II SA/Gd 785/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Diana Trzcińska Sędziowie: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Asesor sądowy WSA Justyna Dudek – Sienkiewicz (sprawozdawca) Protokolant Specjalista Agnieszka Pazdykiewicz po rozpoznaniu w dniu 4 marca 2026 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi A. Z. i J. S. na czynność Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z dnia 30 lipca 2025 r. nr ZA.5133.7-2.2025.PK w przedmiocie włączenia obiektu do wojewódzkiej ewidencji zabytków oddala skargę. A. Z. oraz J. S. (dalej jako: "skarżące") wniosły skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na czynność Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku (dalej jako: "organ" lub "PWKZ") z dnia 30 lipca 2025 r. nr ZA.5133.7-2.2025.PK w przedmiocie włączenia obiektu do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Zaskarżona czynność została dokonana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Pismem z dnia 4 lipca 2025 r. nr ZA.5133.7.2025.PK Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Gdańsku powołując się na art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r., poz. 1292), zwanej dalej "ustawą" lub "u.o.z.", oraz § 15 ust. 1 i 4 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 maja 2021r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U. z 2021r., poz. 56), zwanego dalej "rozporządzeniem", zawiadomił skarżące o zamiarze włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej następującego zabytku nieruchomego archeologicznego (stanowiska archeologicznego): miejsca katastrofy brytyjskiego bombowca Lancaster z okresu II wojny światowej zlokalizowanego na działce nr [...] obr. [...] w G. Pouczono, że po upływie 14 dni od otrzymania zawiadomienia karta obiektu zostanie włączona do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Pismem z dnia 30 lipca 2025 r. nr ZA.5133.7-2.2025.PK Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków w Gdańsku zawiadomił skarżące o włączeniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej zabytku nieruchomego archeologicznego (stanowiska archeologicznego): miejsca katastrofy brytyjskiego bombowca Lancaster z okresu II wojny światowej zlokalizowanego na dz. nr [...] obr, [...] w G. Skargę na powyższą czynność do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosły A. Z. oraz J. S. Zaskarżonej czynności organu zarzucono naruszenie: – art. 3 pkt 1 u.o.z. poprzez zakwalifikowanie zabytku nieruchomego archeologicznego - stanowiska archeologicznego: miejsca katastrofy brytyjskiego bombowca Lancaster z okresu II wojny światowej zlokalizowanego na dz. nr [...] obr. [...] w G. jako zabytku bez przeprowadzenia jakichkolwiek ustaleń w tym zakresie, podczas gdy nie udowodniono, że obiekt ten przedstawia jakikolwiek walor historyczny, artystyczny lub naukowy, a PWZK, nie przeprowadzając rzetelnie postępowania administracyjnego, nie wykazał, z jakich powodów interes społeczny jest tak ważny i istotny, by uzasadniał ingerencję w sytuację prawną właścicieli nieruchomości; – art. 22 ust. 2 i 5 pkt 2 i 3 u.o.z. poprzez sporządzenie karty ewidencyjnej i ujęcie w wojewódzkiej ewidencji zabytków przedmiotowej nieruchomości, co do której nie przeprowadzono rzetelnie postępowania administracyjnego z udziałem współwłaścicieli nieruchomości ani nie wykazano, aby nieruchomość miała cechy zabytku, powodując tym samym nieuzasadnione ograniczenie praw właścicielskich współwłaścicieli; – art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP poprzez zignorowanie konstytucyjnej ochrony prawnej przed dokonaniem ograniczenia prawa własności bez należytego przeprowadzenia postępowania z udziałem właścicieli. W uzasadnieniu skargi skarżące wskazały, że w przedmiotowej sprawie nie zostały zachowane żadne wymogi proceduralne postępowania administracyjnego związane z wpisaniem nieruchomości do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Obowiązek powiadamiania właścicieli lub posiadaczy zabytku o zamiarze włączenia karty ewidencyjnej do wojewódzkiej ewidencji zabytków obowiązuje od czasu wejścia w życie rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 września 2019 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. W myśl art. 3 pkt 1 u.o.z. przez zabytek należy przyjąć nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zdaniem skarżących w przedmiotowej sprawie nie można mówić o tym, aby jednoznacznie wykazano, że powyższa nieruchomość spełnia jakiekolwiek walory i cechy uzasadniające włączenie jej do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Ponadto włączenie karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji musi wynikać ze stwierdzenia przez organ, że obiekt charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go szczególną formą ochrony ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Tylko taki obiekt, który spełnia definicję zabytku z art. 3 pkt 1 u.o.z. może bowiem zostać ujęty w ewidencji. Posiadanie takich walorów nie może być z góry zakładane, lecz winno być poprzedzone ekspertyzą czy badaniami. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wskazał, że zgodnie z definicją zawartą w art. 3 pkt 4 u.o.z., zabytek archeologiczny to zabytek nieruchomy, będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytek ruchomy, będący tym wytworem. Przedmiotem ochrony są nie tylko poszczególne wytwory człowieka, ale i ich kulturowy kontekst -razem tworzą integralną całość, w terminologii naukowej zwaną stanowiskiem archeologicznym. Wydzielony wytwór zwykło się natomiast określać mianem artefaktu. Stanowiskiem archeologicznym jest więc obszar występowania archeologicznych zabytków nieruchomych i ruchomych jako spójnej całości, zaś artefaktem będzie wydzielony, indywidualny zabytek ruchomy, np. pozyskany w trakcie badań archeologicznych, względnie — poszukiwań ukrytych lub porzuconych zabytków. Wzajemne powiązanie przestrzenne poszczególnych nieruchomych i ruchomych części stanowiska archeologicznego stanowi właściwą oryginalną i niepowtarzalną substancję zabytku archeologicznego. Przedmiotowe stanowisko archeologiczne zostało odkryte podczas prowadzonych poszukiwań zabytków na mocy decyzji PWKZ znak: ZA.5163.73-3.2023.ML z dnia 6 marca 2023 r. — pozwoleniu na prowadzenie poszukiwań zabytków. Poszukiwania odbyły się za wiedzą i zgodą skarżących, jako właścicielek nieruchomości, zgodnie bowiem z § 10 ust. 3 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 sierpnia 2018 r. w sprawie prowadzenia prac konserwatorskich, prac restauratorskich i badań konserwatorskich przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków albo na Listę Skarbów Dziedzictwa oraz robót budowlanych, badań architektonicznych i innych działań przy zabytku wpisanym do rejestru zabytków, a także badań archeologicznych i poszukiwań zabytków. W wyniku zrealizowanych poszukiwań przekazano do organu sprawozdanie z poszukiwania ukrytych lub porzuconych zabytków na terenie miasta G. z dnia 22 marca 2024 r., oraz zabytki archeologiczne ruchome, w postaci m.in. aluminiowych fragmentów poszycia samolotu, części urządzeń pokładowych, rzeczy osobistych, łusek, fragmentu spadochronu, monet brytyjskich, jak również niewielki fragment paliczka ludzkiego (łącznie 232 pozycje inwentarzowe). Na podstawie rodzaju znalezisk, jak również kwerendy historycznej, potwierdzono, że pochodzą one z samolotu brytyjskiego. Sprawozdanie z przeprowadzonych poszukiwań zabytków, jak również okazane przedmioty podlegały ocenie wykwalifikowanego z zakresu archeologii pracownika Urzędu. Do omawianego sprawozdania sporządzona została również planigrafia znalezisk. Na mapie oznaczono wszystkie odkryte przedmioty wraz ze współrzędnymi geodezyjnymi miejsc, w których je odnaleziono. Taka ilość materiału ruchomego świadczy, iż mamy tu do czynienia ze stanowiskiem archeologicznym w postaci miejsca katastrofy brytyjskiego bombowca Lancaster z okresu II wojny światowej. Fakt uznania przez organ miejsca katastrofy samolotu brytyjskiego z okresu II wojny światowej za zabytek archeologiczny znajduje swoje poparcie w wytycznych Generalnego Konserwatora Zabytków znak: DOZ-KiNK.070.27.2019.WJ z dnia 3 grudnia 2019 r., w związku z działalnością amerykańskiej agencji rządowej Defense POW/MIA Accounting Agency [dalej: DPAA]: Pozostałości obiektów związanych z techniką wojskową, takich jak samoloty, które w szczególności wiązać się będą z działalnością DPAA, powinny być kwalifikowane jako zabytki. Zgodnie z obowiązującym brzmieniem definicji zabytku art. 3 pkt 1 u.o.z., odkrywane relikty statków powietrznych związanych z konfliktami zbrojnymi XX w. spełniać będą kryteria określone w ww. definicji, zwłaszcza te mówiące o konieczności posiadania wartości naukowej lub historycznej (rzadziej w tym wypadku wartości artystycznej). Trzeba przy tej okazji przypomnieć, iż w brzmieniu ustawowej definicji zabytku nie ma wyraźnie zakreślonej granicy chronologicznej. Ustawodawca wspomina tu jedynie o tym, iż ma on być "świadectwem minionej epoki". Przedmiotowe relikty mogą spełniać również definicję zabytku archeologicznego zawartą w art. 3 pkt 4 u.o.z. W miejscach zdarzeń historycznych, jakim niewątpliwie są miejsca upadku samolotów w czasie II wojny światowej, jedynie metodyczne eksplorowanie i dokumentacja wszystkich reliktów prowadzi do odtworzenia przebiegu zdarzeń i może powodować weryfikację źródeł historycznych, np. nieprawdziwie przywołujących okoliczności samego zdarzenia. Jeżeli metoda archeologiczna prowadzi do wniosków, które mogą uzupełnić dotychczasową wiedzę historyczną, przedmioty te kwalifikować należy jako zabytki archeologiczne. Przedmioty z okresu II wojny światowej stanowią zatem niewątpliwie świadectwo minionej epoki i jak najbardziej posiadają wartość historyczną, a w związku z tym spełniają legalną definicję zabytku, w tym przypadku archeologicznego. Organ podkreślił, że zgodnie z definicją legalną zabytek powinien posiadać wartość historyczną artystyczną lub naukową Zastosowanie spójnika "lub" wskazuje, że mamy do czynienia z alternatywą zwykłą co oznacza, że posiadanie przez obiekt choć jednej z wymienionych powyżej wartości wystarcza by uznać go za zabytek. Pomorski Wojewódzki Konserwator Zabytków sporządzając załącznik graficzny do karty ewidencyjnej zabytku archeologicznego lądowego posłużył się dostarczoną planigrafią znalezisk. Fakt dotychczasowego wydobycia zabytkowych przedmiotów nie oznacza, że stanowisko archeologiczne zostało w całości wyeksploatowane. Znaleziska na powierzchni ziemi świadczą bowiem, że istnieją tu zachowane nawarstwienia i obiekty archeologiczne, w tym przypadku krater uderzeniowy samolotu - miejsce rozbicia samolotu Lancaster z okresu II wojny światowej. Uznawanie przedmiotów z okresu II wojny światowej za zabytki archeologiczne nie jest niczym wyjątkowym. Jako przykład przytoczono wielosezonowe badania archeologiczne realizowane od kilku lat na terenie półwyspu W. przez Muzeum [...], który został uznane za historyczne pole bitwy oraz stanowisko archeologiczne. Zdecydowana większość stanowisk archeologicznych została wyznaczona na podstawie prowadzonych badań w ramach programu Archeologicznego Zdjęcia Polski, polegających na prospekcji terenowej (przejściach) w wyniku których natrafiano na zabytki zalegające na powierzchni ziemi, np. fragmenty ceramiki, krzemieni, metali, szkła. Na tej podstawie wyznaczano i wyznacza się stanowiska archeologiczne. Stanowisko archeologiczne [...] zostało wyznaczone w oparciu o powyższe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz.U. z 2026 r., poz. 143; dalej: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Stosownie do art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje między innymi orzekanie w sprawach skarg na inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z dnia14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572), postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2023 r. poz. 2383 i 2760), postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z dnia 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (Dz. U. z 2023 r. poz. 615 z późn. zm.), oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw. Stosownie zaś do art. 134 § 1 p.p.s.a sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto, jak wynika z art. 53 § 2 p.p.s.a., jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności. W niniejszej sprawie 30 dniowy termin do wniesienia skargi został zachowany, albowiem o zaskarżonej czynności strona skarżąca dowiedziała się w dniu 4 sierpnia 2025 r. a skargę wniosła w dniu 26 sierpnia 2025 r. Przedmiotem skargi jest czynność Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Gdańsku z dnia 30 lipca 2025 r. w przedmiocie włączenia karty ewidencyjnej zabytku nieruchomego (stanowiska archeologicznego) miejsca katastrofy brytyjskiego bombowca Lancaster z okresu II wojny światowej - do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Włączenie karty ewidencyjnej obiektu nieruchomego do wojewódzkiej ewidencji zabytków na podstawie art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (tekst jednolity Dz.U. z 2024 r., poz. 1292), zwanej dalej jak dotychczas "ustawą" lub "u.o.z.", w zw. z § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 maja 2021r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz.U. z 2021r., poz. 56), zwanego dalej jak dotychczas "rozporządzeniem" - jest czynnością organu administracji, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Czynność ta podejmowana jest bowiem przez organ administracji publicznej i odnosi się do działania pozostającego w zakresie wykonywania administracji publicznej. Włączenie karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków jest też działaniem jednostronnym będącym elementem władczych działań administracji publicznej. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę przychyla się do stanowiska wyrażanego w orzecznictwie, że postępowanie w sprawie włączenia karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie jest postępowaniem uregulowanym przepisami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, w którym organ administracji podejmowałby akt po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, ustawodawca odstąpił bowiem od traktowania działań wojewódzkiego konserwatora zabytków jako działań jurysdykcyjnych, które jako zorganizowany ciąg czynności proceduralnych wymagają dla zapewnienia ich poprawności szczegółowego unormowania. Brak przepisów określających tryb postępowania w sprawie włączenia karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków skutkuje tym, że kontrola legalności działania organu polega na badaniu zgodności tego działania z przepisami prawa materialnego (zob. wyroki NSA z 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 2189/13, z 29 listopada 2018 r. sygn. akt II OSK 2225/18, z 5 lipca 2022r., sygn. akt II OSK 249/22). Z przepisów ustawy o ochronie zabytków należy wywieść normę, według której w przypadku zabytku nieruchomego organ ochrony zabytków nie jest niczym skrępowany przy dokonywaniu takiej czynności, działania podejmowane przez organ w tym zakresie stanowią bowiem środek wstępnej ochrony zabytków. Organ ochrony zabytków na podstawie posiadanych przez siebie informacji ocenia, czy określony przedmiot powinien podlegać ochronie jako zabytek w rozumieniu ustawy i nie prowadzi w tej sprawie postępowania, w którym właściciel lub posiadacz zabytku mógłby przedstawiać przeciwne twierdzenia. Dopiero w postępowaniu przed sądem administracyjnym, wszczętym na skutek skargi na czynność wojewódzkiego konserwatora zabytków polegającą na włączeniu karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, dopuszczalne jest badanie, czy organ administracji miał usprawiedliwione podstawy włączenia karty zabytku do ewidencji (por. wyrok NSA z 9 marca 2021 r. sygn. akt II OSK 931/20; wyrok NSA z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt II OSK 2116/19; wyrok NSA z 8 maja 2018 r. sygn. akt II OSK 1926/17; wyrok NSA z 26 października 2016 r. sygn. akt II OSK 21/15; wyrok NSA z 28 września 2016 r. sygn. akt II OSK 3174/14). Przy czym brak sformalizowania reguł postępowania wiążącego się z włączeniem karty zabytku do ewidencji nie oznacza, że dokonanie tej czynności może nastąpić bez analizy przyczyn uzasadniających jej dokonanie, jak też udokumentowania jej chociażby w uproszczonej formie. Jest oczywiste bowiem, że włączenie karty zabytku do wojewódzkiej ewidencji musi wynikać ze stwierdzenia przez organ, że obiekt charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go tą wstępną formą ochrony, ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Tylko taki obiekt, który spełnia definicję zabytku z art. 3 pkt 1 ustawy może zostać ujęty w ewidencji (por. wyroki NSA z dnia 9 września 2016 r., sygn. akt II OSK 254/15, z dnia 26 października 2016 r., sygn. akt II OSK 96/15, z dnia 20 listopada 2017 r., sygn. akt II OSK 2926/16). Przepis art. 3 pkt 1 u.o.z.o.z. definiuje "zabytek" jako nieruchomość lub rzecz ruchomą, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Zgodnie z art. 21 ust. 1 tej ustawy, ewidencja zabytków jest podstawą do sporządzania programów opieki nad zabytkami przez województwa, powiaty i gminy. Z kolei przepis art. 22 ust. 2 tej ustawy stanowi, że wojewódzki konserwator zabytków prowadzi wojewódzką ewidencję zabytków w formie kart ewidencyjnych zabytków znajdujących się na terenie województwa. Ze wskazanych przepisów wynika, że karta zabytku może być sporządzona i następnie dołączona do rejestru zabytków tylko w stosunku do takiej nieruchomości lub rzeczy ruchomej, która stanowi zabytek. Rzecz nie staje się zabytkiem przez to, że została dla niej założona karta zabytku, lecz dlatego, że stanowi ona świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Włączenie danego obiektu do ewidencji zabytków nie jest formą ochrony zabytków. Niemniej jednak ewidencja zabytków może być traktowana jako swoisty środek wstępnej ochrony danego obiektu uznanego za zabytkowy, wiążący się z pewnymi ograniczeniami względem nieruchomości ujętej w takiej ewidencji. Szczegółowy sposób procedowania w przypadku włączania karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków określa rozporządzenie. Przepis § 14 ust. 1 tego rozporządzenia stanowi, że wojewódzki konserwator zabytków włącza kartę ewidencyjną zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków po sprawdzeniu, czy dane zawarte w karcie ewidencyjnej zabytku są wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym, a także czy dokumentacja fotograficzna zabytku umożliwia jego identyfikację. Zgodnie z § 10 ust. 1 rozporządzenia karta ewidencyjna zabytku nieruchomego niewpisanego do rejestru zawiera następujące rubryki: 1) nazwa, 2) czas powstania, 3) miejscowość, 4) adres, 5) przynależność administracyjna, 6) współrzędne geograficzne, 7) użytkowanie obecne, 8) stan zachowania, 9) materiały graficzne, 10) istniejące zagrożenia, najpilniejsze postulaty konserwatorskie, 11) adnotacje o inspekcjach, informacje o zmianach, 12) opracowanie karty ewidencyjnej. Jak wynika z przywołanych regulacji ocena poprzedzająca włączenie karty ewidencyjnej zabytku nieruchomego do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie oznacza w żadnej mierze dowolności organu ochrony zabytków. Oceniając legalność tej czynności, sąd zobowiązany jest bowiem zbadać, czy istniały przyczyny uzasadniające jej dokonanie i czy zostały w należyty sposób udokumentowane. Istotne dla tych kwestii jest to, czy organ zgromadził materiał dowodowy ujawniający podstawy nadania karcie ewidencyjnej opracowanej dla określonego obiektu nieruchomego treści w niej wyrażonej, czy przyczyny przyznania temu obiektowi ochrony konserwatorskiej są zgodne z zakresem pojęciowym zabytku, określonym w ustawie oraz czy podjęta czynność w należyty sposób indywidualizuje przedmiot ochrony. W ocenie Sądu organ powyższym wymaganiom, w odniesieniu do podjętej przez siebie czynności włączenia do wojewódzkiej ewidencji zabytków karty ewidencyjnej przedmiotowego zabytku nieruchomego, sprostał. Włączony obiekt wykazuje bowiem cechy normatywne zabytku, a przyjęty za podstawę tej oceny ujawniony stan faktyczny nie budzi wątpliwości co do jego wiarygodności i kompletności. Karta ewidencyjna zabytku odpowiada wymogom wynikającym z § 10 ust. 1 rozporządzenia. Przepis ten wymaga, aby karta zawierała następujące rubryki: 1) nazwa; 2) czas powstania; 3) miejscowość; 4) adres; 5) przynależność administracyjna; 6) współrzędne geograficzne; 7) użytkowanie obecne; 8) stan zachowania; 9) materiały graficzne; 10) istniejące zagrożenia, najpilniejsze postulaty konserwatorskie; 11) adnotacje o inspekcjach, informacje o zmianach; 12) opracowanie karty ewidencyjnej. Elementy te karta ewidencyjna zawiera. W szczególności zawiera współrzędne geograficzne, opis znalezisk na miejscu katastrofy (fragmenty kości, 5 monet, elementy wyposażenia i przedmioty osobiste załogi samolotu (13 sztuk), 10 części pochodzących z kokpitu, 7 elementów stanowiących części silnika i osprzętu samolotu, 13 tabliczek seryjnych i znamionowych pochodzących z części samolotu, 37 łusek i pocisków, 164 fragmenty aluminiowych części poszycia samoloty), jak też załącznik graficzny przedstawiający zasięg stanowiska archeologicznego wraz ze wskazaniem, że zasięg stanowiska określono na podstawie odkrytych znalezisk związanych z katastrofą logiczną. W aktach sprawy znajduje się dokumentacja fotograficzna i planigrafia znalezisk, w oparciu o którą ustalenie to zostało poczynione. Przedmiotowy zabytek to stanowisko archeologiczne: miejsce katastrofy brytyjskiego bombowca Lancaster z okresu II wojny światowej. Zgodnie z definicją zawartą w art. 3 pkt 4 ustawy, zabytek archeologiczny to zabytek nieruchomy, będący powierzchniową, podziemną lub podwodną pozostałością egzystencji i działalności człowieka, złożoną z nawarstwień kulturowych i znajdujących się w nich wytworów bądź ich śladów albo zabytek ruchomy, będący tym wytworem. Jak wskazał PWKZ w odpowiedzi na skargę, pojęcie nawarstwień kulturowych jest specyficzne, pochodzi z terminologii naukowej i nie posiada swej prawnej definicji, zatem wymaga szczegółowego wyjaśnienia. Za nawarstwienia kulturowe uznaje się wszelkie nawarstwienia tworzące się w procesie użytkowania przez człowieka danego terenu, względnie, powstałe w wyniku krótko- lub średnioterminowego wydarzenia historycznego (np. bitwy, katastrofy wojenne). Będą to zatem zarówno odkładające się w odstępach czasowych poziomy użytkowe danego terenu, a także poszczególne obiekty indywidualne jak wkopy, nasypy, konstrukcje, których relacje przestrzenne względem siebie stanowią jedyny w swoim rodzaju zapis zachodzących przemian. W nawarstwieniach tych występują wytwory człowieka (bądź ślady tych wytworów), których względną chronologię można określić dokonując analizy wzajemnych relacji poszczególnych warstw. Przedmiotem ochrony są zatem nie tylko poszczególne wytwory człowieka, ale i ich kulturowy kontekst - razem tworzą integralną całość, w terminologii naukowej zwaną stanowiskiem archeologicznym. Wydzielony wytwór zwykło się natomiast określać mianem artefaktu. Stanowiskiem archeologicznym jest więc obszar występowania archeologicznych zabytków nieruchomych i ruchomych jako spójnej całości, zaś artefaktem będzie wydzielony, indywidualny zabytek ruchomy, np. pozyskany w trakcie badań archeologicznych, względnie - poszukiwań ukrytych lub porzuconych zabytków. Wzajemne powiązanie przestrzenne poszczególnych nieruchomych i ruchomych części stanowiska archeologicznego stanowi właściwą oryginalną i niepowtarzalną substancję zabytku archeologicznego. Pojęcia stanowiska archeologicznego oraz nieruchomego zabytku archeologicznego są synonimami, pierwsze jako termin naukowy, drugie jako jego przełożenie na język prawny. PWKZ przytoczył także zapisy Europejskiej Konwencji o Ochronie Dziedzictwa Archeologicznego (zwanej też Konwencją Maltańską lub Konwencją z La Valetta; Dz. U. z 1996 r., nr 120, poz. 564), która w art. 1 ust. 2 identyfikuje dziedzictwo archeologiczne jako wszelkie pozostałości, obiekty i jakiekolwiek inne ślady ludzkości z minionych epok: i. których zachowanie i analiza pomogą prześledzić historię ludzkości i jej stosunek do środowiska naturalnego; ii. dla których wykopaliska i odkrycia oraz inne metody badań nad dziejami ludzkości i jej środowiskiem są podstawowym źródłem informacji; iii. które są usytuowane w jakimkolwiek miejscu podlegającym jurysdykcji Stron. Dodatkowo PWKZ powołał się na wytyczne Generalnego Konserwatora Zabytków znak: DOZ-KiNK.070.27.2019.WJ z dnia 3 grudnia 2019 r., w związku z działalnością amerykańskiej agencji rządowej Defense POW/MIA Accounting Agency [dalej: DPAA]: Pozostałości obiektów związanych z techniką wojskową, takich jak samoloty, które w szczególności wiązać się będą z działalnością DPAA, powinny być kwalifikowane jako zabytki. Zgodnie z obowiązującym brzmieniem definicji zabytku art. 3 pkt 1 u.o.z.o.z., odkrywane relikty statków powietrznych związanych z konfliktami zbrojnymi XX w. spełniać będą kryteria określone w ww. definicji, zwłaszcza te mówiące o konieczności posiadania wartości naukowej lub historycznej (rzadziej w tym wypadku wartości artystycznej). Trzeba przy tej okazji przypomnieć, iż w brzmieniu ustawowej definicji zabytku nie ma wyraźnie zakreślonej granicy chronologicznej. Ustawodawca wspomina tu jedynie o tym, iż ma on być "świadectwem minionej epoki". Przedmiotowe relikty mogą spełniać również definicję zabytku archeologicznego zawartą w art. 3 pkt 4 u.o.z. W miejscach zdarzeń historycznych, jakim niewątpliwie są miejsca upadku samolotów w czasie II wojny światowej, jedynie metodyczne eksplorowanie i dokumentacja wszystkich reliktów prowadzi do odtworzenia przebiegu zdarzeń i może powodować weryfikację źródeł historycznych, np. nieprawdziwie przywołujących okoliczności samego zdarzenia. Jeżeli metoda archeologiczna prowadzi do wniosków, które mogą uzupełnić dotychczasową wiedzę historyczną, przedmioty te kwalifikować należy jako zabytki archeologiczne. PWKZ argumentował również, że fakt dotychczasowego wydobycia zabytkowych przedmiotów nie oznacza, że stanowisko archeologiczne zostało w całości wyeksploatowane. Znaleziska na powierzchni ziemi świadczą bowiem, że istnieją zachowane nawarstwienia i obiekty archeologiczne, w tym przypadku krater uderzeniowy samolotu - miejsce rozbicia samolotu Lancaster z okresu II wojny światowej (należy również zauważyć, że podczas prac poszukiwawczych przy użyciu wykrywacza metalu natrafiono na intensywny sygnał, mogący świadczyć o zaleganiu tu dużego elementu kadłuba samolotu). Wreszcie, uznawanie przedmiotów z okresu II wojny światowej za zabytki archeologiczne nie jest niczym wyjątkowym. Jako przykład można tu przytoczyć wielosezonowe badania archeologiczne realizowane od kilku lat na terenie półwyspu W. przez Muzeum [...], który został uznane za historyczne pole bitwy oraz stanowisko archeologiczne. Skarżące nie kwestionują charakteru znalezisk ani tego, że przedmiotowa nieruchomość, a w zasadzie jej część, stanowi miejsce katastrofy brytyjskiego bombowca Lancaster z okresu II wojny światowej, podnoszą jednak, że organ nie wykazał, aby stanowisko to cechowało się wartością historyczną, artystyczną lub naukową. W świetle wyczerpującej argumentacji PWKZ przedstawionej w odpowiedzi na skargę, zarzutu skarżących nie można podzielić. W ocenie Sądu, organ w należyty sposób przedstawił okoliczności jak i wartości oraz cechy przedmiotowego zabytku nieruchomego tj. stanowiska archeologicznego, które uzasadniają włączenie karty zabytku do ewidencji. Niezasadne okazały się podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. 3 pkt 1 oraz art. 22 ust. 2 i ust. 5 pkt 2 i 3 tej ustawy. Wbrew zarzutom skargi, organ dochował obowiązku doręczenia skarżącym zawiadomienia o zamiarze włączenia zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, co potwierdzają pocztowe potwierdzenia odbioru z dnia 8 lipca 2025 r. Wymóg proceduralny wynikający z § 15 ust. 1 rozporządzenia został zatem dochowany. Skarżące nie podjęły na tym etapie żadnej czynności, w tym nie przestawiły jakichkolwiek argumentów, z których wynikałaby nieprawidłowość objęcia ewidencją wskazanego obiektu. Również w toku postępowania sądowoadministracyjnego skarżące negując walory historyczne i naukowe przedmiotowego zabytku nieruchomego nie wskazują żadnych konkretów, które podważałyby ocenę PWKZ. Sąd nie ma kompetencji do tego, aby polemizować merytorycznie z organami wyspecjalizowanymi w zakresie ochrony zabytków, natomiast uzasadnienie tego, że obiekt (tu: stanowisko archeologiczne) ma wartość zabytkową musi zostać udokumentowane i wynikać z akt sprawy. Ma to zarówno wartość informacyjną dla właścicieli obiektu jak i umożliwia sądowi kontrolę legalności dokonanej czynności, poprzez wyjaśnione, zobiektywizowane kryteria. Taka sytuacja zaistniała w tej sprawie. Organ dostarczył przekonujących argumentów odwołujących się do wyspecjalizowanej wiedzy, skarżące natomiast argumentów tych nie podważyły. Podsumowując, na gruncie niniejszej sprawy organ w sposób należyty i wystarczający udokumentował wartość zabytkową obiektu. Ponadto zachowane zostały wynikające z przepisów wszelkie warunki formalne, które pozwoliły do włączenie karty do Wojewódzkiej Ewidencji Zabytków. Sąd nie doszukał się też innych naruszeń przepisów prawa materialnego, czy procesowego, które skutkowałyby koniecznością stwierdzenia bezskuteczności zaskarżonej czynności. Ze względu na powyższe Sąd na zasadzie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.