V K 497/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Krzysztofa L. oskarżonego z art. 239 § 1 k.k. po rozpoznaniu założonej przez Ministra Sprawiedliwości rewizji nadzwyczajnej od prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego w Warszawie z dnia 24 lutego 1962 r. zaskarżony wyrok uchylił co do kary i opłaty sądowej i z mocy art. 239 § 1 k.k. skazał Krzysztofa L. na trzy miesiące aresztu z tym, że z mocy art. 61 k.k. wykonanie tej kary zawiesił na okres lat dwóch (...).Wyrokiem Sądu Powiatowego w Przasnyszu z dnia 23 grudnia 1961 r. oskarżony Krzysztof L. skazany został z art. 237 § 1 k.k. na pięć miesięcy aresztu z zawieszeniem wykonania tej kary na okres lat dwóch za to, że w S. bijąc po twarzy i głowie oraz kopiąc Krystynę C. spowodował u niej otarcie naskórka, zasinienie prawego uda nad prawym kolanem, tudzież obrzęk i zasinienie skóry w okolicy wzgórka łonowego.Rozpoznając sprawę w trybie rewizyjnym z powodu rewizji założonej wyłącznie na korzyść oskarżonego Krzysztofa L., Sąd Wojewódzki dla województwa warszawskiego wyrokiem z dnia 24 lutego 1962 r. uchylił wyrok I instancji, uznał oskarżonego Krzysztofa L. za winnego, że w nocy 16 sierpnia 1961 r. w S. naruszył nietykalność cielesną Krystyny C. kopiąc ją oraz bijąc po twarzy i głowie skazał go za to z mocy art. 239 § 1 k.k. na 15 000 zł grzywny z zamianą w razie nieuiszczenia na 100 dni aresztu.Od powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego w Warszawie Minister Sprawiedliwości założył rewizję nadzwyczajną na korzyść oskarżonego. Krzysztofa L.Rewizja nadzwyczajna na podstawie art. 371 pkt 2 k.p.k. zarzuca obrazę prawa procesowego, mianowicie art. 388 § 3 k.p.k. przez zaostrzenie kary w przypadku uchylenia wyroku jedynie skutkiem założenia rewizji na korzyść oskarżonego.W związku z tym wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez wymierzenie Krzysztofowi L. z mocy art. 239 § 1 k.k. kary nie kolidującej z przepisem art. 388 § 3 k.p.k.Uzasadnienie faktyczneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny:Rewizja nadzwyczajna jest słuszna.Wyrok Sądu Wojewódzkiego budzi poważne wątpliwości w części dotyczącej wymiaru kary. Jeśli bowiem ze względu na sprzeczność dwu znajdujących się w aktach opinii co do prawno-lekarskiego charakteru otarć naskórka i zasinień Sąd ten doszedł do wniosku, że należy zmienić kwalifikację prawną czynu oskarżonego na łagodniejszą, to logiczną konsekwencją tego stanu rzeczy mogło być jedynie złagodzenie, a nie zaostrzenie wymierzonej przez Sąd Powiatowy kary. Wbrew temu zaś, co na ten temat pisze Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego orzeczenia, kara wymierzona oskarżonemu w postępowaniu rewizyjnym jest w sposób oczywisty surowsza od kary wymierzonej przez Sąd I instancji. Wynika to zarówno z orzecznictwa Sądu Najwyższego, jak i doktryny prawa.I tak z uchwały Całej Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1961 r. VI KO 54/60 (OSNPG 1961/10 poz. 130 str. 7) wynika, że ma miejsce zaostrzenie kary, gdy następuje realne pogorszenie sytuacji oskarżonego, tj. gdy nastąpi jakiekolwiek zwiększenie stopnia dolegliwości karnej i jej skutków, np. pozbawienie skazanego ustawowych możliwości nieodbywania kary, amnestii, warunkowego zawieszenia itp.Stefan Kalinowski i Mieczysław Siewierski w Komentarzu do Kodeksu Postępowania Karnego (wydanie 1960 r. teza 5 do art. 388) wyrażają pogląd, że niedopuszczalne zwiększenie oskarżonemu kary (tzw. reformatio in peius) zachodziłoby także w tym przypadku, gdyby w razie niemożności ściągnięcia grzywny spotkać miała oskarżonego surowsza kara pozbawienia wolności niż orzeczona wyrokiem I instancji, jeżeli ów wyrok zaskarżono jedynie na korzyść oskarżonego.Pisząc o zakazie reformatio in peius w judykaturze Sądu Najwyższego (Nowe Prawo 1960/5 str. 633) Mikołaj Leonieni na podstawie wyroku Sądu Najwyższego z 15 października 1948 r. K 609/48 i orzeczenia Całej Izby Karnej Sądu Najwyższego z dnia 27 maja 1921 r. wykazuje, że kara ulegająca wykonaniu jest I surowsza, niż kara, której wykonanie zawieszono, co dotyczy porównania stopnia dolegliwości zarówno kary pozbawienia wolności orzeczonej bezwarunkowo i z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, jak również kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszonej i kary I grzywny bez jej zawieszenia. W myśl powyższego zatem niedopuszczalnym obostrzeniem I kary byłoby bezwarunkowe skazanie w II instancji na karę grzywny skazanego w I instancji na karę aresztu z warunkowym zawieszeniem jej wykonania.Zasadność powyższych tez znajduje całkowite potwierdzenie w danym wypadku. Dolegliwości i stopnia surowości kary i jej skutków nie można bowiem rozpatrywać abstrakcyjnie, wyłącznie na podstawie przesłanek teoretycznych i bez realnego uwzględnienia interesów konkretnego oskarżonego, tak jak to uczynił w tej sprawie Sąd Wojewódzki.Zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1961 r. Sąd powinien kierować się oceną realnych korzyści i dolegliwości wynikających dla oskarżonego ze zmiany kary.Z punktu widzenia zaś interesów oskarżonego w danej sprawie nie może ulegać wątpliwości. że wyrok Sądu II instancji pogorszył jego sytuację w zakresie kary.Kara pozbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawieszono, jest środkiem wybitnie wychowawczym, pozbawionym praktycznie charakteru represyjnego i przez to dolegliwość jej jest znikoma. Jest to zrozumiałe, gdyż warunkiem sine qua non stosowania art. 61 k.k. jest przecież przypuszczenie, że skazany jest osobą, która mimo niewykonania kary nie popełni nowego przestępstwa.Natomiast kara grzywny nie jest środkiem wyłącznie wychowawczym, zawiera element represji, a przez to jej dolegliwość jest bezpośrednia i dotkliwa, tym bardziej, że poparta zastępczą karą pozbawienia wolności, już bez warunkowego zawieszenia jej wykonania.W pierwszym przypadku zatem dla uchronienia się przed odbyciem kary wystarczy tylko poprawne zachowanie się oskarżonego przez okres zawieszenia wykonania tej kary (w danej sprawie 2 lata), podczas gdy w drugim przypadku nic go przed sankcją nie może uchronić, a od kary zastępczej pozbawienia wolności może on jedynie uwolnić się przez zapłacenie grzywny.Poza tym dla oceny, czy zachodzi przypadek reformationis in peius, nie wystarczy porównanie samych kar, ale trzeba także uwzględnić dodatkowe skutki wynikające ze zmiany kar.Należy do nich np. kwestia figurowania w rejestrze skazanych. W wypadku skazania z warunkowym zawieszeniem wykonania kary, jeżeli w ciągu trzech miesięcy po upływie okresu zawieszenia sąd nie zarządzi wykonania kary, skazanie uważa się w myśl przepisu art. 64 k.k. za niebyłe, podczas gdy skazanie na grzywnę nie daje skazanemu takich korzyści, niezależnie od uiszczenia grzywny.Nie bez znaczenia jest również kwestia opłat sądowych. W pierwszej instancji obciążono oskarżonego opłatą 150 złotych. Gdyby jego rewizja była bezzasadna w sposób oczywisty, Sąd II instancji mógłby wymierzyć opłatę najwyżej pięciokrotną tzn. 750 zł. Łącznie opłata za obie instancje nie mogłaby przekraczać 900 złotych.Tymczasem w wyniku częściowego uwzględnienia rewizji oskarżonego i rzekomego złagodzenia mu kary Sąd Wojewódzki wymierzył mu jednocześnie 2250 złotych opłaty za obie instancje.Zarówno więc sama kara wymierzona przez Sąd II instancji, jak i skutki dodatkowe z niej wynikające, wskazują, że Sąd Wojewódzki dopuścił się oczywistej obrazy zasady zakazu reformationis in peius. Ocena taka nie może być w żadnym stopniu uzależniona od specyficznych okoliczności towarzyszących popełnieniu przestępstwa przypisanego oskarżonemu. Jakkolwiek bowiem te okoliczności nie byłyby dla oskarżonego niekorzystne, nie mogą one uzasadnić naruszenia podstawowych reguł procesowych. Okoliczności te zresztą zostały już przez Sąd Wojewódzki zasadnie wzięte pod uwagę przy odmowie zastosowania przepisu art. 239 § 2 k.k., mimo istnienia wzajemności czynów tego samego rodzaju.Z tych powodów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.