III PZP 45/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Wasilewski. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Transportowo-Sprzętowego Budownictwa "Transbud-Białystok" w B. przeciwko Ryszardowi K. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łomży postanowieniem z dnia 25 sierpnia 1983 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1) Czy były pracownik, który otrzymał odprawę przewidzianą przepisem § 6 ust. 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) i wbrew przyjętemu na siebie obowiązkowi podjął zatrudnienie w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie, ma obowiązek zwrotu pobranej odprawy na rzecz zakładu, który ją wypłacił?2) w wypadku udzielenia odpowiedzi na pytanie pierwsze - czy obowiązek ten dotyczy całej pobranej kwoty czy tylko części proporcjonalnej do okresu, w którym pracownik pozostawał bez pracy, oraz czy zużywając pobraną kwotę na koszty bieżącego utrzymania pracownik musi liczyć się z obowiązkiem zwrotu pobranej kwoty?"powziął następującą uchwałę:Pracownik, który otrzymał odprawę przewidzianą w § 6 pkt 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) i wbrew zobowiązaniu podjął zatrudnienie w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie w okresie sześciu miesięcy od daty rozwiązania stosunku pracy - obowiązany jest do zwrotu całej wypłaconej mu odprawy. Uzasadnienie faktycznePostawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne powstało na tle następującego stanu faktycznego:Pozwany był zatrudniony jako kierowca w terenowej placówce powodowego Przedsiębiorstwa i wobec likwidacji tej placówki została rozwiązana z nim umowa o pracę z dniem 31.XII.1981 r. Na podstawie przepisu § 6 ust. 1 pkt 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) wypłacono pozwanemu odprawę w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia.Zgodnie z podjętym zobowiązaniem pozwany nie mógł w okresie sześciu miesięcy od dnia rozwiązania umowy o pracę podjąć pracy w zawodzie poprzednio wykonywanym lub pokrewnym. Mimo to pozwany zatrudnił się w dniu 21.IV.1982 r. w Wojewódzkiej Kolumnie Transportu Sanitarnego jako kierowca; wobec tego strona powodowa wystąpiła o zwrot całej wypłaconej powodowi kwoty 54.222 zł. Wyrokiem z dnia 17.IV.1983 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo po ustaleniu, iż wprawdzie otrzymana przez pozwanego kwota jest obecnie nienależnym świadczeniem, lecz została przez niego zużyta na bieżące koszty utrzymania w warunkach nie uzasadniających obowiązku jej zwrotu.W związku z rewizją strony powodowej Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości prawne, które znalazły wyraz w przedstawionym pytaniu.Jak wynika z uzasadnienia pytania, Sąd Wojewódzki, opierając się na poglądzie prawnym wyrażonym przez Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 30.VII.1982 r. III PZP 40/82 (OSNCP 1983, z. 2, poz. 27), opowiada się za udzieleniem na przedstawione pytanie odpowiedzi pozytywnej. Wątpliwości sprowadzają się natomiast do tego, czy w opisanej sytuacji na pozwanym ciąży obowiązek zwrotu całej odprawy czy też tylko jej części, proporcjonalnej do okresu przepracowanego po rozwiązaniu stosunku pracy z zakładem pracy, który wypłacił odprawę. Sąd Wojewódzki nadmienia, że otrzymana przez pracownika odprawa stanowiła jego źródło utrzymania w okresie pozostawania bez pracy, co może przemawiać za brakiem obowiązku zwrotu tej części odprawy, która jest proporcjonalna do okresu pozostawania bez pracy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według nie kwestionowanych ustaleń wyroku Sądu Rejonowego pozwanemu wypłacono 6-miesięczną odprawę na podstawie § 6 ust. 1 pkt 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195). Odprawa ta została wypłacona pozwanemu w związku z likwidacją stanowiska pracy zajmowanego przez pozwanego oraz wynikającym stąd rozwiązaniem z pozwanym stosunku pracy z dniem 21.XII.1981 r. Pozwany zobowiązał się w okresie 6 miesięcy od rozwiązania stosunku pracy, tj. od dnia 1.I.1982 r. do dnia 31.VI.1982 r., nie podejmować zatrudnienia w dotychczas wykonywanym lub pokrewnym zawodzie. Tymczasem pozwany - wbrew zaciągniętemu zobowiązaniu - podjął w dniu 21.IV.1982 r. zatrudnienie w charakterze kierowcy w Wojewódzkiej Kolumnie Transportu Sanitarnego. W toku postępowania pozwany twierdził, że do podjęcia pracy zmusiły go warunki rodzinne, ma bowiem na utrzymaniu żonę i czworo dzieci, a otrzymana 6-miesięczna odprawa nie wystarczała na utrzymanie rodziny, ponieważ nie obejmowała zasiłku rodzinnego i rekompensaty.Sąd Najwyższy podzielił stanowisko wyrażone w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 30.VIII.1982 r. III PZP 40/82 (OSNCP 1983, z. 2, poz. 27), że jeśli pracownik po otrzymaniu od zakładu pracy odprawy przewidzianej w uchwale nr 169 i wbrew przyjętemu zobowiązaniu podjął w okresie 6 miesięcy od rozwiązania stosunku pracy zatrudnienie w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie, to w takiej sytuacji wypłacenie pracownikowi wspomnianej odprawy ma charakter świadczenia nienależnego (art. 410 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p.). W opisanej sytuacji odpadła bowiem podstawa świadczenia (odprawa), skoro pracownik złożył zobowiązanie, iż w okresie 6 miesięcy od rozwiązania umowy o pracę nie podejmie zatrudnienia w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie. Składając takie zobowiązanie, pracownik musi mieć świadomość, a zatem liczyć się z tym, że w razie braku spełnienia przez niego warunku, od którego uzależnione zostało wypłacenie odprawy, tj. w razie podjęcia w okresie 6 miesięcy zatrudnienia w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie, powstanie po jego stronie obowiązek zwrotu wypłaconej odprawy (art. 400 i art. 410 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p.). Odprawa ma charakter świadczenia jednorazowego. Dlatego też - wbrew sugestiom wysuniętym przez Sąd Wojewódzki - brak spełnienia omawianego warunku, od którego uzależnione zostało wypłacenie odprawy, powoduje konieczność zwrotu całej odprawy, a nie tylko jej części proporcjonalnej do czasu przepracowanego przez pracownika wbrew przyjętemu przez niego zobowiązaniu.Z tych przeto względów należy stwierdzić, że pracownik, który otrzymał odprawę przewidzianą w § 6 ust. 1 pkt 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M.P. Nr 21, poz. 195) i wbrew zobowiązaniu podjął zatrudnienie w wykonywanym lub pokrewnym zawodzie w okresie 6 miesięcy od daty rozwiązania stosunku pracy - obowiązany jest do zwrotu całej odprawy.Jak każde uprawnienie, tak również i prawo zakładu pracy do żądania - w opisanej sytuacji - od pracownika zwrotu całej odprawy podlega ocenie z punktu widzenia zasad współżycia społecznego (art. 8 k.p.). Stwierdzenie po stronie pracownika istnienia wyjątkowych okoliczności, jak np. szczególnie trudna sytuacja rodzinna, choroba pracownika lub członka jego rodziny albo inne niekorzystne zdarzenia losowe itp., może uzasadniać przyjęcie, że w konkretnej sytuacji żądanie przez zakład pracy zwrotu - w zależności od konkretnych okoliczności - całej odprawy lub jej części może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Oddalenie w całości lub w części żądania zakładu pracy na podstawie art. 8 k.p. musi być poprzedzone wnikliwą analizą konkretnych okoliczności w każdej konkretnie rozpoznawanej sprawie.W tym stanie rzeczy orzeczono jak w sentencji uchwały.