III CZP 67/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN Z. Świeboda (spr.).Sędziowie SN: G. Bieniek, H. Ciepła.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Z. W. z udziałem J. W. o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dzieci po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 15 grudnia 1987 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w S. postanowieniem z dnia 16 września 1987 r., sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c."Czy w przypadku uznania przez sąd, że proponowane poręczenie należycie zabezpiecza interesy małoletniego dziecka, przy jednoczesnej odmowie wierzyciela zawarcia umowy poręczenia - w sprawie o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dziecka - sąd ten władny jest do wydania orzeczenia nakazującego wierzycielowi zawarcie umowy poręczenia?"podjął następującą uchwałę:Pisemna umowa między poręczycielem a dłużnikiem za jego dług jest umową na rzecz osoby trzeciej i dla jej skuteczności nie jest wymagana zgoda wierzyciela.Uzasadnienie faktyczneMałżeństwo wnioskodawcy Z. W. i uczestniczki J. W. zostało rozwiązane przez rozwód. Prawomocnym wyrokiem sądu zasądzono od wnioskodawcy na rzecz małoletnich dzieci z małżeństwa, a to M., M. i D. W. alimenty po 5.000 zł miesięcznie dla każdej. W związku z zamiarem wyjazdu za granicę (do Australii) i wobec braku porozumienia z matką dzieci co do sposobu zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych, wnioskodawca wystąpił do Sądu Rejonowego w G. z wnioskiem o rozstrzygnięcie o istotnych sprawach dzieci. Do wniosku dołączył pisemne zobowiązanie się (poręczenie) przez małżonków M. i G. T. do realizacji obowiązku alimentacyjnego na rzecz dzieci w okresie jego nieobecności w kraju, na które on wyraził zgodę. Matka uprawnionych jednak nie wyraziła zgody na proponowane poręczenie, przytoczyła, że zobowiązany zamierza pozostać na stałe za granicą, zaś poręczenie nie stanowi dostatecznego zabezpieczenia, bowiem poręczyciele są młodzi, mają jedno dziecko, a zarobki ich są niskie.Sąd Rejonowy w G. postanowieniem z dnia 29 czerwca 1987 r. orzekł, że zawarcie umowy poręczenia, na mocy której G. T. i M. T. zobowiązują się solidarnie do świadczenia alimentów należnych od Z. W. na rzecz jego małoletnich dzieci D., M. i M. W. przez cały czas nieobecności dłużnika w kraju, należycie zabezpiecza interes dzieci.Na skutek rewizji uczestniczki Sąd Wojewódzki w S. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wymienione w sentencji zagadnienie prawne (art. 391 § 1 k.p.c.).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że w świetle przepisów ustawy z dnia 17 czerwca 1959 r. o paszportach (Dz. U. z 1967 r. Nr 17, poz. 81 oraz Dz. U. z 1983 r. Nr 66, poz. 296) prawa osób pozostających pod osobistą opieką ubiegającego się o paszport, jak również prawa do środków utrzymania od osoby ubiegającej się o paszport są szczególnie chronione, oraz że stanowią one dobro nadrzędne w stosunku do przysługującego obywatelom prawa do uzyskania paszportu uprawniającego do wyjazdu za granicę. Właściwy organ może odstąpić od zasady, że każdy obywatel ma prawo otrzymać paszport, m.in. w wypadku, gdy przeciwko wydaniu paszportu przemawiają ważne względy społeczne, a w szczególności konieczność zapewnienia osobie pozostającej pod opieką ubiegającego się o paszport środków utrzymania. (uchwała z dnia 30 maja 1935 r., sygn. akt III CZP 26/85, OSNCP 1986, z. 4, poz. 45, oraz uchwała z dnia 31 stycznia 1986 r., sygn. akt III CZP 69/85, OSNCP 1987, z. 1, poz. 3).Kwestia sposobu zabezpieczenia świadczeń alimentacyjnych na rzecz uprawnionych dzieci - w przypadku braku porozumienia między rodzicami - może być rozstrzygnięta przez sąd w ramach art. 97 § 2 k.r.o. Naturalnie sąd ma obowiązek wszechstronnego rozważenia możliwości i sposobu zabezpieczenia w rozpoznawanej sprawie. Uczestniczka podniosła obawy jej co do powrotu wnioskodawcy do kraju oraz zastrzeżenia co do możliwości płatniczych poręczycieli.Istota zagadnienia prawnego sprowadza się do wyjaśnienia charakteru prawnego pisemnego poręczenia, w którym poręczyciele zobowiązali się do wykonania zobowiązania dłużnika, w przypadku gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał, na które wierzyciel nie wyraża zgody, natomiast z jego treścią dłużnik się godzi.Otóż rozważając tak ujęte zagadnienie prawne, należy podkreślić, że w rachubę mogą wchodzić następujące figury prawne:1) przejęcie długu,2) przystąpienie do długu,3) umowa poręczenia,4) poręczenie jako umowa na rzecz osoby trzeciej.Przejęcie długu jest umową, na mocy której nowy dłużnik przejmuje istniejący dług w miejsce dawnego dłużnika. Umowa taka zawsze wymaga zgody dłużnika i wierzyciela (art. 519 § 2 k.c.). Dla wierzyciela nie jest bowiem obojętne zmiana dłużnika ze względu na jego osobiste właściwości, jak i majątek, który stanowi podstawę odpowiedzialności. Dłużnik zaś może także mieć interes w tym, by kto inny wbrew jego woli nie przejął jego długu. Ze względu na brak zgody wierzyciela instytucja ta nie wchodzi w grę w rozpoznawanej sprawie. Podobnie nie ma zastosowania przystąpienie do długu. Wprawdzie może ono nastąpić w formie umowy między dawnym dłużnikiem a nowym jako umowy na rzecz osoby trzeciej, tj. wierzyciela, ale przystępujący do długu powinien przejąć samoistne zobowiązanie obok dotychczasowego dłużnika i w związku z tym ponosi odpowiedzialność za dług własny, a nie cudzy, co z treści umowy między wnioskodawcą W. a M. i G. T. nie wynika. Nie można również miarodajnej w sprawie umowy kwalifikować jako umowy poręczenia między poręczycielem a wierzycielem dla braku niezbędnych przesłanek, a w szczególności zgody wierzyciela. Poręczenie jest bowiem umową, przez którą poręczyciel zobowiązuje się wobec wierzyciela do wykonania zobowiązania dłużnika w przypadku, gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał (art. 876 § 1 k.c.). Jednakże możliwe i dopuszczalne jest także dojście do skutku poręczenia za pomocą umowy poręczenia z dłużnikiem - jako umowy na rzecz osoby trzeciej, tj. wierzyciela. Poręczyciel przejmuje zobowiązanie wobec wierzyciela na podstawie jakiegoś stosunku prawnego, który go łączy z dłużnikiem głównym (np. zlecenie, darowizna), ale jego zobowiązanie jest wobec wierzyciela zupełnie niezależne od stosunku prawnego względem dłużnika głównego. Podnieść należy, że oświadczenie o poręczeniu zostało złożone na piśmie (art. 876 § 2 k.c.), zaś dłużnik W. przed Sądem wyraził na nie zgodę. Konstrukcja prawna umowy poręczenia z dłużnikiem jako umowy na rzecz osoby trzeciej jest najbliższa występującemu w sprawie stanowi faktycznemu i pozwala na oparcie na niej rozstrzygnięcia sprawy. Według tej umowy osoba trzecia nabywa bezpośrednio uprawnienia przeciwko dłużnikowi, czyli staje się wierzycielem bez wzięcia udziału w zawarciu umowy, jeśli była taka wola i zamiar stron zawierających umowę. Osoba trzecia nabywa prawo automatycznie bez żadnego ze swej strony oświadczenia (zgody). Dopóki jednak nie oświadczy wobec jednej ze stron, które zawarły umowę, że chce z uprawnienia skorzystać, prawo jej ma charakter tymczasowy (art. 393 § 2 k.c.). Osoba trzecia może bowiem zastrzeżonego uprawnienia nie przyjąć, a strony, które zawarły umowę, mogą ją jeszcze rozwiązać lub zmienić. Oświadczenie osoby trzeciej co do tego, że chce skorzystać z zastrzeżenia na jej korzyść uczynionego, ma tylko ten skutek, że strony zawierające umowę nie mogą już tego zastrzeżenia odwołać ani zmienić i prawo osoby trzeciej staje się definitywne.Rozpoznając sprawę w ramach art. 97 § 2 k.r.o., sąd obowiązany jest ocenić, czy wzmiankowana umowa spełnia wymagania gwarantujące jej realizację, m.in. ze względu na unormowanie zawarte w art. 393 § 2 k.c.Z tych przyczyn udzielono odpowiedzi, jak w sentencji uchwały.