I PRN 73/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN B. Błachowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: E. Jachczyk, Z. ŚwiebodaSentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Zdzisława K. przeciwko Spółdzielni Pracy Transportowo-Naprawczej "Mototransport" w B. o przywrócenie do pracy na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 17 sierpnia 1983 r.1) uchylił zaskarżony wyrok w pkt 1 w części zawierającej słowa: "obowiązujących od 1 czerwca 1982 r.";2) uchylił zaskarżony wyrok w pkt 2 w części oddalającej roszczenie o dalsze wynagrodzenie ponad kwotę 85.044 zł z odsetkami oraz w pkt 4 rozstrzygającym o kosztach procesu i sprawę w tym zakresie przekazał Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneZdzisław K. był zatrudniony w Spółdzielni Pracy Transportowo-Naprawczej "Mototransport" w B. na stanowisku kierownika Stacji Obsługi nr 1 z wynagrodzeniem składającym się m.in. z prowizji. Był on członkiem tej Spółdzielni, przewodniczącym Rady Spółdzielni, a po złożeniu rezygnacji z funkcji przewodniczącego - od dnia 15.III.1982 r. pozostał członkiem Rady.Pismem z dnia 26.II.1982 r. pozwana Spółdzielnia wypowiedziała wnioskodawcy prowizyjną formę płacy, proponując od dnia 1.VI.1982 r. zatrudnienie w systemie czasowo-premiowym. Wobec tego, że obniżyło to znacznie zarobki wnioskodawcy, odwołał się on od wypowiedzenia i w tym przedmiocie toczy się między stronami odrębna sprawa (I PR 68/84). W dniu 19.VI.1982 r. Rada pozwanej Spółdzielni wykluczyła wnioskodawcę z grona członków Spółdzielni pod zarzutem umyślnego działania na jej szkodę. Uchwała została doręczona wnioskodawcy w dniu 26.IV.1982 r. W piśmie Zarządu zawiadamiającym o treści uchwały podano, że ustanie członkostwa i rozwiązanie stosunku pracy następuje z dniem 24.IV.1982 r. Wnioskodawca odwołał się do Walnego Zgromadzenia i równocześnie w dniu 10.V.1982 r. odwołał się od tej uchwały w części dotyczącej rozwiązania spółdzielczego stosunku pracy do Terenowej Komisji Odwoławczej do Spraw Pracy, powołując się głównie na szczególną ochronę przewidzianą w art. 40 § 5 ustawy o spółdzielniach i ich związkach i na naruszenie art. 127 § 2 tej ustawy przez rozwiązanie stosunku pracy w czasie trwania członkostwa, uchwała bowiem o wykluczeniu nie jest prawomocna. Wniósł o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach oraz nakazanie wypłacenia wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy.Wobec tego, że Walne Zgromadzenie nie uwzględniło odwołania, wnioskodawca zaskarżył uchwałę o wykluczeniu do Sądu Wojewódzkiego. Sprawa ta toczyła się niezależnie od postępowania w niniejszej sprawie. Prawomocnym wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 10.II.1983 r. uchwała o wykluczeniu została uchylona. W obecnie rozpoznawanej sprawie Terenowa Komisja Odwoławcza orzeczeniem z dnia 12.X.1982 r. oddaliła roszczenie wnioskodawcy. Na skutek jego odwołania Okręgowy Sąd wyrokiem z dnia 17.VIII.1983 r. zmienił orzeczenie Komisji, przywrócił wnioskodawcę do pracy na warunkach, które miały obowiązywać od dnia 1.VI.1982 r., i zasądził na rzecz wnioskodawcy - pod warunkiem podjęcia pracy - wynagrodzenie za sześć miesięcy pozostawania bez pracy w sumie 85.044 zł. Jednocześnie Okręgowy Sąd oddalił dalej idące roszczenie o wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy. Okręgowy Sąd ustalił, że wykluczenie wnioskodawcy ze Spółdzielni było bezpodstawne, uznał jednak, że nie przysługuje mu szczególna ochrona, jako członkowi Rady Spółdzielni, gdyż wykluczenie nastąpiło w czasie obowiązywania stanu wojennego.Sąd oparł swój wniosek na przepisie § 32 ust. 5 statutu spółdzielni zrównującego ochronę służącą członkowi rady spółdzielni z ochroną należną członkowi rady zakładowej. Okręgowy Sąd zastosował przez analogię uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 5.V.1982 r. III PZP 22/82 i ograniczył zasądzone wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy do okresu 6 miesięcy, stosownie do uprawnienia przysługującego wszystkim członkom spółdzielni pracy z mocy art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. W dniu 5.V.1983 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku, zarzucając rażące naruszenie prawa, tj. art. 40 § 5, art. 129, art. 131 § 2 i art. 1334 § 1 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61; zm.: Dz. U. z 1974 r. Nr 47, poz. 281) w związku z § 32 ust. 5 statutu pozwanej Spółdzielni i art. 57 § 2 kodeksu pracy oraz art. 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych, a także naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Skarżący wnosi o uchylenie wymienionego wyroku w pkt 1 w części dotyczącej przywrócenia wnioskodawcy do pracy na warunkach obowiązujących od dnia 1.VI. 1982 r. oraz w pkt 2 - w części oddalającej roszczenie o wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy ponad kwotę 85.044 zł z odsetkami i przekazanie sprawy w tym zakresie temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie w rewizji nadzwyczajnej zarzucono rażące naruszenie prawa i interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.W myśl art. 1334 § 1 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61) w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 17 grudnia 1974 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 41, poz. 281) członkowi spółdzielni, zatrudnionemu na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, który został bezzasadnie wykluczony ze spółdzielni, przysługują roszczenia przewidziane w art. 129 § 1 i § 2 tej ustawy, w tym roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach i o wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy nie dłuższy jednak niż 6 miesięcy w wysokości przeciętnego wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy oraz odpowiedni udział w części czystej nadwyżki bilansowej.Zasadnie podnosi się w rewizji nadzwyczajnej, że przez przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach należy rozumieć zatrudnienie na takich samych lub równorzędnych warunkach. Przez warunki równorzędne należy w szczególności rozumieć pracę odpowiadającą kwalifikacjom członka spółdzielni, podobną rodzajowo do uprzedniej, wykonywaną w tej samej placówce zakładu pracy lub położonej w podobnej odległości, analogicznie usytuowaną w strukturze organizacyjnej zakładu pracy i nie gorzej płatną od poprzedniej. Oznacza to, że przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach w rozumieniu art. 129 § 1 w związku z art. 1334 § 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 47, poz. 281) członka spółdzielni, bezzasadnie z niej wykluczonego, zajmującego stanowisko kierownika Stacji, następuje w zasadzie na poprzednie, kierownicze stanowisko, a gdyby to nie było możliwe z przyczyn obiektywnych, wówczas powinien on być zatrudniony na innym kierowniczym lub samodzielnym stanowisku, będącym równorzędnym do poprzednio zajmowanego, z wynagrodzeniem nie niższym od poprzednio otrzymywanego. Okręgowy Sąd z naruszeniem wymienionych przepisów przywrócił wnioskodawcę do pracy nie na poprzednich warunkach, lecz na warunkach, które miały obowiązywać od dnia 1.VI. 1982 r., mając prawdopodobnie na uwadze (Sąd nie uzasadnił tej części rozstrzygnięcia), że w dniu 31.V.1982 r. kończył się okres wypowiedzenia zmieniającego, a od dnia 1.VI.1982 r. wnioskodawca miał pracować na nowym warunkach. Sąd przeoczył jednak, że w chwili rozstrzygnięcia niniejszej sprawy nie zakończyła się jeszcze sprawa odwołania wnioskodawcy od wypowiedzenia zmieniającego, nie mogła więc ona mieć żadnego wpływu na treść rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Obecnie sprawa ta jest zakończona korzystnie dla wnioskodawcy, gdyż został on przywrócony do pracy na poprzednich warunkach.Okręgowy Sąd przyznał wnioskodawcy wynagrodzenie w rozmiarach maksymalnych, przewidzianych art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, przyjmując, że wnioskodawca nie korzystał - jako członek Rady Spółdzielni - ze szczególnej ochrony przewidzianej w art. 40 § 5 wymienionej ustawy.W rewizji nadzwyczajnej zasadnie kwestionuje się to stanowisko, które nie znajduje żadnego oparcia w przepisach ustawy ani w statucie obowiązującym strony. W § 32 ust. 2 statutu postanowiono, że do czasu odwołania członka rady spółdzielni można mu wypowiedzieć umowę o pracę lub zmienić warunki pracy lub płacy tylko w przypadkach, w których kodeks pracy dopuszcza dokonanie tych czynności w stosunku do członka rady zakładowej. Rozpoznawana sprawa nie dotyczy wypowiedzenia definitywnego ani wypowiedzenia zmieniającego. Dotyczy ona bowiem roszczeń członka Rady Spółdzielni bezzasadnie z niej wykluczonego.Z przepisu tego wynika natomiast, że trwałość stosunku pracy członka rady spółdzielni jest chroniona w sposób szczególny, co pozostaje w zgodności z normą art. 40 § 5 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, wprowadzającą szczególną ochronę trwałości spółdzielczego stosunku pracy członków rad spółdzielni. Opierając się nieprawidłowo na przepisie § 32 ust. 5 statutu, Okręgowy Sąd błędnie zastosował przez analogię uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 5.V.1982 r. III PZP 22/82, przyjmując, że zawieszenie szczególnej ochrony stosunku pracy członków rad zakładowych wobec wprowadzenia stanu wojennego rozciąga się również na członków rad spółdzielni. Wniosek taki jest nietrafny.Prawo okresu stanu wojennego, a w szczególności dekret z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. Nr 29, poz. 154) i towarzyszące mu akty wykonawcze, nie zawiesiły działalności statutowych organów spółdzielni pracy. Działalność ta była w tym okresie działalnością legalną, aczkolwiek doznawała pewnych ograniczeń, w szczególności w początkowym okresie stanu wojennego. Okręgowy Sąd przeoczył, że uchwała Sądu Najwyższego z dnia 5.V.1982 r., przyjmująca, że w okresie stanu wojennego zawieszona jest szczególna ochrona przewidziana w art. 34 pkt 1 k.p. dla członków rad zakładowych, opiera się na przepisach okresu stanu wojennego, zawieszających działalność związków zawodowych i uznających taką działalność za sprzeczną z prawem, a wiec nielegalną. Różna była sytuacja prawna w okresie stanu wojennego członków rad zakładowych i członków rad spółdzielni. Toteż nie zachodziły w okresie obowiązywania stanu wojennego żadne podstawy do pozbawienia członków rad spółdzielni przysługującej im szczególnej - a więc wzmożonej - ochrony trwałości spółdzielczego stosunku pracy. W rewizji nadzwyczajnej prezentowany jest pogląd, że wnioskodawcy jako członkowi - pracownikowi szczególnie chronionemu - przysługuje w razie przystąpienia do pracy na skutek przywrócenia do niej, wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy, bez ograniczenia wynikającego z art. 129 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Sąd Najwyższy podziela ten pogląd, wychodząc jednak z innych przesłanek niż w rewizji nadzwyczajnej. Przeoczono bowiem w niej, że art. 1334 ustawy o spółdzielniach i ich związkach normujący roszczenia bezzasadnie wykluczonego członka spółdzielni nie zawiera odesłania do art. 131 § 2 tej ustawy. Niemniej jednak Sąd Najwyższy uznaje, że przepis art. 131 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach ma zastosowanie per analogiam do roszczeń członka rady spółdzielni bezzasadnie z niej wykluczonego. Jeżeli bowiem ustawodawca w art. 40 § 5 wprowadził wzmożoną ochronę trwałości spółdzielczego stosunku pracy członków rad spółdzielczych, albowiem mogą oni z racji swojej działalności w tej radzie narazić się członkom zarządu spółdzielni, to te same racje społeczne leżą u podstaw przyznania członkom rad spółdzielczych roszczeń majątkowych w szerszych rozmiarach niż pozostałym członkom spółdzielni w przypadku bezzasadnego niezwłocznego pozbawienia pracy. Trudno byłoby bowiem przyjąć, że zamiarem ustawodawcy było tak znaczne zróżnicowanie sytuacji pracownika szczególnie chronionego zatrudnionego na podstawie spółdzielczej umowy o pracę w porównaniu do sytuacji pracownika zatrudnionego na podstawie "zwykłej" umowy o pracę. Byłoby to tym bardziej niezrozumiałe, że roszczenia majątkowe członka spółdzielni w razie bezzasadnego pozbawienia go zatrudnienia są z reguły szersze niż roszczenia majątkowe pracownika zatrudnionego w "pracowniczym" stosunku pracy. Nie można uznać, że gdy pozbawienie zatrudnienia członka spółdzielni jest szczególnie naganne, gdyż bezzasadnie zostaje wykluczony ze spółdzielni członek spółdzielni podlegający szczególnej ochronie, sankcje majątkowe za to naruszenie stosowane wobec spółdzielni miałyby być mniejsze niż stosowane wobec innych zakładów pracy. Z tych też względów Sąd Najwyższy uznaje, że art. 57 § 2 k.p. ma zastosowanie do członka rady spółdzielni pracy bezzasadnie z niej wykluczonego, gdyż do zasady wynikającej z tego przepisu odsyła m.in. art. 131 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, mający zastosowanie w drodze analogii do roszczeń majątkowych bezzasadnie wykluczonego członka spółdzielni podlegającego szczególnej ochronie.Według zasady wynikającej z art. 57 § 2 k.p. - jeżeli umowę o pracę rozwiązano z pracownikiem szczególnie chronionym, przysługuje przywróconemu do pracy pracownikowi wynagrodzenie za cały czas pozostawania bez pracy. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że członek rady spółdzielni pracy, bezzasadnie wykluczony ze spółdzielni, który podjął pracę w wyniku przywrócenia przez Sąd do pracy na poprzednich warunkach, ma prawo do wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy w wysokości przeciętnego wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy oraz odpowiedniego udziału w części czystej nadwyżki bilansowej, zmniejszonego o wynagrodzenie za pracę, które członek rady spółdzielni uzyskał, podejmując w tym czasie zatrudnienie w innym zakładzie pracy. Okręgowy Sąd, wychodząc z odmiennych założeń, nie wyjaśnił wysokości należnego wnioskodawcy wynagrodzenia za cały czas pozostawania bez pracy, nie ustalając nawet, przez jaki konkretnie okres wnioskodawca pozostawał bez pracy. Powstaje również wątpliwość, czy zasądzone na rzecz wnioskodawcy wynagrodzenie za 6 miesięcy uwzględnia również udział w części czystej nadwyżki bilansowej. Zasadny więc jest wniosek zgłoszony w rewizji nadzwyczajnej o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej dalsze roszczenia majątkowe wnioskodawcy i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (art. 422 § 2 k.p.c. w związku z art. 277 § 2 k.p.) w tym zakresie, albowiem wobec nienależytego wyjaśnienia sprawy i naruszenia art. 55 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 39, poz. 231 ze zm.) brak jest warunków do merytorycznego zakończenia sprawy w tej części przez Sąd Najwyższy.W zakresie odnoszącym się do nieprawidłowego określenia daty w pkt 1 sentencji Sąd Najwyższy orzekł co do istoty z mocy art. 422 § 1 k.p.c. w związku z art. 277 § 2 k.p., uchylając błędny fragment tego punktu sentencji.Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego w art. 421 § 2 k.p.c. Nienależyte wyjaśnienie sprawy na skutek błędnej interpretacji przepisów prawa materialnego przez Okręgowy Sąd doprowadzające do oddalenia słusznych roszczeń majątkowych członka spółdzielni podlegającego szczególnej ochronie ze względu na funkcję członka Rady Spółdzielni, stanowi również naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.