III OSK 1264/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Tamara Dziełakowska Sędzia del. WSA Mariusz Kotulski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 15 listopada 2018 r. sygn. akt III SA/Lu 241/18 w sprawie ze skargi P. B. na decyzję Odwoławczej Komisji Stypendialnej [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie stypendium socjalnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 15 listopada 2018 r. sygn. akt III SA/Lu 241/18 oddalił skargę P. B. na decyzję Odwoławczej Komisji Stypendialnej [...] z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie stypendium socjalnego oraz przyznał radcy prawnemu koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach sprawy: Zaskarżoną decyzją z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] Odwoławcza Komisja Stypendialna [...] utrzymała w mocy decyzję Komisji Stypendialnej z dnia [...] września 2017 r. w sprawie odmowy przyznania P. B. stypendium socjalnego ([...]) w roku akademickim [...] na kierunku: [...]. W ocenie organu przedstawione przez P. B. dokumenty nie spełniają wymogów z art. 179 ust. 8 i ust. 9 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. z 2017 r. poz. 2183, z późn. zm., dalej: P.sz.w.) i nie potwierdzają trudnej sytuacji materialnej studenta. Ponadto organ II instancji ustalił, że nieprawdziwe są twierdzenia skarżącego zawarte w odwołaniu o braku uprawnień ośrodka pomocy społecznej do wydania zaświadczenia żądanego przez Komisję Stypendialną. Wskazano też, że ośrodek pomocy społecznej odmówił wystawienia zaświadczenia o sytuacji majątkowej i dochodowej z powodu braku zgody na wizytę pracownika socjalnego w miejscu zamieszkania skarżącego. Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku podtrzymał wyprowadzone przez organy wnioski o braku podstaw do przyznania stypendium socjalnego z powodu niewykazania przez studenta trudnej sytuacji materialnej. Przedstawione przez skarżącego zaświadczenia z ośrodków pomocy społecznej z dnia [...] czerwca 2017 r. i z dnia [...] lipca 2017 r. oprócz tego, że nie spełniają wymogów, o których mowa w art. 179 ust. 8 P.sz.w. i § 18 ust. 1 regulaminu, to jeszcze nic nie mówią na temat sytuacji dochodowej i majątkowej studenta, potwierdzając jedynie, że nie figuruje on w bazie danych klientów ośrodka i nie pobiera świadczeń z pomocy społecznej. W podsumowaniu stwierdzono, że skoro skarżący nie pobierał żadnych świadczeń z pomocy społecznej, a jednocześnie odmówił zgody na wizytę i sporządzenie przez pracowników socjalnych kwestionariusza wywiadu środowiskowego, to ośrodek pomocy społecznej nie mógł wydać zaświadczenia o sytuacji dochodowej i majątkowej skarżącego, ponieważ nie posiadał danych na ten temat. Dalej podniesiono, że przedłożone przez skarżącego wyjaśnienia z dnia [...] lipca 2017 r. w ogóle nie wykazują jego sytuacji materialnej. W piśmie tym skarżący wyjaśnił, że jest zadłużony w ZUS w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, nie jest utrzymywany przez rodziców i pilnie potrzebuje pomocy. Oświadczył ponadto, że średni zysk z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej za lata [...], [...] do chwili obecnej – wynosi poniżej 500 zł miesięcznie. Zdaniem Sądu I instancji, wyjaśnienia te pozostawały w sprzeczności z dotychczas złożonymi przez skarżącego oświadczeniami, w tym z oświadczeniem zawartym we wniosku o przyznanie stypendium socjalnego, w którym skarżący podał, że dochód z prowadzonej działalności gospodarczej wyniósł 0 zł. Ponadto podnoszona przez skarżącego potrzeba udzielenia mu pilnej pomocy nie znalazła odzwierciedlenia w przedstawionych przez niego zaświadczeniach z ośrodków pomocy społecznej, z których wynika, że nie starał się on o udzielenie mu wsparcia z tego źródła. W rezultacie, w ocenie WSA w Lublinie, przedstawione przez skarżącego dokumenty i wyjaśnienia wskazywały na okoliczności sprzeczne ze sobą. Od powyższego wyroku skarżący wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył ww. wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 173 ust. 1 pkt. 1 w zw. z art. 179 ust. 1 Prawo o szkolnictwie wyższym poprzez jego niewłaściwe zastosowanie przejawiające się w błędnym przyjęciu, że skarżący nie spełnia warunków do uzyskania stypendium socjalnego, co skutkowało odmową przyznania stypendium socjalnego, podczas gdy w rzeczywistości skarżący znajdował się w trudnej sytuacji materialnej i spełniał kryteria przyznania mu pomocy materialnej dla studentów. Wskazując na powyższe, autor skargi kasacyjnej wniósł o: zmianę zaskarżonego wyroku w całości ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie; zasądzanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu za II instancję, które zostały nie zostały opłacone ani w części ani w całości. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżący kasacyjnie przedstawił argumenty na poparcie powyższych zarzutów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zarządzeniem Przewodniczącej Wydziału III Izby Ogólnoadministracyjnej NSA z [...] marca 2022 r. w związku z brakiem zgody wszystkich stron na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 1 i 3 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842) sprawa została skierowana na posiedzenie niejawne z uwagi na to, że przeprowadzenie rozprawy na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku nie jest możliwe. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów na podstawie art. 15zzs4 ust. 1 - 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.), w brzmieniu nadanym przez art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2021 r., poz. 1090). Zgodnie z ww. regulacją "[w] okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany żądaniem strony o przeprowadzenie rozprawy (...)", w okresie tym "wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu". Stosownie do ustępu 3 ww. artykułu "[p]rzewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozpoznanie sprawy było konieczne z uwagi na długość toczącego się postępowania sądowego. Nadto ze względów technicznych nie jest możliwe we wszystkich sprawach, w których nie zrzeczono się rozprawy, przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku. W tej szczególnej sytuacji rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym było w ocenie NSA rozsądnym kompromisem pomiędzy prawem stron do jawnego rozpoznania sprawy, a prawem do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki (art. 45 Konstytucji RP) oraz zasadą proporcjonalności, z której wynika możliwość ograniczenia konstytucyjnych praw z uwagi na konieczność ochrony zdrowia. Strony uprzedzono o takim trybie rozpoznania sprawy i umożliwiono im zajęcie ostatecznego stanowiska w sprawie pisemnie. Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej P.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 P.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 P.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutu kasacyjnego. Na wstępie wskazać należy, że ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami, sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 - 3 P.p.s.a). Opiera się on na założeniu, że powierzenie czynności sporządzenia skargi kasacyjnej wykwalifikowanym prawnikom zapewni jej odpowiedni poziom merytoryczny i formalny, umożliwiający Sądowi II instancji dokonanie kontroli zaskarżonego orzeczenia. Skarga kasacyjna złożona w rozpoznawanej sprawie nie odpowiada w pełni tym wymaganiom. Stosownie zaś do art. 174 pkt 1 P.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Jeśli podstawę kasacji stanowi zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego (jak ma to miejsce w tej sprawie), to uzasadnieniem takiego zarzutu powinno być wyjaśnienie, dlaczego przepis przyjęty za podstawę prawną nie ma związku z ustalonym stanem faktycznym i jaki przepis sąd powinien był zastosować – wyrok NSA z 14 października 2005 r., I FSK 107/05. Uzasadniając więc zarzut niewłaściwego zastosowania przepisu prawa materialnego wykazać należy, że sąd stosując przepis popełnił błąd subsumcji, czyli że niewłaściwie uznał, iż stan faktyczny przyjęty w sprawie odpowiada stanowi faktycznemu zawartemu w hipotezie normy prawnej zawartej w przepisie prawa. Jednocześnie należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z dnia 13 sierpnia 2013 r., II GSK 717/12; wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I GSK 934/12). Nie ma możliwości skutecznego powoływania się na zarzut wadliwego zastosowania prawa materialnego w sytuacji, gdy nie zakwestionowano równocześnie ustaleń stanu faktycznego, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie. Jest to konsekwencją faktu, że błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń, czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości (wyrok NSA z dnia 15 lutego 2022 r., III FSK 4246/21). Przepisy art. 173 ust. 1 pkt. 1 w zw. z art. 179 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym stanowią, że: student może ubiegać się o pomoc materialną ze środków przeznaczonych na ten cel w budżecie państwa w formie stypendium socjalnego. Stypendium socjalne ma prawo otrzymywać student znajdujący się w trudnej sytuacji materialnej. Zdaniem autora skargi kasacyjnej przepisy te zostały naruszone przez ich niewłaściwe zastosowanie. Jednakże skarżący kasacyjnie nigdzie nie wyjaśnił, dlaczego przepisy te nie mają związku z ustalonym stanem faktycznym i jaki przepis Sąd I instancji powinien był zastosować, co czyni podniesiony zarzut bezzasadnym. Jednocześnie autor skargi kasacyjnie nie zakwestionował też ustalonego w tej sprawie stanu faktycznego. W związku z tym należy podkreślić, że zgodnie z ugruntowanymi poglądami prezentowanymi w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2013 r., I OSK 1171/12). Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z dnia 29 stycznia 2013 r., I OSK 2747/12; wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2327/11). Ocena zarzutu prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnego stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (zob. wyrok NSA z dnia 6 marca 2013 r., II GSK 2328/11; wyrok NSA z dnia 14 lutego 2013 r., II GSK 2173/11). Jeżeli skarżący uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny. Zarzut naruszenia prawa materialnego nie może opierać się na wadliwym (kwestionowanym przez stronę) ustaleniu faktu (zob. wyrok NSA z dnia 13 marca 2013 r., II GSK 2391/11). Błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości. Gdy skarżący nie podważa skutecznie okoliczności faktycznych sprawy zarzuty niewłaściwego zastosowania prawa materialnego są zarzutami bezpodstawnymi (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., I FSK 1092/12; wyrok NSA z dnia 1 grudnia 2010 r., II FSK 1506/09; wyroki NSA: z dnia 11 października 2012 r., I FSK 1972/11; z dnia 3 listopada 2011 r., I FSK 2071/09). Źle postawiony zarzut skargi kasacyjnej uniemożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu związanemu granicami skargi kasacyjnej kontrolę legalności zaskarżonego wyroku Sądu I instancji w odniesieniu do tak skonstruowanego zarzutu. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za niemającą usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 184 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 P.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 P.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach w art. 254 § 1 i art. 258-261 P.p.s.a. Pełnomocnik skarżącej powinien złożyć do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie stosowny wniosek w tym przedmiocie.