II FZ 292/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Krzysztof Winiarski, , , po rozpoznaniu w dniu 13 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia W. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 3 marca 2015 r. sygn. akt I SA/Ol 197/14 w sprawie ze skargi W. Z. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 17 stycznia 2014 r. nr [...] w przedmiocie rozłożenie na raty zaległości podatkowych i umorzenie odsetek za zwłokę od zaległości podatkowych postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 3 marca 2015 r., sygn. akt I SA/Ol 197/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, odmówił W. Z. (dalej "skarżący", "podatnik") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżący, pomimo złożonych oświadczeń, nie wyjaśnił w sposób wystarczający swojej sytuacji finansowej, a zawarte w aktach sądowych oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach podatnika budzi poważne wątpliwości co do faktycznej sytuacji finansowej skarżącego i jego możliwości płatniczych. Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, że podnoszone przez skarżącego okoliczności obrazujące jego sytuację życiową są powtórzeniem okoliczności wykazywanych przy poprzednio złożonych wnioskach o prawo pomocy. Postępowania te zakończyły się odmową przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia pełnomocnika (Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 12 czerwca 2014r., sygn. akt II FZ 759/14, oddalił zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 kwietnia 2014 r. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym; Naczelny Sad Administracyjny postanowieniem z dnia 25 listopada 2014 r., sygn. akt. II FZ 1892/14 oddalił zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 9 września 2014 r. w przedmiocie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym). Z podanego przez skarżącego oświadczenia wynika, że osiąga miesięczny dochód z emerytury w wysokości 2.040 zł. Natomiast ponosi wydatki na: alimenty w wysokość 600 zł, opłaty za mieszkanie w wysokości 800 zł, koszty leczenia w wysokości 300 zł. Podatnik wskazał, że spłaca bieżące zobowiązania oraz ponosi wydatki związane z kupnem żywności oraz środków czystości. Na wezwanie sądu podatnik nadesłał dowody zapłaty za mieszkanie, telewizję, energię elektryczną, wywóz śmieci, telefon. Jednakże skarżący nie wskazał w jakim zakresie obciążają one jego osobiście a w jakim ponosi je łącznie z żoną. Ponadto nie przedstawił wyciągów z posiadanych rachunków bankowych. Tymczasem, okoliczność ta była głównym powodem poprzednich odmów przyznania prawa pomocy. Sąd zatem stwierdził, że skarżący powinien zdawać sobie sprawę z konsekwencji nie przedłożenia, pomimo wezwania, wskazywanych dokumentów źródłowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny podniósł, że nie przedłożenie wyciągów z rachunków bankowych rodzi wątpliwości co do wiarygodności składanych oświadczeń, a tym samym uniemożliwia uwzględnienie wniosków. Wskazywane przez wnioskodawcę okoliczności prowadzenia postępowania egzekucyjnego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego nie mogą stanowić również automatycznie podstawy do przyznania prawa pomocy. Poza powołaniem się na tą okoliczność, skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających prowadzoną egzekucję oraz jej stan i to pomimo wezwania. Mając na uwadze powyższe Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie stwierdził, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o ponowne merytoryczne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia dotyczący faktycznej sytuacji materialnej wnioskodawcy. Naczelny Sad Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 i § 2 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Z kolei art. 246 § 1 p.p.s.a. przewiduje, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; zaś w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Określenie "gdy osoba ta wykaże" oznacza, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. W orzecznictwie ugruntowany jest już pogląd, iż skarżący nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów na podstawie, których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2010, s. 567 - 568). Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przepis ten w powiązaniu z powyższą konstatacją, iż to na skarżącym spoczywa ciężar dowodu prowadzi do wniosku, że niedopełnienie przez stronę w całości lub części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia wymaganych dokumentów, uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo...., s. 594). Konstrukcja tego przepisu zakłada więc obowiązek współpracy wnioskodawcy z Sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym Sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku oraz określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 27 marca 2014 r., II FZ 241/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nałożenie na stronę powyższych obowiązków wynika z faktu, że instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od ogólnej zasady postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na skutek przyznania stronie prawa pomocy dochodzi do obciążenia tymi kosztami budżetu państwa, a więc pośrednio wszystkich podatników. Aby przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej było możliwe sąd musi więc dokonać oceny, czy wskazane w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przesłanki rzeczywiście zaistniały. Przytoczone przez stronę okoliczności powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym przepisie (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2012 r., II FPP 2/12, dostępne: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Konstrukcja art. 255 p.p.s.a. ma umacniać wyjątkowość stosowania tej instytucji. Ma zapewnić możliwość zastosowania wyjaśniającego postępowania uzupełniającego, tak by Sąd mógł wydać orzeczenie w oparciu o zasadę prawdy materialnej. Nie można jednocześnie uczynić zarzutu Sądowi dokonania nieprawidłowej oceny stanu faktycznego, jeżeli strona nie dopełniła ciążącego na niej obowiązku i nie podjęła współpracy z Sądem. Należy również zwrócić uwagę na obowiązek składania oświadczeń zgodnych z prawdą i wewnętrznie spójnych. Sytuacja bowiem, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 25 marca 2014 r., I OZ 207/14, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Niezłożenie na podstawie art. 255 p.p.s.a. żądanych dokumentów nie pozwala co prawda na pozostawienie wniosku bez rozpoznania, lecz jest równoznaczne z niewykazaniem przez stronę podstaw do przyznania prawa pomocy i uzasadnia oddalenie jej wniosku. Takie stanowisko prezentowane jest konsekwentnie w judykaturze (postanowienia NSA z dnia: 8 listopada 2006 r., II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79; 31 lipca 2008 r., I FZ 272/08; 16 lipca 2008 r., II GZ 141/08; 5 czerwca 2008 r., I FZ 236/08; 31 marca 2005 r., II FZ 126/05, ONSAiWSA 2006, nr 1, poz. 13). Pogląd taki prezentowany jest także w piśmiennictwie przedmiotu (zob. B. Dauter, Prawo pomocy, PP 2007, nr 1, s. 41; M. Grzymisławska-Cybulska, Rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy osobom fizycznym w praktyce sądów administracyjnych, Administracja 2006, nr 3, s. 81). Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy należy wskazać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Na wezwanie Sądu skarżący nadesłał dowody zapłaty za mieszkanie, telewizję, energię elektryczną, wywóz śmieci, telefon. Jednakże nie wskazał on w jakim zakresie obciążają one jego osobiście a w jakim ponosi je łącznie z żoną, z którą co prawda prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, jednak zamieszkują w jednym mieszkaniu, tym samym opłacają razem rachunki m.in. za mieszkanie, energię elektryczną, wywóz śmieci. W związku z tym nie wiadomo, czy wspólnie wydatkowane kwoty są dzielone np. po połowie na oboje małżonków, czy też z uwagi na zawartą ugodę w sprawie alimentów, płacona kwota alimentów zawiera już w sobie wspólne opłaty za mieszkanie, prąd, wodę, itp. Ponadto, pomimo kilkukrotnych wezwań, skarżący nie przedstawił wyciągów z posiadanych rachunków bankowych. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, skarżący pozbawił w ten sposób sąd pierwszej instancji możliwości wnikliwej i szczegółowej oceny swojej sytuacji materialnej. Pozostałe informacje przedstawione przez skarżącego były niewystarczające do wydania korzystnego dla podatnika rozstrzygnięcia. Nie przedstawiały bowiem całościowego obrazu sytuacji finansowej skarżącego, tylko dokumentowały poszczególne przychody i wydatki. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.