I SA/Bd 914/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 18 stycznia 2016 r., na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 15 grudnia 2015r. odmawiającego Ł. B. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Ł. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009r. postanowił: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną, córką i synem. Rubryka dochody pozostała niewypełniona. Jako majątek wnioskodawca wskazał: dom o pow. 250 m² – stan surowy zamknięty o wartości 150.000 zł; działka o pow. 2.000 m²; hala produkcyjna 1.000 m²; działka o pow. 5.100 m² o wartości 1.800.000 zł; dwie działki budowlane o wartościach 180.000 zł oraz 170.000 zł; samochód osobowy Citroen o wartości 7.000 zł; samochód dostawczy Peugeot o wartości 7.000 zł oraz wózek widłowy Nissan o wartości 10.000 zł. W rubryce 8 stan majątkowy osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym skarżący wpisał "rozdzielność majątkowa 2006r." W rubryce zobowiązania i stałe wydatki wnioskodawca wskazał: kredyt Hala 1.200.000 zł; kredyt hipoteczny działka K. K. 300.000 zł; zobowiązania firmowe 350.000 zł; miesięczne wydatki rodzinne 6.000 zł; leasing 2.200 zł. W odpowiedzi na zarządzenie Referendarza sądowego skarżący przedłożył: salda trzech rachunków bankowych (0 zł, -32 zł i 8.254,40 zł); zeznania podatkowe skarżącego za lata 2013-2014; rozliczenie roczne/okresowe dochodu firmy w roku 2015 z uwzględnieniem remanentów za okres od 01 stycznia do 31 marca 2015r. oraz za okres od 01 stycznia do 31 maja 2015r.; zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego w wkładu oszczędnościowego; umowę rozdzielności majątkowej; umowę o kredyt inwestycyjny. Ponadto skarżący oświadczył, że: nie posiada oszczędności; przeinwestował podczas budowy hali produkcyjnej której jest właścicielem; spłacane długi "budowlane" spowodowały znaczne pogorszenie płynności finansowej; posiada szereg zobowiązań cywilnych wobec dostawców, które starał się spłacać; wiele długów wnioskodawcy zostało po długim czasie wyegzekwowane na drodze postępowania komorniczego co dodatkowo doprowadziło do narośnięcia zobowiązań wobec Urzędu Skarbowego i ZUS; posiada komplet zamówień a jego produkcja jest dochodowa; potrzebuje czasu i oddechu finansowego ponieważ brak gotówki wpędza go w dodatkowe koszty egzekucji i powoduje dalsze pogorszenie sytuacji finansowej. Postanowieniem z dnia 15 grudnia 2015r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. W zażaleniu z dnia 24 grudnia 2015r. pełnomocnik skarżącego zarzucił postanowieniu referendarza naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. DZ.U. z 2012 r., poz. 270 ze zmian. Dalej p.p.s.a.) poprzez nieuzasadnioną odmowę przyznania mojemu mandantowi prawa pomocy oraz art. 258 § 1 pkt 3 p.p.s.a., poprzez błędną ocenę stanu majątkowego wnioskodawcy, a w szczególności poprzez uznanie, iż jest on w stanie uiścić koszty sądowe, bez uszczerbku dla zaspokajania podstawowych potrzeb rodziny. W uzasadnieniu pełnomocnik nie zgodził się z twierdzeniem, że skarżący nie wykazał dostatecznie przesłanek udzielenia pomocy prawnej poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych. Kwestia ta, wynika jednoznacznie z faktu, iż w obecnej chwili nie ma on środków na pokrycie kwoty wpisu, a co za tym idzie, skoro jego dochody nie pozwalają na pokrycie bieżących wydatków, to tym bardziej, nie jest on w stanie uiścić kosztów sądowych. Jednocześnie pełnomocnik skarżącego stwierdził, że strona jako przedsiębiorca musi również zagospodarować ewentualne środki pieniężne w taki sposób, aby móc je przeznaczyć na finansowanie tej działalności. Zdaniem strony ocena, dokonana przez Referendarza dotycząca zaciągniętych kredytów, nie tylko przekracza zasadę swobodnej oceny materiału dowodowego, ale także jest całkowicie niedopuszczalna. Treść uzasadnienia, wskazuje jednoznacznie, że w ocenie sądu, skarżący winien zaprzestać płacenia innych zobowiązań tak, aby w ten sposób zabezpieczyć środki konieczne na uiszczenia kosztów sądowych. Jednocześnie w ocenie pełnomocnika sąd nie wyjaśnił okoliczności zaciągnięcia kredytów. Tymczasem, kredyty te zostały zaciągnięte, także w celu utrzymania płynności finansowej przedsiębiorstwa i możliwości bieżącego regulowania zobowiązań, tu przede wszystkim wobec pracowników i kontrahentów. To właśnie między innymi w wyniku toczącego się postępowania podatkowego, skarżący traci możliwość pozyskiwania dodatkowych środków finansowych, które pozwoliłyby mu na pokrycie kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia sąd - jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.).Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, że art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Mając na uwadze powyższe Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy, z naruszeniem spoczywającego na stronie obowiązku, nie wykazał zasadności udzielenia mu prawa pomocy. Przede wszystkim rację ma Referendarz, że z przedłożonych w trakcie postępowania dokumentów oraz oświadczeń nie można jednoznacznie ustalić, jaki jest rzeczywisty stan finansowy i majątkowy skarżącego oraz jego żony. W ocenie Sądu oceny tej nie zmienia również argumentacja przedstawiona w sprzeciwie przez pełnomocnika skarżącego. W ocenie Sądu złożone oświadczenia: zawarte we wniosku skarżącego złożonym na urzędowym formularzu PPF, przedłożone w trakcie postępowania na wezwanie Referendarza oraz argumentacja przedstawiona w sprzeciwie są niewystarczające do oceny czy strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Słusznie zaakcentował w swoim rozstrzygnięciu Referendarz , że skarżący w latach 2013-2015 prowadził działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze. Działalność ta przynosiła przychód (odpowiednio za 2013- 819.13,51 zł , w 2014r. – 1.266.647,91 zł, za okres od stycznia do maja 2015r. - 1.279.876,37 zł) oraz generowała dochód (w 2013 - 83.747,82 zł, w 2014r. - 201.835,49 zł oraz w okresie od stycznia do maja 2015r. - 503.930,10 zł). W kontekście powyższego podkreślić należy, że wnioskodawca ani w złożonym formularzy PPF, ani na późniejszym etapie postępowania nie określił wysokości swojego obecnego dochodu. Dodatkowo pomimo wezwania nie przedłożył udokumentowanego oświadczenia o wysokości ponoszonych miesięcznie wydatków związanych z utrzymaniem, wynajęciem domu, mieszkania (czynsz, gaz, prąd itp.), samochodu, zakupem lekarstw, itp. W tym zakresie strona podała jedynie, że miesięczne wydatki rodzinne wynoszą 6.000 zł. Jednocześnie pomimo wezwania nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych za okres ostatnich trzech miesięcy. Przedstawił jedynie salda trzech rachunków bankowych, z których nie wynika jakich operacji finansowych dokonywano na tych rachunkach. Jak słusznie podkreślił Referendarz wśród dokumentów potwierdzających argumentację wnioskodawcy zwłaszcza wyciągi z rachunków bankowych mogą w najbardziej wiarygodny sposób przybliżyć wiedzę o jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Wskazać przy tym należy, że w złożonym wniosku skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwojgiem dzieci. Podał również, że ma rozdzielność majątkową z żoną. Odnosząc się do powyższego wskazać należy, że okoliczność pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej z żoną wbrew twierdzeniom strony może wpłynąć na ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Przywołać w tym miejscu wypada postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008r., sygn. akt II FZ 146/08, w którym podkreślono, iż zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Powołać również można tezę postawioną w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 06 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, w którym Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, iż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Potwierdzają to również inne orzeczenia, z których wynika, że fakt, iż pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa lub że pozostają w separacji faktycznej nie stanowi okoliczności, w której to żona skarżącego nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11). Dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa. Należy podkreślić, że uchylanie się strony od obowiązków, związanych z wykazywaniem sytuacji majątkowej, a nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Wnioskodawca w sposób wybiórczy przedstawił swoją sytuacje materialną, co uniemożliwia ocenę jego możliwości finansowych w zakresie ponoszenia kosztów sądowych. To strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzenia w sytuacji, gdy podane przez skarżącego dane nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Za właściwą uznał Sąd również dokonaną przez Referendarza ocenę kwestii posiadania przez stronę kredytów hipotecznych. W ocenie Sądu utarta płynności finansowej i znaczne zadłużenie z tytułu kredytów, nie mogą być wyłącznym wyznacznikiem zdolności płatniczych skarżącego. Konieczność spłacania kredytów nie czyni zasadnym złożony przez stronę wniosek również z tego względu, że koszty sądowe nie mogą być stawiane jako ostatnie w kolejności do zaspokajania. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż zobowiązania cywilnoprawne strony nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez nią postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby zostałby przerzucony na współobywateli. Jednocześnie wskazać należy, że skoro skarżący skutecznie reguluje ciążące na nim zobowiązania, tj. spłaca raty kredytu, to przyjąć można, że w obecnej sytuacji materialnej jest w stanie ponieść również pełne koszty postępowania sądowego bez uszczerbku koniecznego dla siebie utrzymania. Podkreślenia wymaga również fakt, że wnioskodawca posiada znaczny majątek tj. dom o pow. 250 m² – stan surowy zamknięty o wartości 150.000 zł; działkę o pow. 2.000 m²; halę produkcyjną o pow. 1.000 m²; działkę o pow. 5.100 m² o wartości 1.800.000 zł; dwie działki budowlane o wartościach 180.000 zł oraz 170.000 zł jak również samochód osobowy Citroen o wartości 7.000 zł; samochód dostawczy Peugeot o wartości 7.000 zł oraz wózek widłowy Nissan o wartości 10.000 zł. Mając na uwadze powyższe Sąd w sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy nie dopatrzył się przesłanek, które uzasadniałyby stwierdzenie, że wyłożenie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Skarżący nie wykazał że nie jest w stanie ponieść stosownych kosztów sądowych, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co uzasadniałoby przyznanie prawa pomocy. Reasumując należy stwierdzić, że Referendarz w sposób pełny i wnikliwy dokonał analizy sytuacji materialnej skarżącego. Prawidłowo uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w zażaleniu. Pełnomocnik skarżącego przyznaje, że skarżący finansuje prowadzoną działalność gospodarczą i spłaca zaciągnięte kredyty, dodając, że środki pozostałe do dyspozycji nie stanowią środków wystarczających na utrzymanie rodziny, a tym bardziej nie dają możliwości uiszczenia opłaty sądowej w niniejszej sprawie. Jednak w kontekście przytoczonych wyżej rozważań prawnych argumentacja zaprezentowana w zażaleniu nie zasługuje na uwzględnienie. Tym bardziej, że nie przedstawiono m.in. wysokości osiąganych przez skarżącego dochodów ani struktury ponoszonych wydatków. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.