III CZP 39/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Ignatowicz. Sędziowie SN: J. Pietrzykowski, F. Wesely (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie Aliny S., Jolanty S. i Danuty S. przeciwko Janowi S. o odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Olsztynie postanowieniem z dnia 14 marca 1978 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy dzieci, na rzecz których zasądzone zostały alimenty od ojca, zatrudnionego na mocy umowy o pracę, mogą dochodzić od ojca odszkodowania z tego powodu, że nie nabył on z jego winy prawa do zasiłków rodzinnych?"uchwalił:Dziecko osoby, od której zostały zasądzone na jego rzecz alimenty, nie może dochodzić od tej osoby naprawienia szkody, spowodowanej nienabyciem przez nią uprawnienia do zasiłku rodzinnego, chyba że brak uprawnienia tej osoby do takiego zasiłku jest następstwem świadomego działania przez nią na szkodę dziecka.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie powstało na tle następującego stanu faktycznego:Pozwany jest zobowiązany do alimentowania swoich trojga dzieci po 1.100 zł miesięcznie łącznie dla nich wszystkich. Jednakże jest on często dyscyplinarnie zwalniany z pracy (nie usprawiedliwione nieobecności albo porzucenie pracy) i z tej przyczyny przez szereg miesięcy nie miał prawa do otrzymywania zasiłku rodzinnego, który dzieci otrzymywały niezależnie od alimentów. W związku z powyższym dzieci wystąpiły z pozwem o zasądzenie od ojca równowartości utraconego zasiłku. Sąd Rejonowy przyjął, że pozwany jest zobowiązany na podstawie art. 405 k.c. do zapłaty powodom tylko tych kwot, jakie pobrał on z tytułu zasiłku rodzinnego, natomiast nie można od niego dochodzić równowartości tych zasiłków, które utracił na skutek zwolnienia go z pracy, chociaż zwolnienie z pracy nastąpiło z przyczyn zawinionych przez pozwanego.W toku rozpoznawania rewizji powodów od tego wyroku Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy dzieciom przysługuje roszczenie odszkodowawcze za nieotrzymywanie zasiłku rodzinnego z winy ojca, i przedstawił powyższe zagadnienie Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia. Podniósł przy tym Sąd Wojewódzki, że problem powyższy nie znalazł należytego wyjaśnienia ani w literaturze prawniczej, ani w orzecznictwie sądowym.Ponieważ zagadnienie to może mieć znaczenie i dla rozstrzygnięcia szeregu innych spraw, przeto wskazane byłoby, aby powstałe wątpliwości prawne co do zasadności żądania tego rodzaju odszkodowania wyjaśnił Sąd Najwyższy.Praktycznie bowiem rzecz biorąc powodowie ponieśli szkodę majątkową, i to z winy pozwanego. Pozwany mając na utrzymaniu troje dzieci powinien tak postępować w pracy, skoro ona jest głównym źródłem utrzymania jego i jego rodziny, aby dzieci jego otrzymały również oprócz alimentów dodatek rodzinny, który w zasadzie każdy pracownik wykonywujący normalnie swoje obowiązki otrzymuje.Taki obowiązek pozwanego wynika też m.in. i z art. 23, 27 i 87 k.r.o.Oczywiście nie oznacza to, że pracownik taki nie może wypowiadać umowy o pracę czy też podjąć nowego zatrudnienia, gdyby wskutek tego w ogóle nie mógłby nabyć prawa do dodatku rodzinnego, jeśli to nastąpiłoby bez winy pracownika w rozumieniu art. 415 k.c., a raczej było to celem polepszenia sytuacji zobowiązanego do alimentacji i jego rodziny. Niemniej jednak istnieją poważne wątpliwości natury prawnej, czy tego rodzaju żądanie jest uzasadnione w świetle naszego ustawodawstwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jak wynika z uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 1967 r. III CZP 56/67, wpisanej do księgi zasad prawnych (OSNCP 1968, poz. 200), alimenty należne dziecku nie obejmują zasiłku rodzinnego. Zasiłek ten przypada na potrzeby dziecka niezależnie od zasądzenia alimentów. W uzasadnieniu Sąd Najwyższy podkreślił, że rodzic, który zasiłek taki otrzymuje na dzieci, nie pozostające na wspólnym wychowaniu, i którym on powinien płacić alimenty, zobowiązany jest zwrócić dziecku uzyskaną z tego tytułu kwotę, jako nienależnie pobrane świadczenie.Inna jest natomiast sytuacja, gdy rodzic taki zasiłku na dzieci nie otrzymuje. Wówczas nie może być mowy o zwrocie nienależnego świadczenia. Jednakże, jeżeli pogorszenie się sytuacji materialnej dziecka na skutek nieotrzymywania zasiłku rodzinnego, stanowiące szkodę w rozumieniu art. 361 § 2 k.c. (utrata korzyści), nastąpi w wyniku czynu niedozwolonego w stosunku do dziecka, to dziecku przysługuje roszczenie odszkodowawcze z art. 415 k.c.Czynem niedozwolonym będzie jednak tylko świadome działanie rodzica na szkodę dziecka, a więc działanie w zamiarze pozbawienia dziecka zasiłku, albo co najmniej działanie, w którym przewiduje on powyższy skutek i na to się godzi. Nie będzie czynem niedozwolonym samo porzucenie pracy, gdy wynika z innych motywów, np. alkoholizmu. Nie jest ono skierowane bowiem przeciw dziecku, niezależnie od tego, że utrata zasiłku jest normalnym następstwem takiego działania, bo przecież zasiłek może przysługiwać i drugiemu rodzicowi.Nie zawsze też utrata zasiłku musi być szkodą dla uprawnionych, jak to wynika z przykładu podanego przez Sąd Wojewódzki, gdy rezygnacja z pracy następuje w celu uzyskania wyższych zarobków czy dochodów. Wówczas bowiem powstaje możliwość uzyskania podwyższenia alimentów.Z tych względów z mocy art. 391 k.p.c. orzeczono jak w sentencji uchwały.