III CO 3/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Krajewski (sprawozdawca). Sędziowie SN: Z. Wasilkowska, K. Piasecki. Arbitrzy Głównej Komisji Arbitrażowej: W. Kirsch, B. Rendzner.SentencjaSąd Najwyższy i Główna Komisja Arbitrażowa, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sporu kompetencyjnego w sprawie z powództwa Wojewódzkiego Przedsiębiorstwa Gazyfikacji Bezprzewodowej w R. przeciwko Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych - Oddział Ruchowo-Handlowy w T. o 497.344 złpostanowiły uznać, że sprawa należy do właściwości sądu powszechnego.Uzasadnienie faktyczneWojewódzkie Przedsiębiorstwo Gazyfikacji Bezprzewodowej w R. sprowadza za pośrednictwem Polskich Kolei Państwowych ze Związku Radzieckiego i Rumunii gaz płynny w cysternach, które wysyłane są do Polski za międzynarodowym listem przewozowym i bez przeładunku kierowane na bocznicę kolejową odbiorcy.W sierpniu 1973 r. przedsiębiorstwo rozładowało szereg cystern z opóźnieniem, w związku z czym kolej naliczyła kary za przestój wagonów i ściągnęła należność z konta odbiorcy.Opierając się na twierdzeniu, że wymierzenie kar jest nieuzasadnione, gdyż opóźnienie było następstwem spiętrzenia dostaw zawinionym przez kolej, przedsiębiorstwo wystąpiło przeciwko Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w G. o zwrot wyegzekwowanych kwot.Okręgowa Komisja Arbitrażowa odrzuciła wniosek, wyrażając pogląd, iż rozstrzygnięcie sprawy stosownie do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1964 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 24) należy do kompetencji sądów powszechnych.Również Sąd Wojewódzki, do którego następnie skierowano sprawę, odrzucił pozew z uzasadnieniem, iż roszczenie nie wynika z umowy przewozu, lecz z umowy bocznicowej, a do sporów z tego zakresu przepisy powołanego rozporządzenia nie stosuje się - sprawa zatem z mocy art. 2 § 2 k.p.c. należy do właściwości państwowego arbitrażu gospodarczego.Uzasadnienie prawneRozpoznając powstały spór kompetencyjny Sąd Najwyższy i Główna Komisja Arbitrażowa zważyły, co następuje:W myśl § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1964 r. w sprawie wyłączenia z właściwości państwowych komisji arbitrażowych sporów z przewozów w komunikacji międzynarodowej (Dz. U. Nr 4, poz. 24) przekazano sądom powszechnym rozstrzygnięcie sporów wynikłych z przewozu w komunikacji międzynarodowej za bezpośrednimi listami przewozowymi, jeżeli jedną ze stron w sporze jest przewoźnik.W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11.I.1971 r. III CZP 1/70 (OSNCP 1971, z. 10, poz. 167) przyjęto pogląd, iż o międzynarodowym charakterze komunikacji rozstrzygają te elementy, że odbywa się ona co najmniej między dwoma krajami, i to na podstawie bezpośredniego (międzynarodowego) listu przewozowego.Przy rozważaniu zagadnienia kompetencji organu do rozstrzygania tych sporów trzeba mieć na uwadze, że intencją przekazania omawianych sporów do właściwości sądów powszechnych było ułatwienie PKP rozliczeń regresowych z kolejami zagranicznymi, dla których moc wiążącą - zgodnie z odpowiednimi postanowieniami CIM i umowy SMGS - ma tylko wyrok sądowy, a nie orzeczenie komisji arbitrażowych. Według ugruntowanego stanowiska judykatury Sądu Najwyższego, np. postanowienie z dnia 28.V.1973 r. III CRN 119/73 (OSNCP 1974, z. 6, poz. 108), okoliczność ta przemawia za szeroką wykładnią § 1 powołanego rozporządzenia. Wyraz temu stanowisku dał Sąd Najwyższy w cytowanym wyżej postanowieniu, przyjmując kompetencję sądów powszechnych także wówczas, gdy przesyłka kolejowa z zagranicy, adresowana do polskiej stacji granicznej, została następnie skierowana bez przeładowania do innej stacji wewnątrz kraju. Za szeroką wykładnią powołanego przepisu przemawia też jego redakcja, skoro posłużono się w nim pojęciem przewozu, a nie - jak to mylnie przyjął Sąd Wojewódzki - pojęciem umowy przewozu. Zestawienie tych pojęć przekonuje, iż zakres pojęcia "przywóz" jest szerszy od pojęcia "umowa przewozu".O ile więc umowa przewozu zobowiązuje do przewiezienia za wynagrodzeniem osób lub rzeczy (art. 774 k.c.), o tyle w skład pojęcia przewozu wchodzą wszystkie elementy z nim związane od początku czynności aż do jej zakończenia. W tym rozumieniu również obowiązek terminowego rozładunku wchodzi w zakres przewozu.Za w pełni trafne uznać należy w tym względzie stanowisko Głównej Komisji Arbitrażowej zajęte w orzeczeniu z dnia 28.XII.1972 r. BO-13533/71 (PUG 1973, nr 6, poz. 1002), według którego obowiązek terminowego rozładunku jest składowym elementem przewozu.Przy rozważaniu zagadnienia nie można wreszcie tracić z pola widzenia celu powołanego rozporządzenia. Zwężająca wykładnia mogłaby utrudnić realizację roszczeń regresowych w bardziej skomplikowanych sytuacjach związanych z przewozem, których nie można z góry przewidzieć, a które mogą wyniknąć przy coraz bardziej złożonym obrocie międzynarodowym.Okoliczność, że umowa SMGS nie reguluje kwestii związanych z wyładunkiem, i że z tego względu zagadnienie to normują przepisy prawa wewnętrznego, nie podważa prawidłowości przyjętego kierunku wykładni, skoro obowiązek terminowego wyładunku stanowi z istoty rzeczy element składowy przewozu.Nie prowadzi wreszcie do odmiennego wyniku wyrażony w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 29.VI.1974 r. I CZ 47/74 (OSNCP 1975, z. 7-8, poz. 110) - na które powołał się Sąd Wojewódzki - pogląd, że związek umowy bocznicowej z umową przewozu nie pozbawia tej pierwszej odrębnego i samodzielnego charakteru, co uzasadniałoby stanowisko, iż roszczenia wynikające z takiej umowy pomiędzy podmiotami arbitrażowymi podlegałyby rozpoznaniu przez państwowe komisje arbitrażowe. Kwestia bowiem charakteru umowy bocznicowej jest obojętna z punktu widzenia kar umownych za nie usprawiedliwiony przestój wagonów podstawionych do rozładunku.Okoliczność, czy do opóźnienia w rozładunku doszło na bocznicy kolejowej, czy na bocznicy należącej do odbiorcy, jest zupełnie przypadkowa i nie ma znaczenia rozstrzygającego. Istota rzeczy sprowadza się do tego, że z winy odbiorcy doszło do opóźnienia w rozładunku, z czym wiążą się kary umowne. Z tych względów zagadnienie kar umownych musi być jednakowo traktowane w obu przypadkach.Z tych przyczyn należy przyjąć, że spory między koleją a odbiorcą będącym jednostką gospodarki uspołecznionej o kary za przetrzymanie wagonów podstawionych do rozładunku przesyłki pochodzącej z przewozu w komunikacji międzynarodowej za bezpośrednimi dokumentami przewozowymi należą do właściwości sądów powszechnych (§ 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 31 stycznia 1964 r. w sprawie wyłączenia z właściwości państwowych komisji arbitrażowych sporów z przewozu w komunikacji międzynarodowej - Dz. U. Nr 4, poz. 24).