III PZP 33/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, J. Bała, E. Brzeziński, A. Filcek, W. Myga, E. Mzyk, S. Perestaj (sprawozdawca), Z. Stypułkowska, S. Szymańska, M. Sadowski (autor uzasadnienia), G. Szymańska, J. Wasilewski, Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem zastępcy Prokuratora Generalnego PRL, H. Starszaka, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, zgłoszonego na podstawie art. 18 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego do rozpoznania przez pełny skład Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy przy ustalaniu uprawnień urlopowych z tytułu dodatkowego zatrudnienia pracownika (art. 101 k.p.) mogą być wliczane okresy podstawowego zatrudnienia, a jeśli tak, to pod jakimi warunkami?"podjął następującą uchwałę:Przy ustalaniu uprawnień urlopowych z tytułu podjęcia dodatkowego zatrudnienia pracownika wlicza się okresy zatrudnienia podstawowego, jeżeli zatrudnienie to ustało, chyba że zachodzą przesłanki wyłączające określone w art. 156 lub 157 k.p. Uzasadnienie faktyczneI. Przedstawione przez Ministra Pracy i Polityki Socjalnej do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, mające na celu wyjaśnienie budzących wątpliwości przepisów art. 156 § 1 i § 2 k.p., odnosi się do uprawnień urlopowych pracowników zatrudnionych w ramach dwóch lub więcej stosunków pracy, z których jeden ma charakter podstawowy, w pełnym wymiarze czasu pracy, pozostałe zaś stanowią zatrudnienie dodatkowe.Problematyka ta była przedmiotem uchwał składów powiększonych Sądu Najwyższego, na tle których ukształtowała się praktyka niekorzystnie, zdaniem wnioskodawcy, oddziaływająca na możliwość realnego wykorzystania przez pracownika urlopu w tym samym czasie i wymiarze we wszystkich miejscach pracy.W uchwale składu 7 sędziów z dnia 27 stycznia 1977 r. V PZP 5/76 (OSNCP 1977, z. 4, poz. 63), nie mającej mocy zasady prawnej, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że "do okresu pracy, od którego zależy uzyskanie prawa do urlopu w zakładzie pracy, w którym pracownik podjął zatrudnienie, nie wlicza się okresu trwającego zatrudnienia w innym zakładzie pracy". Natomiast w uchwale składu 7 sędziów z dnia 6 lutego 1979 r. V PZP 5/78 (OSNCP 1979, z. 6, poz. 109), również nie będącej zasadą prawną, Sąd Najwyższy stwierdził, iż "do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu w zakładzie pracy, w którym pracownik podjął dodatkowe zatrudnienie, nie wlicza się okresu trwającego zatrudnienia w innym zakładzie pracy".Minister Pracy i Polityki Socjalnej w uzasadnieniu wniosku wskazał na zastrzeżenia w stosunku do cytowanych uchwał Sądu Najwyższego, wyrażane m.in. przez przedstawicieli doktryny prawa pracy i w publikacjach prasowych.II. Kodeks pracy dopuszczając możliwość podejmowania przez pracownika zatrudnionego w pełnym wymiarze czasu pracy dodatkowego zatrudnienia, a więc pozostawania jednocześnie w podstawowym i dodatkowym zatrudnieniu, nie reguluje odrębnych zasad kształtowania prawa do urlopu wypoczynkowego z tytułu każdego z tych stosunków pracy.Wprawdzie prawo do urlopu wypoczynkowego pracowników stanowi jedną z form realizacji socjalnego prawa obywatelskiego do wypoczynku (art. 69 Konstytucji PRL), jednak w kodeksie pracy zostało ono unormowane jako prawo podmiotowe, powstające w ramach stosunku pracy i przysługujące wobec konkretnego zakładu pracy. Polega ono bowiem na corocznym i nieprzerwanym zwolnieniu pracownika - przez zatrudniający go zakład pracy - od obowiązku świadczenia pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia jak za pracę wykonywaną (art. 152 k.p.). Jednym z zasadniczych czynników, od których zależy ukształtowanie prawa do urlopu w zakresie jego powstania oraz wymiaru, jest okres zatrudnienia pracownika. Do uzyskania przez pracownika po raz pierwszy prawa do urlopu art. 153 k.p. ustanawia wymaganie przepracowania jednego roku, co ściślej oznacza wymaganie uprzedniego pozostawania w zatrudnieniu w ramach stosunku pracy przez taki okres. Prawo do drugiego i dalszych urlopów wypoczynkowych pracownik uzyskuje w każdym następnym roku kalendarzowym. Jednocześnie, zgodnie z art. 154 § 1 k.p. wymiar urlopu wynosi po roku pracy 14 dni roboczych, po 3 latach pracy 17 dni roboczych, po 6 latach pracy 20 dni roboczych i po 10 latach pracy 26 dni roboczych. Artykuły 153 i 154 § 1 k.p. nie określają, czy wskazane w nich okresy oznaczają pracę wyłącznie w zakładzie pracy, w którym pracownik nabywa prawo do urlopu, czy w ogólności pracę dotychczas, kiedykolwiek i gdziekolwiek wykonywaną.Wyjaśnienie tego zagadnienia nastąpiło dopiero w art. 156 § 1 i 2 k.p. Oba wymienione przepisy nakazują wliczanie do okresów pracy, od których zależą uprawnienia urlopowe, okresów poprzedniego zatrudnienia, w obu przypadkach nie stawiając wymagania, aby okresy te były nieprzerwane.Różnice w treści art. 156 § 1 i 2 k.p. polegają na ograniczeniu zaliczalności okresów poprzedniego zatrudnienia do okresu pracy, od którego zależy nabycie prawa do urlopu, od tego, aby przerwa w zatrudnieniu nie trwa dłużej niż 3 miesiące, lub stosunek pracy nie został rozwiązany przez pracownika za wypowiedzeniem, podczas gdy zaliczenie poprzednich okresów do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu, następuje bez względu na długość przerw występujących między tymi zatrudnieniami, z wyłączeniem jedynie okresu zatrudnienia w zakładzie pracy, w którym umowa o pracę wygasła wskutek porzucenia pracy.Ponadto z mocy art. 157 k.p. przewidziane w art. 156 § 1 k.p. zaliczenie okresu poprzedniego zatrudnienia do okresu, od którego zależy uzyskanie prawa do urlopu, nie następuje wobec pracownika, z którym stosunek pracy został rozwiązany bez wypowiedzenia z jego winy lub który pracę porzucił.W art. 156 § 1 i § 2 zawarty jest nakaz wliczania do okresu pracy (w zakładzie pracy, w stosunku do którego pracownik nabywa prawa do urlopu) w ten sam sposób nazwanych "okresów poprzedniego zatrudnienia", co nie pozwala na nadawanie temu pojęciu różnego znaczenia w każdym z tych przepisów, w myśl powszechnej zasady interpretacyjnej lege non distinguente.Analiza pojęcia "okres poprzedniego zatrudnienia" prowadzi do konieczności wyjaśnienia przymiotnika "poprzedni", określającego zatrudnienie, którego okres podlega wliczeniu do stażu pracy. Treść tego przymiotnika została objaśniona w Słowniku języka polskiego PAN, pod redakcją W. Doroszewskiego, Warszawa 1964, jako "będący przedtem, wcześniejszy, dawniejszy", bądź jako: poprzedzający, idący z przodu". Z powyższego wynika, że rozumienie całego pojęcia "poprzednie zatrudnienie", możliwe jest jako zatrudnienie, które rozpoczęło się i trwało wcześniej od obecnego zatrudnienia, bądź jako zatrudnienie, które rozpoczęło się, trwało wcześniej i zakończyło się przed rozpoczęciem zatrudnienia obecnego. Wskazówki interpretacyjnej zatem pozwalającej na dokonanie wyboru jednego z tych znaczeń należy poszukiwać w powiązaniu z treścią dalszych postanowień omawianych przepisów, przy zastosowaniu reguł logicznego rozumowania.Z użytego w art. 156 § 1 k.p. sformułowania wyjątku od zaliczalności poprzedniego zatrudnienia, określonego długością przerwy zaistniałej między obecnym a poprzednim zatrudnieniem lub sposobem rozwiązania poprzedniego stosunku pracy, a także z zastrzeżenia zawartego w art. 156 § 2 k.p., w myśl którego nie zachodzi negatywny wpływ przerw między zatrudnieniami na wliczanie ich okresów, dla celu wymiaru urlopu należy wyprowadzać jako logiczny wniosek, iż w obu analizowanych przepisach chodzi o zatrudnienia, które już ustały, w chwili gdy rozpoczęło się zatrudnienie, do jakiego należy je wliczać.Tylko przyjęcie takiego znaczenia pojęcia "poprzednie zatrudnienie" pozwala na jednolite stosowanie rozważanych przepisów. Gdyby przyjmować, że pojęcie to obejmuje zatrudnienie rozpoczęte wcześniej i trwające równolegle z dodatkowym zatrudnieniem, rozwiązanie po podjęciu pracy dodatkowej, stosunku pracy podstawowego, wskutek wypowiedzenia przez pracownika powodowałoby odliczenie już wliczonego do dodatkowego zatrudnienia okresu pracy dla celu nabycia prawa do urlopu, a porzucenie pracy w podstawowym zatrudnieniu wywołałoby zmniejszenie stażu pracy, od którego zależy wymiar urlopu w dodatkowym zatrudnieniu i obniżenie tego wymiaru.Powyższe argumenty wykładni językowo-logicznej wzmacnia także wykładnia systemowa i celowościowa.Kodeks pracy, chociaż nie wyłącza możliwości podejmowania przez pracownika dwóch lub nawet więcej stosunków pracy jednocześnie, nie normuje w sposób tworzący wzajemne powiązania, uprawnień powstających w ramach każdego z wiążących pracownika stosunków pracy.Takie unormowania prowadzą do wniosku, iż prawo pracy w zasadzie nie tworzy wzajemnych zależności między istniejącymi jednocześnie stosunkami pracy tego samego pracownika, ani nie nakazuje przenoszenia uprawnień nabytych przez pracownika w ramach jednego ze stosunków pracy do istniejących jednocześnie innych stosunków.W omawianych przepisach zawarte zostały reguły kształtowania prawa do urlopu w ramach jednego stosunku pracy, co oznacza, że mają one zastosowanie do każdego ze stosunków pracy tego samego pracownika oddzielnie. Wzajemne powiązania okresów zatrudnienia dotyczą natomiast okresów następujących po sobie, a ściślej wprowadzają zasadę zaliczania do okresów obecnie wiążących pracownika stosunków pracy, także okresów zatrudnienia poprzedniego, tj. zakończonych przed ich rozpoczęciem.Dla rozważanej zaliczalności okresów żadnego ograniczenia nie stanowi wymiar poprzedniego ani aktualnego zatrudnienia; w tym zakresie brak jest jakichkolwiek przepisów o takim, ograniczającym charakterze.Tak więc okres zakończonego zatrudnienia, wykonywanego poprzednio w niepełnym wymiarze czasu pracy będzie podlegał wliczeniu (zarówno do nabycia prawa do urlopu, jak do jego wymiaru) do okresu nawiązanego po jego ustaniu stosunku pracy w pełnym wymiarze, a nawet dwóch lub więcej nawiązanych po jego ustaniu stosunków pracy. Dla każdego z tych stosunków pracy, w chwili ich nawiązywania, okres zakończonego już zatrudnienia stanowić będzie okres poprzedniego zatrudnienia - o jakim mowa w art. 156 § 1 i § 2 k.p.Nie bez znaczenia dla wyjaśnienia powyższego zagadnienia jest także wyrażona w art. 155 w zw. z art. 156 § 2 k.p. zasada zaliczania do okresu zatrudnienia, od którego zależy wymiar urlopu wypoczynkowego, oprócz okresów poprzedniego zatrudnienia, również okresów zakończonej nauki. Okresy te podlegają zaliczeniu w wymiarze przewidzianego programu nauczania czasu (nie większym jednak niż w latach określonych w art. 155 § 1 k.p.) do okresu każdej aktualnej pracy. Z tytułu nauki rozpoczętej i kontynuowanej obok zatrudnienia nie mogą być doliczone żadne okresy, chyba że nauka ta zostanie ukończona.Jak więc z powyższego wynika, także okres nauki nie będący okresem pracy podlega wliczeniu, gdy nauka ta została ukończona.III. Powyższy kierunek wykładni art. 156 § 1 i 2 k.p. nie odbiega w zasadzie od przyjętej w wymienionych na wstępie uchwałach Sądu Najwyższego. Nie sprzeciwia się ona dyrektywie tłumaczenia i stosowania przepisów prawa pracy zgodnie z zasadami ustroju i celami Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 7 k.p.).Obecne warunki społeczne i ekonomiczne, zwłaszcza determinowane przebudową gospodarki, zmierzają do oparcia jej na podstawach samorządności, samodzielności i samofinansowania oraz efektywności ekonomicznej jednostek gospodarczych.Sytuacja taka może prowadzić do potrzeb rozszerzenia praktyki zatrudniania pracowników w dodatkowych miejscach pracy. Taka zwiększona aktywność zawodowa pracowników prowadzi nieuchronnie do konieczności zwiększania wymiaru ich łącznego czasu pracy ponad normy maksymalne, rezygnacji z dodatkowych i niekiedy i ustawowo wolnych od pracy dni w celu wykonywania w ich czasie dodatkowej pracy, a nawet poświęcenie na ten cel urlopu, przewidzianego w zasadzie na wypoczynek i regenerację sił.Z powyższych względów na przedstawione pytanie należało udzielić odpowiedzi sformułowanej w sentencji uchwały.