie straty dla Spółdzielni.Również i ta podstawa została trafnie zakwestionowana przez powoda.Przede wszystkim należy stwierdzić, że Sąd Najwyższy w sprawie karnej, rozpoznawszy rewizję powoda, uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego skazujący powoda za niedopełnienie obowiązków z art. 286 § 1 k.k. i na podstawie art. 5 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 1 pkt 1 dekretu z dnia 20.VII.1964 r. o amnestii umorzył postępowanie. Przyjmując, że powód z racji zajmowanego stanowiska sprawował jedynie ogólny nadzór nad pracą Spółdzielni, i uznając, że kara, jaką należałoby wymierzyć, uległaby darowaniu na podstawie art. 3 ust. 1 pkt 1 dekretu o amnestii, Sąd Najwyższy miał - jak podkreśla w motywach swego wyroku - na względzie to, iż powód przez szereg lat (od 1954 r.) pracował w Spółdzielni nienagannie, nie był dotychczas karany, jako prezes zarządu spółdzielni wielobranżowej miał rozliczne obowiązki (Spółdzielnia prowadziła nadto dział konfekcji lekkiej i ciężkiej, produkcję poduszek, kołder, usługi pralnicze, renowację odzieży oraz usługi fotoreporterskie), stopień zaś zawinienia powoda jest nieduży również z tego względu, iż sprawował on jedynie ogólny nadzór na produkcją rękawic ochronnych, natomiast bezpośredni nadzór mieli kierownik działu rękawiczniczego, kierownik produkcji i kierownik techniczny, a jeśli chodzi o obieg dokumentacji, to nad jego prawidłowością powinien był czuwać przede wszystkim główny księgowy Spółdzielni.Jak wynika, z powyższego, nie ma w sprawie skazania, które byłoby dla sądu cywilnego wiążące, z mocy zaś art. 11 k.p.c. tylko ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Zamieszczona przeto w motywach wyroku cywilnego przesłanka rzekomego związania ustaleniami sądu karnego w rzeczywistości nie zachodzi.Nie bez znaczenia dla oceny roszczenia powoda w świetle art. 5 k.c. jest to, że ogół członków dał w formie uchwały walnego zgromadzenia wyraz zaufania powodowi przez przyznanie mu prawa do udziału w czystej nadwyżce za lata 1963 i 1964, jak również przez ponowny wybór powoda na członka zarządu Spółdzielni.Roszczenie dotyczy wynagrodzenia za pracę już spełnioną. Pozbawienie pracownika wynagrodzenia za pracę już spełnioną jest niedopuszczalne. Wyjątkowo statut spółdzielni pracy przewiduje możność pozbawienia pracownika-członka spółdzielni prawa do udziału w części czystej nadwyżki podlegającej podziałowi, udziału stanowiącego część wynagrodzenia za pracę, zmienną co do wysokości i niezależną od przysługującego pracownikowi zasadniczego wynagrodzenia. Uprawnienie to statut nadaje tylko walnemu zgromadzeniu, i to jedynie w razie uporczywego naruszenia przez członka regulaminu pracy lub innych regulaminów, rażącego zaniedbywania swych obowiązków lub zawinionego narażenia spółdzielni na znaczne straty. Walne zgromadzenie Spółdzielni nie tylko nie skorzystało z tego uprawnienia, lecz przeciwnie, wyraziło wolę niepozbawienia powoda wzmiankowej części wynagrodzenia. W takiej sytuacji tylko szczególnie obciążające okoliczności, które podważałyby wolę członków spółdzielni wyrażoną w uchwale walnego zgromadzenia, mogłyby z mocy art. 5 k.c. uzasadnić pozbawienie pracownika-członka spółdzielni wynagrodzenia za pracę w postaci udziału w części czystej nadwyżki, przypadającej do podziału między członków. W sprawie brak jest - zważywszy zwłaszcza motywy zawarte w wyroku Sądu Najwyższego w sprawie karnej - takich szczególnie obciążających powoda okoliczności.Z tych przyczyn należało rewizję uwzględnić i wobec niespornej między stronami wysokości dochodzonego roszczenia orzec co do istoty, zmieniając zaskarżony wyrok tak, jak w sentencji (art. 390 § 1 k.p.c.) i obciążając pozwaną Spółdzielnię kosztami postępowania w sprawie.