I SA/Bk 352/09

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Wydziału I: Barbara Romanczuk, po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi K. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] maja 2009 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, luty, marzec, kwiecień, maj, lipiec, wrzesień, październik, listopad i grudzień 2005 r. p o s t a n a w i a odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. K. D. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia doradcy podatkowego (k. 34). Skarżący podniósł, iż obecnie nie posiada wolnych środków finansowych, którymi mogłaby pokryć koszty sądowe powstałe w sprawie niniejszej, z powodu trudnej sytuacji finansowej. Stwierdził, iż nie posiada także przedmiotów, które mógłby spieniężyć na pokrycie wpisu sądowego. Ponadto nie ma też możliwości pozyskania środków finansowych, gdyż nie byłby w stanie spłacić ewentualnie zaciągniętego kredytu. Wnioskodawca dodatkowo wskazał, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z synem. Źródło utrzymania jego rodziny stanowi dochód uzyskiwany z działalności gospodarczej, która od kilku miesięcy wykazuje stratę. Przychód firmy w miesiącu czerwcu wyniósł 9.968.211,72 zł, lecz po odliczeniu kosztów związanych z prowadzoną działalnością firma wykazała stratę w wysokości 13.578,50 zł. W miesiącu lipcu firma wykazała stratę w wysokości 35.901,66 zł, zaś w miesiącu sierpniu strata wyniosła 42.066,48 zł W skład majątku wnioskodawcy wchodzi budynek usługowo - handlowy. W uzasadnieniu swego wniosku skarżący wskazał, iż sytuacja finansowa jego rodziny jest trudna. Dodatkowo wnioskodawca podkreślił, iż oprócz ponoszenia kosztów związanych z gospodarstwem domowym, ponosi jeszcze koszty utrzymania syna. Aktualnie skarżący ma już zaciągnięty kredyty w banku, którego stan na dzień [...]08.2009 r. wynosi 125.505,45 zł. Wnioskodawca wskazał również, iż poza tym nie posiada żadnych zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych, zaś konieczność uiszczenia kosztów postępowania sądowego prowadziłaby w rezultacie do zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej (k. 34-37). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 29 września 2009 roku i 26 października 2009 K. D. wywiódł, iż miesięcznie wydatki związane z bieżącym utrzymaniem jego rodziny wynoszą około 2.500 zł plus eksploatacja samochodu osobowego marki M. P., rok produkcji [...] – 1.500 zł. Ponadto wskazał, iż obecnie prowadzi działalność gospodarczą polegającą na usługach motoryzacyjnych i nie dysponuje tytułem prawnym do domu przy ul. M. [...]. Podkreślił także, że bieżące utrzymanie rodziny pokrywane jest dochodów uzyskiwanych przez współmałżonkę. Wnioskodawca podał także, iż powierzchnia dzierżawionego budynku usługowo - handlowego wynosi [...] m2 i jest przeznaczona na warsztat samochodowy. Ponadto K. D. wskazał, iż aktualnie wysokość zaciągniętego kredytu wynosi 160.000 zł (k. 41). W następnym oświadczeniu złożonym do akt sprawy skarżący uzupełniająco wyjaśnił, iż miesięczne wydatki związane z bieżącym utrzymanie wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, w tym żony przedstawiają się następująco: energia elektryczna – 265,27 zł, woda – 81,97 zł, żywność – 1.200 zł, eksploatacja samochodu 1.500 zł (k. 74). Podkreślił jednocześnie, iż od dnia [...] stycznia 2007 roku ma zniesioną wspólność ustawową małżeńską (k. 77). Do akt sprawy K. D. dołączył: zaświadczenie z banku o wysokości zaciągniętego kredytu obrotowego (k. 42, 56-57,70), zestawienie zbiorcze operacji dokonywanych przez skarżącego w banku za okres 15.07.2009 r. – 12.10.2009 r. (k. 43-55), zeznanie o wysokości osiągniętego przez skarżącego dochodu w roku podatkowym 2008 (k. 58-60), kserokopie rachunków i faktur dokumentujących wysokość części ponoszonych wydatków (k. 75-76), akt notarialny umowy majątkowej małżeńskiej (k. 77) oraz rozliczenia wyniku finansowego za okres styczeń – wrzesień 2009 r. (k. 78-80). Na wstępnie należy podnieść, iż – mając na uwadze wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy obejmujący ustanowienie doradcy podatkowego – zgodnie z art. 246 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. Tymczasem jak wynika z treści pism procesowym znajdujących się w aktach sprawy skarżący jest już reprezentowany przez doradcę podatkowego M. T. Pełnomocnictwo z dnia [...] grudnia 2006 r. zostało złożone do akt niniejszej sprawy i nie zostało odwołane (k. 30). W świetle brzmienia art. 246 § 3 cytowanej ustawy pozostawanie przez stronę w stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem, wyklucza pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, niezależnie od rzeczywistych możliwości finansowych wnioskodawcy. Mając zatem na uwadze fakt, że skarżący ma już w sprawie ustanowionego doradcę podatkowego należało odmówić przyznania prawa pomocy w tym zakresie na mocy art. 246 § 3 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tak Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 27 maja 2008 roku, w sprawie sygn. akt I FZ 160/08 i postanowieniu z dnia 24 stycznia 2008 roku, w sprawie sygn. akt I GZ 228/07). Rozpoznaniu podlega natomiast wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Należy mieć na uwadze, iż prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem do realizacji, którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23.12.2008 roku, II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Stosownie do regulacji art. 245 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej. Natomiast zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 tejże ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Warunkiem zatem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w związku z tym uzasadniona jest pomoc Państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi bowiem w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego akcentuje się, iż to na stronie ciąży obowiązek udowodnienia, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy (vide: postanowienia NSA: z dnia 5 września 2005 r. sygn. akt II FZ 414/05; z dnia 18 lutego 2005 r., sygn. akt OZ 1510/04; z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04; z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04; z dnia 19 października 2007 r., sygn. akt II FZ 498/07- nie publikowane). W rozpatrywanej sprawie sytuacja materialna K. D. uzasadnia tezę, iż jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej, które na obecnym etapie kształtują się na poziomie 1.500 zł (k. 27) pomimo tego, iż skarżący jest aktualnie zobowiązany do uiszczenia jeszcze dwóch innych wpisów sądowych w wysokości 859 zł i 500 zł (sprawa sygn. akt I SA/Bk 351/09 oraz I SA/Bk 469/09). Ponadto na dzień rozpoznawania wniosku wnioskodawca jest skarżącym przed WSA w Białymstoku jeszcze w dwóch niezakończonych sprawach, w który uiścił wpisy od skargi na kwotę 100 zł i kwotę 284 zł (sprawa sygn. akt I SA/Bk 471/09 oraz I SA/Bk 472/09) W złożonych oświadczeniach wnioskodawca wykazał bowiem, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką i synem. Źródłem utrzymania ich trzyosobowej rodziny pozostaje dochód uzyskiwany z prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej i dochód żony, którego wysokość nie została przez skarżącego sprecyzowana. Do akt sprawy wnioskodawca również nie przedłożył żadnych dokumentów poświadczających wysokość miesięcznego dochodu współmałżonki, mimo wezwania w tym zakresie (k. 62 v). Działalność skarżącego w zakresie usług motoryzacyjnych prowadzona w budynku usługowo – handlowym o powierzchni [...] m2 aktualnie nie przynosi żadnych dochodów i od czerwca zamyka się stratą w wysokości: 13.578,50 zł (czerwiec), 35.901,66 zł (lipiec), 42.066,48 zł (sierpień) (k. 30). Z rozliczenia wyniku finansowego za okres styczeń – wrzesień 2009 roku wynika, iż strata z tytułu prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej wynosi 64.918,48 zł (k. 80). Skarżący od dnia [...] stycznia 2007 roku ma zniesioną wspólność ustawową małżeńską (k. 77). W skład majątku wnioskodawcy wchodzi oprócz wyżej wymienionego budynku usługowo – handlowego samochód osobowy M. P., rok produkcji [...]. Wyszczególnione wydatki miesięczne rodziny skarżącego wynoszą: energia elektryczna – 265,27 zł (k. 76), woda – 81,97 zł (k.75), żywność – 1.200 zł, eksploatacja samochodu 1.500 zł i pokrywane są aktualnie z dochodów uzyskiwanych przez współmałżonkę (k.41). Ponadto rodzina skarżącego ma zaciągnięty w banku kredyt odnawialny na kwotę 160.000 zł (k. 42). Skarżący nie posiada żadnych zgromadzonych oszczędności czy też przedmiotów wartościowych, które można byłoby spieniężyć (k. 35). Podkreślić w tym miejscu należy, iż udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Po przeanalizowaniu wniosku skarżącego oraz przedłożonych do akt dokumentów należy stwierdzić, że sytuacja majątkowa K. D. budzi uzasadnione wątpliwości, co do jej zgodności ze stanem faktycznym. K. D. przedłożył wprawdzie dokumenty wskazujące na osiągnięcie w roku 2009 straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej tj. za miesiące od stycznia do września 2009 r. jest to strata w wysokości 64.918,48 zł (k. 80). Niemniej jednak powyższe rozliczenie wyniku finansowego wskazuje, iż skarżący obraca ogromnymi kwotami pieniędzy, gdyż jego przychód z działalności gospodarczej w tym roku zamyka się kwotą 16.365.120,15 zł. Również przychód z poprzedniego roku wynosił 16.248.808,09 zł (k. 58 zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu). Ponadto należy wskazać, iż w 2008 roku dochód skarżącego wynosił 114.319,60 zł, co oznacza, że miesięczny dochód skarżącego w poprzednim roku wynosił 9.526,60 zł. Zestawienie przychodów skarżącego z 2009 i 2008 roku wskazuje ponadto, iż w tym roku przychód skarżącego będzie większy, gdyż do końca roku pozostają jeszcze trzy miesiące, które nie były brane pod uwagę w rozliczeniu. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 24.06.2008 r. (sygn. akt I FZ 260/08) wskazał, iż strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielania pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych (LEX nr 479125). Ponadto w postanowieniu z dnia 13.06.2008 r. w sprawie II FZ 193/08 NSA wskazał, iż rozmiar i warunki działalności gospodarczej prowadzonej przez osobę fizyczną, ubiegającą się o zwolnienie od kosztów sądowych, muszą być uwzględniane przy badaniu całokształtu sytuacji majątkowej wnioskodawcy (LEX nr 493771). Wyszególnione i wykazane natomiast wydatki rodziny skarżącego zamykają się kwotą 3.047,24 zł (k. 74) bądź też kwotą około 4.000 zł (oświadczenie skarżącego k. 41) i są pokrywane z dochodów żony, nieokreślonych przez skarżącego. Podkreślić przy tym należy, iż wprawdzie skarżący ma ustanowioną rozdzielność majątkową małżeńską (k. 77) jednakże, zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie (tym bardziej pozostający we wspólnym gospodarstwie domowym) są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (tak wyrok NSA z 6.10.2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Odnosząc się ponadto do wydatków wnioskodawcy należy wskazać ponadto, iż skarżący ma zaciągnięty kredyt bankowy na kwotę 160.000 zł, lecz nie wskazał w jakiej wysokości płaci miesięczne raty z tego tytułu, ani nie przedstawił harmonogramu spłat zaciągniętego kredytu. W tych okolicznościach niewątpliwie należy wskazać, iż skarżący nie udowodnił, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powyższe okoliczności prowadzą również do wniosku, iż K. D. bądź to nie wskazał rzeczywistych kwot osiąganych przez jego rodzinę dochodów czy ponoszonych wydatków, bądź posiadane środki przeznacza na cele, którym nie sposób przyznać pierwszeństwa zaspokojenia przed kosztami postępowania sądowego. Przedstawione zatem okoliczności odnośnie dochodów skarżącego oraz jego wydatków przeczą zasadom logiki i życiowego doświadczenia (podobnie wypowiedział się NSA w postanowieniu z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 240/09, postanowieniu z dnia 30 października 2008 r., sygn. akt II OZ 952/08 i postanowieniu z dnia 31 lipca 2008 r., sygn. akt I FZ 272/08). Zaakcentować również należy, iż fakt zaciągnięcia kredytu prowadzi do wniosku, że K. D. znajduje się w dobrej sytuacji materialnej. Skoro wnioskodawca zaciągnął kredyt, musiało się to mieścić w jego możliwościach finansowych, tzn. skarżący oceniał swoją sytuację jako na tyle dobrą, że będzie w stanie spłacać kredyt jednocześnie ponosząc wydatki związane z utrzymaniem. Założenie, że konieczność spłaty kredytów konsumpcyjnych powinna powodować zwolnienie od kosztów sądowych jest niezrozumiałe, bowiem koszty sądowe nie mogą zaś być stawiane jako ostatnie w kolejności ich zaspokajania. Podkreślić przy tym należy, iż spłata zaciągniętych kredytów oraz pozostałe wydatki (poza wydatkami koniecznymi na utrzymanie, do których nie zalicza się np. kosztów związanych z posiadaniem Internetu) nie korzystają z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnością publicznoprawną jaką jest wpis sądowy. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 9.02.2005 roku "fakt spłaty zaciągniętych kredytów czy też ponoszenia kosztów dalszej edukacji nie stanowi przesłanki uzasadniającej przyznanie prawa pomocy" (sygn. OZ 1363/04). Dodatkowo trzeba pamiętać, iż prawo pomocy to inaczej "prawo ubogich", a do takiej kategorii skarżących, nie można zaliczyć wnioskodawcy, którego rodzina ma stałe źródło utrzymania oraz majątek. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź, gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (vide: postanowienie NSA z 19 października 2005 r. I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Ponadto, jak wskazał NSA w postanowieniu z 10 maja 2005 r. II OZ 318/05 "prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu". Bez wątpienia skarżącego nie można zaliczyć do takiej kategorii wnioskodawców. Powyższe okoliczności, a w szczególności niewiarygodne oświadczenia przede wszystkim w zakresie wysokości osiąganego dochodu, brak określenia wysokości dochodu żony i jego źródeł, w zestawieniu z wykazanymi obrotami z działalności gospodarczej skarżącego (którą skarżący mimo osiągania straty w dalszym ciągu prowadzi) oraz wyszczególnionymi wydatkami nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Końcowo należy bowiem jeszcze wskazać, iż zapobiegliwości i przezorności w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także sądowych (postanowienie NSA z 9.07.2008 r., sygn. I FZ 256/08, LEX nr 494324). Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 3 i 4 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.