I OZ 1009/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Borowiec po rozpoznaniu w dniu 13 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia W.H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 17 września 2014 r. sygn. akt III SA/Lu 599/14 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W.H. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie kosztów postępowania rozgraniczeniowego postanawia oddalić zażalenie. W.H. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie kosztów postępowania rozgraniczeniowego. W uzasadnieniu wniosku podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W skład jego majątku wchodzi dom o pow. [...] m2, zniszczony w wyniku awarii sieci wodociągowej, mieszkanie w [...] o pow. [...] m2 (odrębna własność) oraz nieruchomość rolna o pow. [...] ha, która według oświadczenia strony jest zaniedbana i nieużytkowana. Dochód strony stanowi natomiast emerytura w kwocie 2.779,04 zł miesięcznie. Ponadto oświadczył, że miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego wynoszą 2.201,21 zł. Poza tym ponosi koszty spłaty kredytów bankowych i pożyczek zaciągniętych u osób fizycznych oraz koszty dojazdów i opłat spowodowane przewlekłością postępowania zawisłego przed sądem pracy (9.600 zł rocznie) oraz koszty leczenia (2.400 zł rocznie). Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie postanowieniem z dnia 11 lipca 2014 r. sygn. akt III SA/Lu 599/14 odmówił W.H. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Na skutek sprzeciwu skarżącego, w/w postanowienie utraciło moc, zaś Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie postanowieniem z dnia 17 września 2014 r. sygn. akt III SA/Lu 599/14 odmówił W.H. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu postanowienia wskazał, że skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do otrzymania pomocy prawnej oraz że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Z oświadczeń skarżącego wynika, że uzyskuje on dochód w łącznej kwocie ok. 2.779,04 zł miesięcznie, posiada mieszkanie w [...] o pow. [...] m2, dom o powierzchni [...] m2 oraz grunty rolne o pow. [...] ha. Powyższe okoliczności wskazują, że sytuacja materialna skarżącego jest stabilna pod względem majątkowym i finansowym, a opłacenie kosztów postępowania w przedmiotowej sprawie leży w granicach jego realnych możliwości finansowych. W niniejszej sprawie, na obecnym etapie postępowania, do wymagalnych kosztów sądowych należy wpis od skargi, wynoszący 100 zł, natomiast do ewentualnych kosztów, które skarżący miałaby ponieść w przyszłości należy wpis od potencjalnej skargi kasacyjnej, który wynosiłby w niniejszej sprawie 100 zł oraz opłata od zażalenia w kwocie 100 zł i opłata kancelaryjna od uzasadnienia orzeczenia rozstrzygającego sprawę, również w kwocie 100 zł, przy czym poniesienie tych kosztów byłoby rozłożone w czasie. Z kolei minimalna stawka wynagrodzenia adwokata ustanowionego w niniejszej sprawie dla reprezentowania strony w postępowaniu przed sądem administracyjnym pierwszej instancji, stosownie do § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461), wynosi 240 zł netto (295,20 zł brutto). Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż odnosząc powyższe kwoty do miesięcznych dochodów skarżącego, brak jest podstaw do uznania, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania. Skarżący ma zapewnione potrzeby mieszkaniowe, osiąga stałe dochody i posiada majątek nieruchomy. Ponadto posiada nieruchomość rolną o powierzchni 2,51 ha, z której może uzyskiwać dochód, a przynajmniej czerpać z tej nieruchomości pożytki rolne. Należy również zauważyć, że zwolnienia od kosztów sądowych nie może uzasadniać konieczność uregulowania zaciągniętych przez stronę kredytów i pożyczek. W orzecznictwie NSA przyjęto, iż wydatki ponoszone na spłatę zaciągniętych kredytów i pożyczek nie mają pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia NSA z dnia 17 lipca 2008 r., II OZ 761/08, z dnia 15 czerwca 2010 r., I OZ 427/10, z dnia 7 października 2010 r., I OZ 749/10 i z dnia 16 lipca 2010 r., I OZ 535/10). Wobec powyższego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uznał, że skarżący nie spełnia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.). Powyższe postanowienie z dnia 17 września 2014 r. stało się przedmiotem zażalenia W.H. do Naczelnego Sądu Administracyjnego, w którym wyraził on swoje niezadowolenie z zajętego przez Sąd pierwszej instancji stanowiska i wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Ocena, czy spełniona została przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy, następuje na podstawie informacji przedstawionych przez stronę. Podkreślenia wymaga, iż generalną zasadą postępowania sądowego jest ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna się zatem liczyć z wydatkami na ten cel. Należy podzielić pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 kwietnia 2011 r. o sygn. akt II FZ 103/11, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2011 r. o sygn. akt I FZ 26/11, publ. https://cbois.nsa.gov.pl). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po przeanalizowaniu argumentów skarżącego i złożonych przez niego oświadczeń należy stwierdzić, iż nie wykazał on, że spełnia przesłankę warunkującą przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata oraz zwolnienie od kosztów sądowych. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącego nie dają bowiem podstaw do uznania, iż nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania. Uwzględniając nawet wskazane przez niego bieżące wydatki nie można przyjąć, iż prawo pomocy powinno mu zostać przyznane. Dochody uzyskiwane przez skarżącego oraz posiadany przez niego majątek są bowiem na tyle wysokie, że pozwalają na poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Skarżący wskazał, że uzyskuje dochód w łącznej kwocie ok. 2.779,04 zł miesięcznie, posiada mieszkanie w Lublinie o pow. [...] m2, dom o powierzchni [...] m2 oraz grunty rolne o pow. [...] ha. Zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 października 2004 r. sygn. akt FZ 454/04, publ. CBOSA). Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 144/11, publ. CBOSA). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05, publ. CBOSA). Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2010 r. sygn. I OZ 110/10, publ. CBOSA). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie. Posiadany majątek może także przynosić potencjalne korzyści takie jak zabezpieczenie pożyczki lub kredytu (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt I FZ 227/08 oraz z dnia 19 października 2010 r. sygn. akt II GZ 294/10, publ. CBOSA). Podkreślić również należy, iż podniesiona przez skarżącego okoliczność spłacania wielu zobowiązań kredytowych, nie może być uznana za mającą priorytet względem należnych Skarbowi Państwa kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny podziela wyrażany w judykaturze pogląd, że przedkładanie przez stronę należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi, nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowania sądowoadministracyjnego na Skarb Państwa (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lutego 2010 r. sygn. akt II FZ 55/10, publ. CBOSA). W związku z powyższym, Sąd pierwszej instancji trafnie wywiódł, iż złożony w tej sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługiwał na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.