IV PR 119/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN W. Myga. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska, Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Longina S., Krzysztofa K., Ryszarda H., Jerzego N. i Jana K. przeciwko Centrali Morskiej Importowo-Eksportowej "CENTROMOR" w G. o zapłatę na skutek rewizji pozwanej Centrali od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 6 grudnia 1982 r.zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo w ten sposób, że powództwo oddalił w całości; uchylił nałożony na stronę pozwaną obowiązek uiszczenia opłaty sądowej; zmieniając orzeczenie o kosztach procesu, zasądził od powodów na rzecz strony pozwanej tytułem częściowego zwrotu kosztów procesu za obie instancje kwotę 20.000 zł.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się zasądzenia od pozwanej Centrali Morskiej Importowo-Eksportowej "CENTROMOR" w G. wynagrodzenia w walucie zagranicznej w łącznej kwocie 144.749 dolarów USA z tytułu udostępnienia za granicą ich wynalazków, chronionych patentami nr 79 399 i nr 86 019 na rzecz Stoczni S. Przedmiotem wynalazków są konstrukcje grodzi przedziałów ładunkowych statków, tzw. chemikaliowców, zbudowanych w wymienionej Stoczni na zlecenie pozwanej Centrali, która zawarła kontrakt z armatorami norweskimi.Pozwana Centrala zarzuciła, że nie udostępniła wynalazków za granicą, a za ich zastosowanie w kraju powodowie otrzymali wynagrodzenie w złotych polskich.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powodów łącznie 144.211 dolarów USA z odsetkami w kwotach stanowiących udział każdego z nich w tym wynagrodzeniu i oddalił powództwo w pozostałym zakresie, następująco uzasadniając swoje rozstrzygnięcie.Pozwana Centrala zawarła w dniu 5.II.1972 r. z armatorami norweskimi kontrakt główny na budowę przez Stocznię S. 12 statków serii B-76 do przewożenia chemikaliów. W związku z budową tych statków powodowie zgłosili w 1973 r. wymienione wyżej wynalazki, na które udzielono patentów na rzecz Stoczni. Po uzyskaniu zgody armatorów na wprowadzenie nowych konstrukcji grodzi pozwana Centrala zawarła z nimi dodatkowo uzupełnienie nr 4 do kontraktu głównego, obejmujące zmiany konstrukcyjne zawarte w projektach wynalazczych powodów.Stocznia S. wykonała 12 statków, których dostawę zrealizowano w okresie od dnia 13.X.1975 r. do dnia 29.XII.1977 r. i za które strona norweska zapłaciła zgodnie z kontraktem głównym 183.320.000 dolarów USA. Stal dostarczona do budowy statku stanowiła własność armatora. Zastosowanie wynalazków powodów spowodowało znaczne oszczędności stali. W wyniku dodatkowych negocjacji z armatorami norweskimi pozwana Centrala uzyskała dopłatę nadzwyczajną do każdego statku w wysokości po 59.000 dolarów USA, co stanowiło połowę zysku strony norweskiej osiągniętego z oszczędności stali. Ponadto zapłacono kwotę 270.000 dolarów USA za serię dodatkową również z tytułu oszczędności stali. Część stali nierdzewnej, zgodnie z uzupełnieniem do kontraktu poz. 7, pozostała własnością Stoczni S., która za jej wartość dokonywała zakupów innych materiałów nierdzewnych, za które pozwana musiałaby płacić w dewizach.Sąd Wojewódzki uznał, iż roszczenia powodów są uzasadnione na podstawie art. 100 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272). Zgodnie bowiem z tym przepisem twórcy projektów wynalazczych mają prawo do dodatkowego wynagrodzenia w razie udostępnienia projektów wynalazczych za granicą. Pozwana Centrala uwzględniła wynalazki powodów w kontraktach zawartych z armatorami zagranicznymi, zostały one zastosowane przy budowie statków w wyniku czego obie strony kontraktów i Stocznia S. uzyskały efekty ekonomiczne, a pozwana Centrala uzyskała korzyści w dolarach USA. Stosownie do treści § 27 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 54, poz. 351) biegły wyliczył wynagrodzenie dodatkowe w wysokości 10% pełnej kwoty uzyskanej przez pozwanego za granicą w walucie takiej, jaką otrzymała pozwana Centrala. Odsetki należą się także w walucie zagranicznej na zasadzie art. 481 § 1 k.c.Pozwana Centrala w rewizji wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa w całości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przedmiotem wynalazków powodów są konstrukcje grodzi przedziałów ładunkowych statków przeznaczonych do transportu chemikaliów.Statki te zostały zbudowane przez uprawnionego z patentu - Stocznię S. - i sprzedane przez pozwaną Centralę Morską Importowo-Eksportową armatorom norweskim.Zastosowanie wynalazków więc miało miejsce na obszarze państwa polskiego w momencie wytworzenia elementów statku wedle tych wynalazków. Stosowanie bowiem wynalazku dotyczącego wytworu polega na samym jego wytworzeniu. Wprowadzenie do obrotu (sprzedaż, dostawa) wyrobu wytworzonego wedle wynalazku nie jest już stosowaniem wynalazku, lecz jedną z form korzystania z niego. Ta forma korzystania z wynalazku jest głównym źródłem efektów uzyskiwanych przez stosującego wynalazek, efektów stanowiących, w myśl art. 93 ust. 1 i 2 ustawy o wynalazczości, podstawę do ustalenia wynagrodzenia twórcy. Przez wprowadzenie do obrotu wyrobu wytworzonego wedle wynalazku następuje wyczerpanie uprawnień związanych z wynalazkiem, toteż używanie przez nabywcę tego wyrobu nie jest już stosowaniem wynalazku i z tego tytułu nie przysługuje twórcy wynagrodzenie (por. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 23.VI.1977 r. V PZP 1/77, OSNCP z 1977, z. 10, poz. 173).W przypadku sprzedaży za granicą (eksportu) wyrobu wytworzonego wedle wynalazku twórcy przysługuje - zgodnie z zasadą przewidzianą w art. 358 § 1 k.c. - wynagrodzenie w pieniądzu polskim, przy czym prawo wynalazcze przewiduje określone preferencje co do wysokości tego wynagrodzenia (§ 23 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych, § 26 ust. 1 zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. - M.P. Nr 16, poz. 98).Podstawę do ustalenia wynagrodzenia twórcy pracowniczego wynalazku stanowią także efekty uzyskane z wykonywania prawa wynikającego z ochrony patentowej wynalazku (art. 93 ust. 1 i 3 ustawy o wynalazczości). Jeżeli obrót prawem ma miejsce za granicą i w związku z tym uzyskane zostały przez gospodarkę uspołecznioną korzyści, to twórcy przysługuje prawo do dodatkowego wynagrodzenia w walucie zagranicznej, w której uzyskano płatność, w sytuacjach przewidzianych w art. 100 ustawy o wynalazczości oraz § 26 ust. 2 powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych (tekst jedn.: Dz. U. z 1982 r. Nr 28, poz. 200).W myśl art. 100 ustawy o wynalazczości dodatkowe wynagrodzenie przysługuje twórcy w przypadku uzyskania przez gospodarkę uspołecznioną korzyści w związku ze zgłoszeniem wynalazku za granicą w celu uzyskania ochrony albo jego udostępnieniem za granicą.Wynalazki powodów nie zostały zgłoszone ani też nie uzyskały ochrony za granicą.Powodowie prezentowali natomiast pogląd, podzielony przez Sąd Wojewódzki, iż wynalazki ich zostały udostępnione za granicą.Pogląd ten jest nieuzasadniony.Udostępnienie wynalazku za granicą - w rozumieniu art. 100 ustawy o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) - polega na udostępnieniu podmiotowi zagranicznemu określonych praw związanych z wynalazkiem, w tym prawa do jego przemysłowego stosowania za granicą.Sprzedaż za granicą (eksport) wyrobu wytworzonego wedle wynalazku nie przenosi na nabywcę tego wyrobu praw związanych z wynalazkiem, a używanie przez niego wyrobu nie jest stosowaniem wynalazku.Jak wynika z ustaleń Sądu Wojewódzkiego i materiału dowodowego sprawy, pozwana Centrala nie zawarła ze stroną norweską umowy o przeniesienie praw do wynalazków powodów.Nie można bowiem uznać za równoznaczne z zawarciem takiej umowy wprowadzenia za zgodą armatora zmian konstrukcyjnych w budowie statków wedle rozwiązań technicznych, na które uzyskano następnie ochronę patentową, ani też dopłat do każdego ze statków w walucie zagranicznej z tytułu oszczędności stali osiągniętych przy ich budowie dzięki powyższym rozwiązaniom.Pertraktacje prowadzone w tej materii przez strony kontraktu dotyczyły w istocie rzeczy wysokości ceny za sprzedany za granicą statek, co stanowi normalną praktykę w międzynarodowym obrocie towarowym, w którym eksportowany wyrób uzyskuje wyższą cenę w zależności - między innymi - od nowoczesności jego rozwiązania, uzyskanego przez zastosowanie przy jego wyrobie wynalazku.W rozpoznawanej sprawie miał przeto miejsce eksport wyrobu wytworzonego w kraju, w którym zastosowano wynalazki, a uzyskana z tego tytułu korzyść w postaci ceny stanowi podstawę do ustalenia wynagrodzenia twórców w złotych polskich.Nie można też podzielić poglądu, wyrażonego przez jednego ze współtwórców na rozprawie przed Sądem Najwyższym, iż roszczenia powodów o wynagrodzenie w walucie zagranicznej są uzasadnione na podstawie § 12 nie publikowanej uchwały nr 197/73 Rady Ministrów z dnia 3 sierpnia 1973 r. w sprawie eksportu osiągnięć naukowych i technicznych oraz usług technicznych (§ 17 uchwały nr 77 Rady Ministrów z dnia 29 maja 1979 r. - M.P. Nr 16, poz. 94). Przepis ten stanowi, iż wynagrodzenie w walucie zagranicznej, przewidziane w przepisach prawa wynalazczego, przysługuje w wypadku, gdy w kontrakcie na dostawę kompletnego obiektu przemysłowego zostały wyodrębnione osiągnięcia lub usługi.Statek wybudowany w polskiej stoczni i sprzedany za granicą, jako środek transportu, nie może być uznany za obiekt przemysłowy w rozumieniu wymienionych przepisów. Dotyczą one bowiem takich osiągnięć czy usług, które są eksportowane w związku z budową i uruchomieniem za granicą obiektów służących celom produkcyjnym.Z tych względów należało zmienić zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo i oddalić je w całości, przy częściowym tylko obciążeniu powodów kosztami procesu, a to ze względu na charakter ich działalności w dziedzinie wynalazczości pracowniczej (art. 390 § 1 i art. 102 k.p.c.).