I SA/Bd 536/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 17 listopada 2016r., sygn. akt I SA/Bd 536/16 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za I-IV kwartał 2012r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie W odpowiedzi na zarządzenie o wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego skarżąca złożyła na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżąca podała, że jest matką samotnie wychowującą dzieci, jej jedynym dochodem jest praca dorywcza oraz alimenty. Wskazała, że nie posiada środków pieniężnych na uiszczenie kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwójką małoletnich dzieci, którego miesięczny dochód wynosi 243,75 zł (alimenty - 200 zł, wynagrodzenie za pracę - 43,75 zł). Rubryki dotyczące majątku zostały przekreślone. W rubryce dotyczącej zobowiązań i stałych wydatków skarżąca wskazała: kredyt hipoteczny - 2.580 zł miesięcznie oraz kredyt samochodowy - 607,50 miesięcznie. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dokumentów oraz oświadczeń obrazujących sytuację finansową i majątkową skarżącej oraz osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym, skarżąca w piśmie z dnia 4 listopada 2016r. oświadczyła, że: w ciągu ostatnich 3 miesięcy nie otrzymała żadnych świadczeń z pomocy społecznej; lokal mieszkalny wskazany w rubryce 2.1 formularza należy do jej córki Z. C.; nie posiada oszczędności; otrzymuje pomoc finansową od rodziców oraz rodziców ojca dziecka; nie prowadzi działalności gospodarczej; posiada zobowiązania kredytowe - jeden na zakup samochodu, który skradziono 2012r. oraz kredyt na dom; nie pozostaje w związku małżeńskim; z majątku skarżącej Urząd Skarbowy w I. prowadzi postępowanie egzekucyjne. Skarżąca jednocześnie przedłożyła: stan zaległości zobowiązanego na dzień 4 listopada 2016r.; zeznanie podatkowe za 2015r., z którego wynika, że za powyższy okres uzyskała dochód w kwocie 6.853,55 zł; wyciągi z rachunków bankowych; wyrok z 2005r. zasądzający alimenty w kwocie 150 zł; umowę o pracę; porozumienie w sprawie refinansowania kredytu na zakup samochodu; umowę kredytu hipotecznego; rachunek za gaz; rachunek za energię elektryczną. Postanowieniem z dnia 17 listopada 2016r. referendarz sądowy odmówił przyznania stronie prawa pomocy. W sprzeciwie skarżąca podniosła, że zaskarżone postanowienie jest niezasadne. W piśmie uzupełniającym sprzeciw stwierdziła, że wykazała ponad wszelką wątpliwość, iż jej sytuacja finansowa nie pozwala na opłacenie kosztów sądowych. Uważa, że przedłożone dokumenty potwierdzają jej tragiczną sytuację finansową i stan majątku. Podniosła, że odmowa przyznania prawa pomocy jest krzywdząca i uniemożliwia jej obronę przed sądem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016r., poz. 718 ze zm.) dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. Rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd - jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego, art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych, możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 -dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku, korzystającym z pomocy społecznej. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07, dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt UCZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 - dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Ponadto, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niezastosowanie się przez stronę do wezwania wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 p.p.s.a. ma ten skutek, że Sąd nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy (zob. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wydanie 3, Warszawa 2008, str. 613-614 i powołane tam orzecznictwo). W ocenie Sądu, oświadczenia zawarte we wniosku skarżącej złożonym na urzędowym formularzu PPF oraz przedłożonych oświadczeniach i dokumentach są niewystarczające do oceny czy strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym zakresie wskazać należy, że strona w urzędowym formularzu PPF nie podała pełnych informacji w zakresie nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności oraz przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. Rubryki formularza PPF w tym zakresie zostały przekreślone. Sąd prowadząc postępowania z wniosku skarżącej w sprawach o sygn. akt I SA/Bd 1021/15, I SA/Bd 227/16 oraz I SA/Bd 286/16 z urzędu posiada informację, iż skarżąca w postępowaniach tych jako majątek wskazała dom o pow. 112 m², którego nie wykazała w niniejszym formularzu. W związku z tymi niepełnymi informacjami skarżąca została wezwana zarządzeniem z dnia 13 października 2016r. do przedłożenia stosownych dokumentów mających obrazować sytuację materialną jej oraz rodziny (k. 31 akt sądowych). Odpis zarządzenia został doręczony pełnomocnikowi skarżącej dnia 25 października 2016r. (k. 34 akt sądowych). Skarżąca nie udzieliła jednak pełnej i wyczerpującej odpowiedzi na ww. wezwanie, ponieważ nie przedłożyła do akt: zeznania podatkowego za 2014r. oraz wyciągów z wszystkich rachunków bankowych. Wskazać należy, że z urzędu wiadomo Sądowi, iż skarżąca oprócz wyciągów, które przedłożyła posiada jeszcze przynajmniej jeden rachunek bankowy o nr 59132000190099041520000398, z którego w sprawie o sygn. akt I SA/Bd 1021/15 w dniu 12 grudnia 2015r. dokonała opłaty za wpis od skargi w kwocie 2.000 zł. Ponadto, skarżąca nie podała wysokości otrzymywanego wsparcia finansowego od swoich rodziców oraz rodziców ojca dziecka. Nie przedłożyła także dokumentów, z których wynika jaką kwotę miesięcznie przeznacza na spłatę zaciągniętych kredytów. Zauważyć należy, że z informacji przekazanych przez skarżącą wynika, iż ma ona przy dochodzie miesięcznym w kwocie 243,75 zł, do spłacenia zobowiązania z tytułu samych kredytów (hipoteczny i samochodowy) w kwocie 3.187,50 zł. W konsekwencji powyższego, Sąd stwierdza, że z informacji zawartych w formularzu PPF oraz przedłożonych dokumentów i oświadczeń zawartych w piśmie z dnia 4 listopada 2016r. nie można jednoznacznie stwierdzić, jaki jest stan finansowy i majątkowy skarżącej. W ocenie Sądu, nie przedstawiła ona bowiem w trakcie postępowania rzetelnych informacji i dokumentów dotyczących swojej sytuacji. Dokumenty, o które skarżąca była wzywana np. wyciągi z rachunków bankowych były istotne dla oceny jej sytuacji materialnej. Na podstawie analizy rachunków bankowych można bowiem ustalić zarówno wysokość uzyskiwanych wpływów, wartość posiadanych środków pieniężnych, jak i strukturę wydatków wnioskodawcy. Na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy ma bowiem wpływ nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również wysokość i rodzaj ponoszonych wydatków. Informacje te mają istotny wpływ na ustalenie podstaw do przyznania prawa pomocy. Zauważyć należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku wykazać w sposób wiarygodny i rzetelny, iż zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienia NSA z dnia 28 września 2011r., sygn. akt I FZ 221/11, LEX nr 948887; z dnia 27 września 2011r., sygn. akt II GZ 427/11, LEX nr 1151759; z dnia 18 października 2011r., sygn. akt II FZ 569/11, LEX nr 984607; z dnia 25 października 2011r., sygn. akt II GZ 473/11, LEX nr 984650; z dnia 16 grudnia 2011r., sygn. akt I FZ 479/11 LEX, nr 1148689). Jak już wcześniej podano, to na wnioskodawcy ciąży obowiązek rzetelnego współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź składanie niepełnych lub sprzecznych oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia NSA z dnia 12 kwietnia 2011r., sygn. akt II GZ 165/11, LEX nr 786130; z dnia 13 stycznia 2011r., sygn. akt I GZ 455/10, LEX nr 711445). Stąd w sytuacji, gdy strona uchyla się od przedstawienia rzetelnych informacji, w sposób wybiórczy bądź ze sobą sprzeczny przedstawia okoliczności związane z sytuacją materialną i rodzinną, akcentując przy tym te z nich, które mogłyby świadczyć o jej trudnej sytuacji, to powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie miał podstaw do przyznania jej prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2010r., sygn. akt II FZ 607/10, LEX nr 742666). Podkreślić należy, że strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości, co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącej w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącej ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy i wezwania do uzupełnienia danych oraz przedłożenia stosownej dokumentacji. Skarżąca także na etapie sprzeciwu nie wykazała żadnej inicjatywy w przedstawieniu informacji i dokumentów, do przedłożenia których już była wzywana, a mogących przekonać o zasadności złożonego wniosku. Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych niniejszego postępowania. W konsekwencji na podstawie 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 260 § 1-3 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji.