III CRN 74/79

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 1979 r. sprawy z powództwa Bożeny B. przeciwko: Agencji Wydawniczej (…) w W. i Dymitrowi S. o zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej prokuratora generalnego PRL DK III PC 354/79 od wyroku Sądu Najwyższego w Warszawie z dnia 8 lutego 1979 r., sygn. akt I CR 394/78 uchyla zaskarżony wyrok Sądu Najwyższego i zmienia wyrok Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 7 lipca 1978 r. (I C 275/76) w części oddalającej powództwo w stosunku do pozwanej Agencji Wydawniczej (…) w W. w ten sposób, że zasądza na rzecz powódki Bożeny B. od pozwanej dalszą kwotę 82 000 (osiemdziesiąt dwa tysiące) zł z 8% od dnia 10 lipca 1974 r. od kwoty 77 500 zł i od dnia 22 czerwca 1978 r. od kwoty 4 500 zł. W pozostałej części rewizję powódki oddala; nie obciąża powódki kosztami postępowania rewizyjnego; oddala rewizję nadzwyczajną w pozostałej części; nakazuje pobrać Sądowi Wojewódzkiemu w W. od pozwanej Agencji Wydawniczej wpis należny od rewizji nadzwyczajnej. Uzasadnienie faktyczneWydanym w sprawie niniejszej wyrokiem z dnia 13 stycznia 1975 r. Sąd Wojewódzki w W. zakazał pozwanej Agencji Wydawniczej (…) dalszego reprodukowania i rozpowszechniania w formie pocztówek kompozycji kwiatowych autorstwa powódki Bożeny B. bez jej zgody i zachowania jej uprawnień wynikających z prawa autorskiego, nakazał pozwanej przeproszenie powódki oraz zasądził od niej na rzecz powódki kwotę 15 600 zł, oddalając powództwo w pozostałej części. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 19 września 1975 r. oddalił rewizję pozwanej Agencji Wydawniczej (…), a na skutek rewizji powódki zmienił wyrok Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zobowiązał pozwaną do ogłoszenia wyroku w “Życiu Warszawy", ponadto uchylił wyrok w części oddalającej dalsze roszczenia majątkowe powódki oparte na art. 56 Prawa autorskiego. Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego także w części oddalającej powództwo w stosunku do współpozwanego Dymitra S., który bez zgody powódki sfotografował jej kompozycje kwiatowe i dostarczył je Agencji (…). Następnie w toku procesu powódka ograniczyła swoje roszczenie z tytułu 26 wydań pocztówek, które miały miejsce w latach 1971-1974 i przyniosły pozwanej Agencji zysk netto w kwocie 1 764 559 zł do kwoty 400 000 zł, rozszerzając jednocześnie powództwo o kwotę 477 300 zł z tytułu roszczenia o wydanie pełnego zysku netto osiągniętego przez pozwaną Agencję w 1976 r. w związku z dodatkowym 27 wydaniem 300 000 pocztówek, dokonanym bez zgody powódki już po prawomocnym wyroku zakazującym pozwanej Agencji reprodukowania i rozpowszechniania pocztówek. W wyniku ponownego rozpoznania sprawy Sąd Wojewódzki uznał, że jedynym kryterium oceny roszczeń powódki może być wynagrodzenie, jakie uzyskałaby ona w razie zawarcia z nią umowy. Wynagrodzenie to przy uwzględnieniu tego, że do momentu wyrokowania było łącznie 27 wydań pocztówek powódki, wyniosłoby 40 500 zł, licząc po 1500 zł za jedno wydanie. Ponieważ prawomocnym wyrokiem została już zasądzona na rzecz powódki kwota 15 600 zł, przeto zasądzeniu podlegała dalsza kwota 23 900 zł. Jeżeli chodzi o pozwanego D. S., który bez zgody powódki wykonał zdjęcia kompozycji kwiatów autorstwa powódki, za co otrzymał od pozwanej Agencji Wydawniczej (…) wynagrodzenie w kwocie 14 085 zł, Sąd Wojewódzki uznał, stosując art. 322 kpc, że pozwany powinien wydać powódce 1/3 część otrzymanego wynagrodzenia, czyli kwotę 4 694 zł.Na skutek rewizji powódki, która domagała się zmiany powyższego wyroku w stosunku do pozwanej Agencji Wydawniczej (…) i zasądzenia od niej dalszej kwoty 903 400 zł, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 8 lutego 1979 r. (I CR 394/78) zmienił wspomniany wyrok Sądu Wojewódzkiego w części oddalającej powództwo w ten sposób, że zasądził od Agencji Wydawniczej (…) na rzecz powódki dalszą kwotę 459 500 zł z 8% od dnia 10 lipca 1974 r. od kwoty 359 500 zł i od dnia 22 czerwca 1978 r. od kwoty 100 000 zł; w pozostałej części rewizję oddalił, znosząc wzajemnie koszty postępowania rewizyjnego. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd Najwyższy zaznaczył, że w danej sprawie, jak to wynika z nie kwestionowanej w tej części opinii biegłego M., zysk netto z tytułu 26 nakładów pocztówek zawierających kompozycje kwiatowe powódki wyniósł w latach 1971-1974 kwotę 1 764 559 zł. Powódka po ograniczeniu pozwu domagała się ostatecznie zasądzenia z tego tytułu kwoty 400 000 zł, a więc niespełna 25% zysku netto osiągniętego przez Agencję Wydawniczą (…). Żądanie to należy uznać za usprawiedliwione. Natomiast za nieuzasadnioną uznał Sąd Najwyższy rewizję powódki w tej części, w której domagała się ona wydania pełnego zysku netto z tytułu ostatniego, 27­go nakładu, wykonanego w 1976 r. Wprawdzie słusznie - jak to stwierdził Sąd Najwyższy - podnosi się w rewizji, że w odniesieniu do tego nakładu nastąpiło umyślne naruszenie dobra osobistego powódki z naruszeniem prawomocnego wyroku, zakazującego pozwanej Agencji wydawania pocztówek bez zgody powódki, jednakże umyślność działania upoważniała jedynie powódkę do zgłoszenia dodatkowego żądania z art. 448 kc, czego powódka nie uczyniła, nie ma natomiast wpływu na wysokość roszczenia samej powódki. Również zatem gdy chodzi o zysk osiągnięty przez stronę pozwaną z ostatniego nakładu, powódka powinna w nim partycypować w niespełna 25% i z tego tytułu należy się jej w zaokrągleniu 100 000 zł. Łącznie roszczenie powódki okazało się usprawiedliwione do wysokości 500 000 zł, a ponieważ Sąd Wojewódzki zasądził dotychczas 40 500 zł, przeto należało zasądzić dodatkową kwotę 469 500 zł. O ile chodzi o odsetki zwłoki, to przysługują one powódce od kwoty 359 500 zł od dnia 10 lipca 1974 r., gdyż w tej dacie zostało zgłoszone roszczenie z tytułu pierwszych 26 nakładów pocztówek, a od kwoty 100 000 zł od dnia zgłoszenia dodatkowego roszczenia, tj. od dnia 22 czerwca 1978 r.W rewizji nadzwyczajnej od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 1979 r. (I CR 394/78) prokurator generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wnosi o jego uchylenie w części uwzględniającej powództwo i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu. Rewizja nadzwyczajna opiera się na zarzucie rażącego naruszenia przez Sąd Najwyższy przepisów art. 3 § 2, art. 322, 385 § 1 kpc i art. 56 Prawa autorskiego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje: Rozstrzygnięcie sprawy na skutek rewizji nadzwyczajnej zależy przede wszystkim od wykładni mającego w sprawie zastosowanie art. 56 Prawa autorskiego - ustawy z dnia 10 lipca 1952 r. (Dz. U. Nr 34, poz. 234), a w szczególności od interpretacji pojęcia “wydanie uzyskanych korzyści" przez osobę naruszającą autorskie prawa majątkowe twórcy. Zagadnienie to było już w pewnym zakresie rozważane w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W tym przedmiocie należy wskazać między innymi na pogląd prawny wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku IV CR 129/76 z dnia 6 maja 1976 r. (OSNCP 1977 r., poz. 27). Stosownie do tego orzeczenia “uzyskane korzyści" są to korzyści, jakie uzyskał wydawca przez fakt wydania dzieła. W każdym bądź razie punkt wyjścia musi stanowić zysk netto, obliczony po potrąceniu wydatków rzeczowych i osobowych poniesionych przez wydawnictwo. Zważywszy jednak na istotne okoliczności związane z zasadami funkcjonowania jednostek gospodarki uspołecznionej, którymi są wydawnictwa, z reguły nie byłoby podstaw do zasądzenia na podstawie art. 56 Prawa autorskiego całego zysku netto. Zysk netto jest przede wszystkim kategorią ekonomiczną. Nie można jednak w tym zakresie pominąć pewnych dalszych czynników mających znaczenie społeczne, które uzasadniają ograniczenie “uzyskanych korzyści" do części zysku.Takie postawienie sprawy przemawia więc - z jednej strony - za uwzględnieniem tego, że brak podstaw do uznania, iż wydanie korzyści sprowadza się do roszczenia o wynagrodzenie zgodnie z wchodzącymi w grę przepisami, z drugiej zaś strony - za wzięciem pod uwagę funkcji represyjno­prewencyjnej art. 56 Prawa autorskiego. Niezgodne z ta funkcją byłoby danie autorowi, którego prawa osobiste i majątkowe się narusza, satysfakcji tylko w postaci wynagrodzenia, jakie otrzymałby w najkorzystniejszym nawet dla niego wypadku zawarcia umowy (np. co do liczby nakładów). Do tej wykładni nawiązuje Sąd Najwyższy w orzeczeniu II CR 25/78 z dnia 22 lutego 1978 r. (OSNCP 1979 r., poz. 8) na tle podobnie - w rozważanym zakresie - sformułowanego art. 53 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272), stwierdzając, że wydanie korzyści w rozumieniu tego przepisu nie sprowadza się tylko do roszczenia o wynagrodzenie przewidziane za pracownicze projekty wynalazcze; należy brać pod uwagę także funkcję represyjno­prewencyjną unormowania zawartego w art. 53 ust. 1 wymienionej ustawy. Wymaga przy tym podkreślenia, że gdy chodzi zarówno o prawo autorskie, jak i prawo wynalazcze, cel takiego unormowania, zobowiązującego do wydania “uzyskanych korzyści", jest wynikiem założenia charakterystycznego także dla innych dziedzin prawa, stosownie do którego nie powinno osobie naruszającej cudze prawa majątkowe (autorskie prawa majątkowe) opłacać się w żadnym stopniu bezprawne naruszenie cudzego prawa.Niezależnie od dotychczas skonkretyzowanej wykładni omawianego przepisu, zachodzą uzasadnione postawy - nawiązaniu do powyższych ogólnych elementów wykładni - do sformułowania dalszych kryteriów przydatnych dla odpowiedniego określenia zakresu podlegających wydaniu “uzyskanych korzyści" w rozumieniu art. 56 Prawa autorskiego.W tym zakresie - stosownie do okoliczności - nie można pomijać także występujących po stronie autora takich okoliczności, jak rodzaj twórczości i osobisty wkład twórczy autora dzieła prawnie chronionego. Czynniki te są bowiem ważną miarą oceny wartości nie tylko prawnej, ale także społecznej samego dzieła. Uwzględnienie ich z istoty rzeczy rzutuje albo bezpośrednio, albo też pośrednio na korzyści majątkowe twórcy dzieła i w konsekwencji powinno być brane pod uwagę przy określaniu przez sąd zakresu korzyści podlegających wydaniu. Oprócz tego nie można abstrahować od - związanej z powyższym kryterium oceny - kwestii odpowiedniej proporcji między ewentualnym honorarium a rozmiarem korzyści w rozumieniu art. 56 Prawa autorskiego. Należy bowiem podkreślić, że wynagrodzenie autorskie jest tą kategorią prawno­ekonomiczną, która wyraża w zasadniczy sposób autorskie prawa majątkowe, o które chodzi w art. 56 Prawa autorskiego. Wzięcie pod uwagę tych przesłanek i racji prowadzi - przy położeniu nacisku na wspomnianą na wstępie funkcję represyjno­prewencyjną unormowania zawartego w art. 56 Prawa autorskiego - do sformułowania zasady określonej wielokrotności wysokości przysługującego autorowi honorarium autorskiego, które by otrzymał w razie zawarcia z nim umowy wydawniczej. Zasada ta dotyczy tych wypadków, gdy w grę wchodzą zyski wydawcy kilkakrotnie przewyższające wysokość ewentualnego wynagrodzenia autorskiego. W ten sposób skonkretyzowane dodatkowe kryterium oceny pozwala w wielu wypadkach na uniknięcie ewentualnych trudności, które nasuwają się w wypadku zastosowania metody procentowego określenia zysku netto. W każdym bądź razie nie ma podstaw do jakichś uogólnień w tym sensie, że zasądzeniu z reguły podlega 50% czy też 25% zysku netto wydawcy.W świetle powyższej wykładni art. 56 Prawa autorskiego za nieuzasadnione należy uznać stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w zaskarżonym wyroku, wyrażające się w mianie wyroku Sądu Wojewódzkiego i zasądzeniu na rzecz powódki łącznie kwoty 500 000 zł. W konsekwencji też za chybione należy uznać wywody zawarte w rewizji nadzwyczajnej, zmierzające do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do kolejnego rozpoznania przez Sąd Wojewódzki w celu ustalenia wysokości przysługujących powódce roszczeń. Również bowiem wywody skarżącego nie mają oparcia w przytoczonej wyżej wykładni art. 56 Prawa autorskiego. W tym stanie rzeczy za uzasadniony tylko należy uznać wysunięty w rewizji nadzwyczajnej zarzut rażącego naruszenia art. 56 Prawa autorskiego zarówno przez Sąd Wojewódzki, jak i przez Sąd Najwyższy, o ile mieści się w nim zastrzeżenie co do wysokości zasądzonego na rzecz powódki roszczenia. Prowadzi to w rezultacie do stwierdzenia podstawy uzasadniającej zmianę merytorycznego rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego i Sądu Najwyższego w wyroku z dnia 8 lutego 1979 r. (I CR 394/78).Sąd Wojewódzki w wydanym w sprawie niniejszej wyroku z dnia 7 lipca 1978 r. (I C 275/76) ustalił, że wynagrodzenie powódki wyniosłoby 40 500 zł, licząc po 1500 zł za jedno wydanie. To istotne w świetle przedstawionej wyżej wykładni art. 56 Prawa autorskiego ustalenie musi stanowić punkt wyjścia do oceny zasadności roszczeń powódki wraz z bardzo wysokim zyskiem pozwanej Agencji Wydawniczej (…). Należy przy tym zaznaczyć, że nieuzasadnione są wywody pozwanej Agencji Wydawniczej podnoszące zastrzeżenia co do tego, że Sąd Wojewódzki, ustalając - z powołaniem się na opinię biegłego - ewentualne wynagrodzenie autorskie w kwocie 40 500 zł za wszystkie wydania, nie miał na uwadze tzw. degresji przy kolejnych wydaniach. W tego bowiem rodzaju sprawie, co niniejsza, nie chodzi i nie może chodzić ściśle o wynagrodzenie autorskie, ale o jeden z elementów dochodzonego na podstawie art. 56 Prawa autorskiego świadczenia. Z tego też względu niezbędne jest stosowne do okoliczności sięgnięcie przez Sąd orzekający do zasad wymienionych w art. 322 kpc Wbrew odmiennemu stanowisku reprezentowanemu w rewizji nadzwyczajnej, według ustalonej od dawna praktyki sądowej przepis art. 322 kpc może mieć zastosowanie przy określaniu wysokości zysku (korzyści) w rozumieniu art. 56 Prawa autorskiego (orzeczenie Sądu Najwyższego III CR 410/61 z dnia 10 stycznia 1962 r., RPEiS 1963 r., nr 3, s. 33).Z tych wszystkich względów, biorąc zatem pod uwagę rodzaj twórczości, stopień wkładu twórczości osobistej powódki jako autorki kompozycji kwiatowych, należy uznać, że przysługuje jej kwota wyrażająca się w trzykrotnej wysokości wynagrodzenia autorskiego. W sankcji cywilnoprawnej w ten sposób skonkretyzowanej znajduje odpowiedni wyraz wspomniana funkcja represyjno­prewencyjna unormowania zawartego w art. 56 Prawa autorskiego.Z tych wszystkich względów należy dojść do wniosku, że przysługuje powódce ogólna kwota 121 500 zł (3x40 500). Wobec tego, że wyrokiem Sądu Wojewódzkiego z dnia 13 stycznia 1975 r. (II C 560/73) zasądzona została na rzecz powódki od pozwanej Agencji Wydawniczej (…) kwota 15 600 zł, w wyroku zaś Sądu Wojewódzkiego z dnia 7 lipca 1978 r. - dalsza kwota 23 900 zł, łącznie kwota 39 500 zł, pozostaje jako aktualna dalsza kwota 82 000 zł (121 500 - 39 500). Gdy chodzi zaś o datę, od której należą się powódce odsetki, Sąd Najwyższy podziela stanowisko zajęte przez Sąd Najwyższy w zaskarżonym wyroku. Należy przy tym zaznaczyć, że wbrew odmiennemu zaopatrywaniu powódki, nie ma podstaw do podwyższenia należnego jej świadczenia, gdy chodzi o ostatni nakład pocztówek, na tej podstawie, że nastąpiło umyślne naruszenie dobra osobistego powódki naruszeniem prawomocnego wyroku, zakazującego pozwanej Agencji wydawania pocztówek bez zgody powódki. Umyślność bowiem działania mogłaby - jak to słusznie zaznaczył Są Najwyższy w wyroku z dnia 8 lutego 1979 r. - uzasadniać ewentualnie tylko zgłoszenie dodatkowego roszczenia przewidzianego w art. 448 kc Tego rodzaju zaś żądanie nie jest przedmiotem niniejszego procesu.Charakter przedmiotu niniejszego procesu i jego wynik uzasadnia zakwalifikowanie go jako wypadku szczególnie uzasadnionego w rozumieniu art. 102 kpc i nie obciążenie powódki kosztami postępowania rewizyjnego. W konsekwencji należało orzec, jak w sentencji niniejszego wyroku.