II OZ 505/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 kwietnia 2013 r., sygn. akt VIII SA/Wa 561/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi B. B. na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie przedłożenia projektu budowlanego zamiennego postanawia oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 5 kwietnia 2013 r., sygn. akt VIII SA/Wa 561/13 (dalej postanowienie z 5 kwietnia 2013 r.) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił B. B. przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi B. B. (dalej skarżąca) na decyzję [...] Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie przedłożenia projektu zamiennego. W dniu 12 marca 2013 r. skarżąca wystąpiła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym (zakres wniosku określiła w piśmie poprzedzającym z dnia 10 grudnia 2012 r.), wskazując, że jej sytuacja materialna uległa pogorszeniu od września 2012 r. czyli od daty kiedy po raz pierwszy wystąpiła o przyznanie prawa pomocy. Wyjaśniła, że aktualnie ma na utrzymaniu męża będącego po dwu zawałach serca, po leczeniu choroby alkoholowej i chorób psychicznych, który posiada rentę przyznaną przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w wysokości 529 zł, niewystarczającą na zaspokojenie jego potrzeb. W związku z trudną sytuacją finansową zamieszkuje z nią i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe córka – M. B., która łoży na utrzymanie ojca, opłaca rachunki za ogrzewanie, energię i wodę i której dochody uległy zmniejszeniu. Oświadczyła, że wobec kryzysu wzrosły wydatki na żywość i leki, a dochody rodziny zmalały, co jest istotnym problemem. Skarżąca podała, że jej dochód z tytułu emerytury wynosi 1.291 zł, dochód córki z tytułu zatrudnienia – 2.715 zł, a pozostający w rodzinie zastępczej córki małoletni otrzymuje alimenty – 1.300 zł. Całkowity dochód czteroosobowej rodziny skarżąca określiła na sumę 5.836,64 zł. Podała, że dziecko będące w rodzinie zastępczej córki ma astmę, alergię i astygmatyzm, co generuje dodatkowe koszty (szczepionki odczulające, okulary), których nie pokrywają alimenty. Wyjaśniła, że jej córka posiada obciążenia finansowe - kredyt na samochód osobowy (wartości pojazdu - 60.000 zł), a do spłacenia pozostało 40.000 zł. Ponosi wydatki na paliwo, ubezpieczenie pojazdu i opłaca studia doktoranckie. Jako posiadany majątek wymieniła dom – 120 m² i udział 1/5 w innej nieruchomości budynkowej położonej w R. Sąd I instancji po analizie okoliczności przedstawionych we wniosku wraz z oświadczeniami skarżącej zgromadzonymi w aktach sprawy uznał, że nie dają one podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu swego stanowiska wskazał, że skarżąca w niniejszej sprawie składała już wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z 30 sierpnia 2012 r. VIII SA/Wa 561/12 odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie uznając, że sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącej pozwala na uiszczenia kosztów sądowych. Zażalenie na to postanowienie Naczelny Sąd Administracyjny oddalił postanowieniem z 8 listopada 2012 r., II OZ 960/12 (k. 35-37, 56-59 akt sądowych). Nadto wskazał, że skarżąca składając kolejny wniosek powołała się na zmianę swej sytuacji materialnej, jednak zdaniem Sądu I instancji, zmiana ta nie jest diametralna i nie uzasadnia przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jak i częściowym. Czteroosobowa rodzina skarżącej utrzymuje się ze stałego dochodu w wysokości 5.836,64 zł netto, co w przeliczeniu na jednego członka rodziny daje kwotę 1.459 zł. Nie można uznać, że jest to rodzina uboga, z trudem zaspakajająca podstawowe potrzeby życiowe. Uzyskiwanie takiego dochodu pozwala na wygospodarowanie środków finansowych na poniesienie kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie (500 zł) bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym rodziny. Skarżąca ma zaspokojone potrzeby mieszkaniowe (dom o powierzchni 120 m²), a także posiada majątek tj. udział 1/5 w innej nieruchomości budynkowej położonej w R., ma możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia, czy zbycia. Z zestawienia stałych miesięcznych wydatków rodziny jakie skarżąca przedstawiła w sprzeciwie (5.627,16 zł) wynika, że znaczną część stanowią wydatki jej córki na paliwo do samochodu, jego ubezpieczenie, spłatę kredytu na samochód o wartości 60.000 zł, raty za studia doktoranckie i dojazdy na uczelnię – łącznie ok. 2.000 zł. Nieprzypadkowe było w tych okolicznościach wezwanie skarżącej do wykazania kondycji finansowej córki. Wezwanie m.in. do złożenia wyciągów z rachunków bankowych córki zmierzało do ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej rodziny skarżącej. Mimo wyrażonego w odpowiedzi na to wezwanie przekonania, co do wyjaśnienia w nim wszystkich istotnych kwestii dotyczących sytuacji materialnej Sąd I instancji stwierdził, że nie może stanowić ono pełnej podstawy do oceny, że istotnie niezbędne wydatki i zobowiązania czteroosobowej rodziny wyczerpują jej dochód w wysokości blisko 6.000 zł i że z tego dochodu skarżąca nie jest w stanie wygospodarować kwoty niezbędnej na pokrycie kosztów postępowania. Z jednej strony powołuje się ona na trudną sytuację materialną rodziny, z drugiej zaś uchyla się od uprawdopodobnienia, że istotnie sytuacja taka ma miejsce. Wątpliwości Sądu I instancji wzbudziły wyjaśnienia skarżącej jakoby miesięcznie ponosiła stałe wydatki na przybory szkolne - 200 zł, czy wymianę zastawy stołowej i naprawy sprzętu AGD – 150 zł. Związku z powyższym Sąd I instancji uznał, że złożone przez skarżącą oświadczenia i dokumenty źródłowe nie mogą stanowić przekonującej podstawy do przyznania prawa pomocy (k. 130-134 akt sądowych). Zażalenie na postanowienie z 5 kwietnia 2013 r. wywiodła skarżąca reprezentowana przez M. B., zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na przyjęciu, że w niniejszej sprawie skarżącej nie przysługuje zwolnienie od kosztów sądowych i nie jest jej potrzebny adwokat lub radca prawny. W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że rodzina dysponuje dochodami w kwocie około 5.836,64 zł netto, ale ma wiele stałych zobowiązań finansowych, których nie sposób zmniejszyć, czy choćby oddalić w czasie, ponieważ są to rachunki za media, leki, czesne za studia czy rata za samochód, które muszą być pokryte w terminie. Koszty sprawy sądowej w kwocie 500 zł stanowią znaczne obciążenie budżetu rodzinnego skarżącej, która nie jest w stanie wygospodarować takiej sumy. Nie pozwalają na to stałe rachunki i wydatki związane z podstawowymi potrzebami życiowymi. Skarżąca stara się racjonalnie gospodarować swym dochodem prowadząc oszczędny tryb życia, wydając pieniądze na niezbędne środki do życia. Wskazując na powyższe okoliczności skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od kosztów postępowania sądowego w całości i ustanowienie pełnomocnika z urzędu (k. 146-165 akt sądowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie skarżącej nie ma usprawiedliwionych podstaw. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.) gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Udzielenie stronie prawa pomocy dotyczy wyłącznie osób na tyle ubogich, że ich rzeczywiste zdolności płatnicze uniemożliwiają wywiązanie się z obowiązku partycypowania w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego. Jest to forma dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się winno do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób, które wykażą, że znajdują się w trudnej sytuacji materialnej. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Zasadą jest, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli ma stały miesięczny dochód. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z 15.3.2011 r., II GZ 83/11, Lex nr 783924; postanowienie NSA z 18.6.2010 r., I FZ 153/10, Lex nr 643195; postanowienie NSA z 19.4.2013, II OZ 297/13, cbosa; postanowienie WSA w Krakowie z 03.9.2010 r., I SA/Kr 1195/10, Lex nr 687002). To na wnioskodawcy spoczywa obowiązek szczegółowego określenia swego żądania oraz wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z 4.4.2011 r., II FZ 103/11, Lex nr 783800; postanowienie NSA z 22.02. 2011 r., II GZ 59/11, Lex nr 783918; B. Dauter, Metodyka pracy sędziego sądu administracyjnego, Warszawa 2011 r., s. 737, J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2010 r., s. 567-569 uw. 1-3). Wyjątkowy charakter omawianej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź też przedstawienie niepełnych bądź sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (postanowienie NSA z 24.3.2011 r., I FZ 17/11, Lex nr 783616; postanowienie NSA z 1.12.2010 r., I GZ 382/10, Lex nr 741371). W interesie strony leży właściwe przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy; do wnioskodawcy należy inicjatywa dowodowa strony (postanowienie NSA z 17.5.2011 r., II GZ 253/11). Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, że oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym, w takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, że wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (postanowienie NSA z 14.01. 2011 r., II OZ 1361/10, Lex nr 743829). Nietrafnie pełnomocnik skarżącej odmówiła przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych (historii operacji) i lokat pozostającej we wspólnym gospodarstwie domowym córki skarżącej M. B. za okres od września 2012 r. "do chwili obecnej" (k. 95, 96, 107-108, 111 akt sądowych). Skarżąca (strona w szerokim tego słowa znaczeniu) wykazywała dochody i wydatki rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 in fine p.p.s.a.), w tym dochody i wydatki córki M. B. i małoletniego C. G., dla którego córka jest ustanowiona rodziną zastępczą (k. 19-21, 50-51, 79-81, 84-88,109-110, 122-128, 146-149, 152, 154, 155,158, 164,165 akt sądowych). Bez zbadania żądanych przez Sąd dokumentów bankowych nie sposób było ustalić rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej rodziny skarżącej. Cezurą był wrzesień 2012 r., bowiem Sąd obowiązany był zbadać, czy po 30 sierpnia 2012 r. (k. 35-37 akt sądowych) nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, przemawiająca za zmianą postanowienia z 30 sierpnia 2012 r., uzasadniająca przyznanie pomocy w żądanym zakresie (k. 59, 79 akt sądowych). Trafnie Wojewódzki Sąd uznał, porównując stan finansowy i rodzinny skarżącej, przedstawiony w obu wnioskach o przyznanie prawa pomocy, że wykazana przez skarżącą sytuacja materialna nie uległa diametralnej zmianie, co przesądzało o braku możliwości przychylenia się do wniosku skarżącej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjna, wydatki skarżącej i jej rodziny nie wzrosły w stopniu znacznym, a sytuacja majątkowa skarżącej i jej rodziny nie pogorszyła się w stopniu uniemożliwiającym poniesienie kosztów postępowania czyli wpisu od skargi stosownie do § 2 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 221, poz. 2193) w wysokości 500 zł (k. 11 akt sądowych) i kosztów ustanowienia pełnomocnika (240 zł+ 55,20 zł+17 zł). Z wyżej wymienionych względów, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.