II FSK 726/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Bogucki Sędzia NSA Tomasz Kolanowski (sprawozdawca) Sędzia WSA (del.) Wojciech Stachurski po rozpoznaniu w dniu 24 października 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej E. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 21 listopada 2018 r., sygn. akt III SA/Wa 68/18 w sprawie ze skargi E. C. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 3 listopada 2017 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie na rzecz E. C. kwotę 440 (słownie: czterysta czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 21 listopada 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 68/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę E. C. (dalej jako: skarżąca) na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 3 listopada 2017 r. w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Jako podstawę prawną orzeczenia sąd pierwszej instancji powołał art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.); dalej: "p.p.s.a.". Uzasadniając wyrok, Sąd pierwszej instancji wskazał, że wobec skarżącej wystawiono dwa tytuły wykonawcze dotyczące tego samego zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2010 r. od dochodów z kapitałów pieniężnych wynikającego z decyzji Naczelnika Urzędu Skarbowego W. z 18 października 2016 r.: pierwszy w dniu 23 listopada 2016 r. (k. 1 akt administracyjnych) oraz drugi w dacie 19 czerwca 2017 r. (k. 12 akt administracyjnych). Skarga na decyzję organu podatkowego w przedmiocie określenia skarżącej zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2010 r. od dochodów z kapitałów pieniężnych, została oddalona wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 stycznia 2018 r., o sygn. III SA/Wa 828/17, przy czym decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności, co uprawniało do prowadzenia egzekucji. Taką egzekucję organ prowadził wystawiając w dniu 23 listopada 2016 r. tytuł wykonawczy oraz dokonując zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych, a także zajęcia wynagrodzenia za pracę u pracodawcy skarżącej. Tytuł wykonawczy, zajęcia rachunków oraz wynagrodzenia w imieniu skarżącej odebrała E. B. w dniu 29 listopada 2016 r. Wobec wpłaty przez pracodawcę skarżącej egzekwowanej kwoty, co miało miejsce jeszcze przed doręczeniem tytułu wykonawczego oraz zajęć, to jest w dniu 24 listopada 2016 r. oraz wyjaśnienia przez pracodawcę skarżącej, że wpłata została zrealizowana omyłkowo i w związku z powyższym wnosi o zwrot kwoty na rachunek bankowy z którego zrealizowano przelew, organ stwierdził, że brak było tytułu prawnego do zapłacenia przez pracodawcę należności z tytułu podatku skarżącej. W konsekwencji, pracodawcy skarżącej zwrócono wpłaconą kwotę. Następnie organ, zdaniem Sądu pierwszej instancji niepotrzebnie, wystawił 19 czerwca 2017 r. kolejny tytuł wykonawczy i podjął czynności egzekucyjne, mimo że egzekucja na podstawie poprzedniego tytułu trwała. Nie zmienia tego to, że czynności zajęcia rachunków bankowych oraz wynagrodzenia za pracę zostały uchylone wobec nieuprawnionej wpłaty kwoty zaległości podatkowej dokonanej przez pracodawcę skarżącej. Postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie pierwszego tytułu wykonawczego z 23 listopada 2016 r. nie zostało bowiem umorzone. W tych okolicznościach, zdaniem Sądu pierwszej instancji, organ poprawnie postanowieniem z 16 sierpnia 2017 r. (k. 24 akt administracyjnych) umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie późniejszego tytułu wykonawczego, brak było bowiem podstaw do jego prowadzenia, skoro wciąż niezakończone pozostawało wcześniejsze postępowanie egzekucyjne, wywołane tytułem wykonawczym z 23 listopada 2016 r. Podstawę prawną tego rozstrzygnięcia stanowił art. 59 § 1 pkt 9 w zw. z art. 59 § 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2016 r., poz. 599 ze zm., powoływana w dalszej części jako u.p.e.a.). Sąd pierwszej instancji uznał, że brak jest podstaw do uchylenia zaskarżonego postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z 3 listopada 2017 r. utrzymującego w mocy postanowienie organu pierwszej instancji z dnia 16 sierpnia 2017 r. W skardze kasacyjnej skarżąca podniosła zarzuty naruszenia prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) z zw. z art. 151 p.p.s.a., w zw. z art. 7 k.p.a., art. 77 § 1, art. 80 i 81a oraz art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 ze zm., dalej: k.p.a) poprzez oddalenie skargi na postanowienie wydane w postępowaniu, w którym organ odwoławczy nie rozpatrzył materiału dowodowego w sposób wyczerpujący i dokonał jego dowolnej oceny oraz poprzez jednostronne zaakceptowanie przez Sąd, że w sprawie legalne było wyłącznie jedno z wszczętych postępowań egzekucyjnych, co powoduje, ze wątpliwości co do stanu faktycznego nie zostały rozstrzygnięte na korzyść skarżącej; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) w zw. z art. 151, art. 134 § 1, art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 42 § 1 i art. 43 k.p.a., w zw. z art. 18, art. 26 § 5, art. 72 § 4 pkt 1 i art. 80 § 3 u.p.e.a. poprzez nierozpatrzenie okoliczności, iż tytuły wykonawcze oraz zajęcia egzekucyjne doręczane były w sprawie w sklepie (pod całkowicie innym adresem, niż adres zamieszkania skarżącej) prowadzonym przez matkę skarżącej, pracownicy tego sklepu, która nie zamieszkiwała ze skarżącą, nie prowadziła z nią wspólnego gospodarstwa domowego, zatem nie mogła być uznana za "dorosłego domownika", co w konsekwencji skutkuje tym, że pisma te w ogóle nie weszły do obrotu prawnego, a samo postępowanie egzekucyjne nie zostało wszczęte. Ponadto skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj.: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. i w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 u.p.e.a. w zw. z art. 70 i art. 70a Ordynacji podatkowej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i błędną ocenę, że przedmiotowe zobowiązanie nie uległo przedawnieniu i jest nadal wymagalne, a więc tym samym uznanie braku podstaw do umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a.; 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 59 § 1 pkt 9 u.p.e.a. poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że możliwe jest stosowanie tego przepisu również w przypadku, kiedy organ egzekucyjny jest jednocześnie wierzycielem. Biorąc powyższe pod uwagę skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. Ponadto wniosła o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych, a także zrzekła się rozprawy. Na podstawie art. 106 § 3 p.p.s.a. w związku z art. 193 p.p.s.a. skarżąca złożyła wniosek o przeprowadzenie dowodu uzupełniającego z dokumentu, który stanowi załącznik do skargi kasacyjnej. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie sformułowano. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest zasadna. Na uwzględnienie zasługuje zarzut procesowy odnoszący się do naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) w zw. z art. 134 § 1, art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 42 § 1 i art. 43 k.p.a., w zw. z art. 18, art. 26 § 5, art. 72 § 4 pkt 1 i art. 80 § 3 u.p.e.a., przy czym w części odnoszącej się do niewyjaśnienia przez Sąd pierwszej instancji kwestii prawidłowości doręczania pism w postępowaniu egzekucyjnym. W pierwszej kolejności należy wskazać, że przedmiotem rozstrzygnięcia sprawy przez Sąd pierwszej instancji było postanowienie organu umarzające postępowanie egzekucyjne, które zostało, jak to ujęto w uzasadnieniu wyroku, "niepotrzebnie wszczęte", z uwagi na to, że wcześniej w stosunku do skarżącej wszczęto już postępowanie egzekucyjne. Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowił art. 59 § 1 pkt 9 u.p.e.a. Zgodnie z tym przepisem postępowanie egzekucyjne umarza się na żądanie wierzyciela. W orzecznictwie oraz w piśmiennictwie wskazuje się, że organ egzekucyjny jest związany żądaniem wierzyciela umorzenia egzekucji i nie jest uprawniony do działania z urzędu i badania, czy i która z przesłanek określonych w art. 59 § 1 u.p.e.a. zachodzi (zob. P. Pietrasz, (w:) D. R. Kijowski (red.), Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Komentarz LEX do art. 59, Warszawa 2010.). Również w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że takie działanie z urzędu praktycznie uprawnione jest tylko w przypadku, gdy żądanie umorzenia egzekucji pochodzi od zobowiązanego (wyrok NSA w Szczecinie z 12 maja 1999 r., SA/Sz 2413/97, LEX nr 36926, por. także wyrok NSA z 26 lutego 2014 r., II FSK 674/12). Naczelny Sąd Administracyjny co do zasady podziela powyższy pogląd. Trzeba jednak zastrzec, że żeby umarzać postępowanie egzekucyjne, musi ono być prowadzone, a przynajmniej wszczęte. Tymczasem, jak uzasadnia skarżąca, na tle stanu faktycznego sprawy można mieć co do tego wątpliwości. Ponadto w rozpoznawanej sprawie trzeba uwzględnić całokształt okoliczności, które były przedmiotem rozważań Sądu pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. W szczególności należy mieć na uwadze fakt równolegle prowadzonego postępowania w sprawie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego, związanego z tytułem wykonawczym wystawionym 23 listopada 2016 r. W skardze kasacyjnej podniesiono, że w ogóle nie doszło do prawidłowego wszczęcia postępowań egzekucyjnych wobec skarżącej. Tytuły wykonawcze, zajęcia egzekucyjne i inna korespondencja, doręczane były w sprawie w sklepie (pod całkowicie innym adresem, niż adres zamieszkania skarżącej) pracownicy tego sklepu prowadzonym przez matkę skarżącej. Pracownica ta nie zamieszkiwała ze skarżącą, nie prowadziła z nią wspólnego gospodarstwa domowego, zatem nie mogła być uznana za "dorosłego domownika", co w konsekwencji skutkuje tym, że pisma te w ogóle nie weszły do obrotu prawnego, a samo postępowanie egzekucyjne nie zostało wszczęte. Ustosunkowując się do powyższego stanowiska konieczne jest przypomnienie, że zgodnie z art. 18 u.p.e.a. jeżeli przepisy niniejszej ustawy nie stanowią inaczej, w postępowaniu egzekucyjnym mają odpowiednie zastosowanie przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W postępowaniu egzekucyjnym w administracji odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego regulujące zasady doręczania pism, w tym art. 43 k.p.a. stanowiący podstawę prawną doręczeń korespondencji dokonywanych w prowadzonym wobec skarżącej postępowaniu egzekucyjnym. Zgodnie z art. 43 k.p.a. w przypadku nieobecności adresata pismo doręcza się, za pokwitowaniem, dorosłemu domownikowi, sąsiadowi lub dozorcy domu, jeżeli osoby te podjęły się oddania pisma adresatowi. O doręczeniu pisma sąsiadowi lub dozorcy zawiadamia się adresata, umieszczając zawiadomienie w oddawczej skrzynce pocztowej lub, gdy to nie jest możliwe, w drzwiach mieszkania. Przepis art. 43 ustanawia domniemanie prawne o charakterze wzruszalnym wyrażające założenie, że po spełnieniu wymienionych w tym przepisie przesłanek pismo dotarło do adresata (tak E. Iserzon [w:] Iserzon E., Starościak J., Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, teksty, wzory i formularze, Warszawa 1964; s. 83). Należy zauważyć, że w orzecznictwie zakres domniemania bywa określany różnie. Wskazuje się bowiem niekiedy, że dotyczy ono prawdziwości danych dokumentu – zwrotnego potwierdzenia odbioru (zob. wyrok NSA z 17.10.2017 r., II OSK 2673/16, LEX nr 2419444) czy też prawidłowości samego doręczenia (zob. wyrok NSA z 9.07.2015 r., II GSK 1482/14, LEX nr 1795837). Możliwość obalenia domniemania nie jest kwestionowana w orzecznictwie ani w nauce. Sporne jednakże pozostają jego skutki. W orzecznictwie wyrażono pogląd, zgodnie z którym w przypadku gdy okaże się, że pismo zostało odebrane przez osobę nienależącą do podmiotów wymienionych w art. 43, należy przyjąć, że nie doszło do doręczenia pisma adresowanego do strony – zob. komentarz do art. 43 k.p.a. J. Wegner [w:] Chróścielewski W. (red.), Kmieciak Z. (red.), Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, WKP 2019, dostępny w systemie LEX. W orzecznictwie prezentowane jest równolegle stanowisko odmienne. Zakłada ono, że obalenie domniemania doręczenia poprzez podważenie spełnienia którejkolwiek z przesłanek nie prowadzi do uznania, że doręczenie nie miało miejsca, lecz że uchylone zostają skutki takiego doręczenia, związane z biegiem związanych z tym doręczeniem terminów (zob. postanowienia SN: z 4.09.1970 r., I PZ 53/70, OSNCP 1971/6, poz. 100; z 12.01.1973 r., I CZ 157/72, OSNCP 1973/12, poz. 215; z 16.06.1997 r., I CKN 770/97, LEX nr 1224655; z 14.03.2001 r., II CZ 134/00, LEX nr 1167545; z 8.08.2001 r., I CZ 104/01, LEX nr 551096; z 8.03.2005 r., IV CZ 6/05, LEX nr 603429; z 6.11.2002 r., III CZ 99/02 LEX nr 577482, i z 5.02.2008 r., II PZ 72/07, LEX nr 817527; wyrok NSA z 8.12.2004 r. OSK 937/04, LEX nr 2218304; wyrok SA w Lublinie z 2.04.2015 r., I ACa 849/14, LEX nr 1711476; postanowienie NSA z 7.12.2016 r., I OZ 1747/16, LEX nr 2170041 - zob. komentarz do art. 43 k.p.a. J. Wegner [w:] Chróścielewski W. (red.), Kmieciak Z. (red.), Kodeks ....., dostępny w systemie LEX). Niezależnie od przyjętego kierunku interpretacji skutków obalenia domniemania doręczenia, rozstrzygnięcie, czy w stanie faktycznym sprawy doszło do skutecznego doręczenia, w szczególności tytułów wykonawczych wystawionych wobec skarżącej, ma istotny wpływ na wynik sprawy. Przesłanki doręczenia zastępczego muszą być spełnione kumulatywnie, a są nimi: nieobecność adresata w mieszkaniu, wydanie pisma za pokwitowaniem osobie wymienionej w art. 43, zobowiązanie tej osoby do przekazania pisma adresatowi i pozostawienie zawiadomienia o tym fakcie w oddawczej skrzynce pocztowej bądź w drzwiach mieszkania. W rozpoznawanej sprawie, jak twierdzi skarżąca, korespondencja doręczona została E. B. – pracownicy sklepu zoologicznego prowadzonego przez matkę skarżącej przy ul. K. Jest to inny adres od adresu zamieszkania skarżącej. Z treści art. 43 k.p.a. wynika, że korespondencja w trybie zastępczym może zostać wydana dorosłemu domownikowi, sąsiadowi oraz dozorcy domu. "Domownikiem" w rozumieniu powołanego przepisu jest osoba, która pozostaje z adresatem pisma we wspólnym gospodarstwie domowym. Będą to osoby, dla których mieszkanie adresata będzie ich aktualnym centrum życiowej działalności, ośrodkiem osobistych i majątkowych interesów. Osoba ta nie musi być zameldowana w miejscu zamieszkania adresata (por. postanowienie NSA z dnia 7 grudnia 2011 r., sygn. akt II GSK 2247/11). Przykładowo, niewątpliwie za domownika można uznać osobę spokrewnioną z adresatem pisma, ale nie jest to warunek konieczny. Warunkiem tym jest natomiast zamieszkiwanie tej osoby pod wskazanym adresem, tj. ustalenie, że należy ona do wspólnego gospodarstwa domowego (por. wyrok NSA z dnia 9 września 2011 r., sygn. akt II OSK 1333/10, LEX nr 1151842). Stan faktyczny sprawy zdaje się natomiast wskazywać na to, że wszelka korespondencja, zarówno w rozpoznawanej sprawie, jak i pozostałych postępowaniach egzekucyjnych, odbierana była przez osobę, której nie można przypisać cech "domownika", ani "sąsiada" w rozumieniu art. 43 k.p.a. Osoba, która odbierała korespondencję, nie prowadziła ze skarżącą wspólnego gospodarstwa domowego, zamieszkiwała pod innym adresem niż skarżąca. Była jedynie pracownikiem sklepu, który prowadziła matka skarżącej. W tej sytuacji, zarzut procesowy odnoszący się do braku przeanalizowania tego, czy pisma w postępowaniu egzekucyjnym były prawidłowo doręczane, należało uwzględnić. Sąd pierwszej instancji powinien zatem ocenić, czy skutecznie doręczano korespondencję w tym postępowaniu, a następnie ocenić, jak ewentualna wadliwość w tym zakresie wpływa na prawidłowość merytoryczną postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego. Kwestie związane z oceną prawidłowości doręczania pism w postępowaniu mają podstawowe znaczenie procesowe i stąd podlegają ocenie w pierwszej kolejności. Naczelny Sąd Administracyjny uznał zatem, że dopiero po wyjaśnieniu tej kwestii i oceny skutków ewentualnego wadliwego doręczania pism w postępowaniu egzekucyjnym, możliwe będzie ustosunkowanie się do pozostałych zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej. Skoro tak, to Naczelny Sąd Administracyjny za przedwczesne uznał ustosunkowywanie się do nich na tym etapie postępowania. Odnosząc się do wniosku skarżącej o przeprowadzenie dowodu w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a. wskazać należy, że zgodnie z jego brzmieniem, Sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że w rozpoznawanej sprawie przeprowadzenie oferowanych przez skarżącą dowodów nie było niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości związanych z doręczaniem pism w postępowaniu egzekucyjnym. Ponadto przedłożone dowody związane były z doręczaniem korespondencji w postępowaniu podatkowym. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny wnioskowanych dowodów nie przeprowadził. Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny zgodnie z art. 185 § 1 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok w całości i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.