I SA/Gl 111/14

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w sprawie ze skargi A. C. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia kosztów egzekucyjnych w kwestii wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym postanawia 1. umorzyć postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych; 2. odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W toku rozprawy przeprowadzonej w dniu 26 sierpnia 2014 r. A.C. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach o wyznaczenie dla niej pełnomocnika z urzędu. Postanowieniem wydanym w tym dniu zobowiązano skarżącą do złożenia wniosku na urzędowym formularzu w terminie 7 dni. W wyznaczonym terminie, skarżąca nadesłała druk PPF z dnia 2 września 2014 r., w którym wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W motywach wniosku podniosła, że jest po zabiegu operacyjnym, jej najstarszy syn choruje na nieuleczalną chorobę i jest pod stałą opieką medyczną. Zaakcentowała nadto, że stałej opieki medycznej wymaga także jej najmłodszy syn. Skarżąca oświadczyła, że ponosi następujące stałe miesięczne wydatki: czynsz za mieszkanie (450 zł), należność za energię elektryczną (150 zł), należność z tytułu zużycia gazu (150 zł), czesne za przedszkole (150 zł). Dodatkowo wydatkuje kwotę 1000 zł na żywność oraz 500 zł na ubrania dla dzieci. Skarżąca zeznała, że utrzymuje się z zasiłku rodzinnego w kwocie 340 zł, otrzymuje również dodatek mieszkaniowy w kwocie 380 zł. Oświadczyła dalej, że ma zablokowany rachunek bankowy do kwoty 23.471,21 zł na rzecz ZUS. Rachunek ten został także obciążony na rzecz "komornika z K." do kwoty 1.664,76 zł. Skarżąca podkreśliła, że podpisała z mężem intercyzę. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach zeznała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem i trójką synów. Skarżąca nie posiada majątku, w tym zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Do formularza dołączono dokument potwierdzający akcentowane wyżej blokady na rachunku bankowym oraz dokumentację medyczną, z której wynika, że również skarżąca korzysta z opieki medycznej, w tym leczenia szpitalnego. W wyniku analizy przywołanego wyżej oświadczenia w zestawieniu z okolicznościami stanu faktycznego wynikającymi z akt administracyjnych, pismem z dnia 11 września 2014 r., wezwano skarżącą do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i nadesłanie dokumentów źródłowych, w tym: 1) nadesłanie kopii faktur lub rachunków wskazujących aktualną wysokość wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego oraz dokumentów potwierdzających zapłatę tych należności lub wysokość ewentualnych zaległości w tym zakresie; 2) udokumentowanie wysokość wszelkich dochodów uzyskiwanych przez osoby pozostające ze skarżącą w gospodarstwie domowym; w tym celu należało nadesłać zaświadczenia stosownych jednostek o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich trzech miesięcy, uwzględniające też formę wypłaty świadczeń (gotówkową lub bezgotówkową – na rachunek bankowy) oraz jaka część świadczenia jest potrącana tytułem zajęcia egzekucyjnego; dla udokumentowania dochodów z działalności gospodarczej należało nadesłać kopie dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy prowadzonej działalności gospodarczej w okresie ostatnich trzech miesięcy, w tym np. za pomocą księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), zestawienia sprzedaży, deklaracji VAT, raportów kasowych, itp; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; świadczenia pieniężne z pomocy społecznej należało udokumentować za pomocą kopii stosownych decyzji; 3) nadesłanie wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą i przez osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym, obrazujących ich stan oraz wszystkie operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy, a także dokumentów dotyczących lokat. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz o sposobie ich spłaty w okresie ostatnich trzech miesięcy; 4) nadesłanie kopii zeznań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2013 złożonych przez skarżącą oraz przez inne osoby pozostające z nią w gospodarstwie domowym; 5) oszacowanie wysokości miesięcznych kosztów leczenia wszystkich osób pozostałych w gospodarstwie domowym skarżącej. W przywołanym wyżej piśmie referendarza zawarto pouczenie, w myśl którego niezastosowanie się do wezwania w terminie siedmiu dni lub we wskazanym zakresie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) - dalej w skrócie: P.p.s.a. Jednocześnie zwrócono uwagę, że ilekroć w wezwaniu mowa jest o osobach pozostających ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym, należy przez to rozumieć również jej męża, niezależnie od tego, że w jej małżeństwie obowiązuje rozdzielność majątkowa. Przy piśmie procesowym z dnia 24 września 2014 r. skarżąca nadesłała plik dokumentów źródłowych. Oświadczyła przy tym, że zarówno jej dzieci, jak i ona cierpią na szereg jednostek chorobowych, które generują relatywnie wysokie wydatki. Skarżąca z uwagi na schorzenia kręgosłupa nie może w chwili obecnej podjąć pracy. Znaczna większość nadesłanej dokumentacji źródłowej obrazuje stan zdrowia skarżącej i jej dzieci. Skarżąca korzysta z szeroko pojmowanej pomocy społecznej. Mocą stosownych decyzji przyznano jej między innymi dodatek mieszkaniowy w kwocie 389,60 zł do 30 listopada 2014 r. Skarżąca do końca października 2014 r. otrzymywała także zasiłek rodzinny i dodatki do tego zasiłku w łącznej kwocie 340 zł. Z pozostałych dokumentów źródłowych wynika, że skarżąca i jej mąż posiadają zadłużenie, w tym ponad 85 tys. zł z tytułu kredytu za samochód. Zaległości wobec ZUS wraz z kosztami egzekucyjnymi wynosi 21.246,78 zł. Mąż skarżącej prowadzi działalność gospodarczą, z której w okresie od czerwca do sierpnia 2014 r. uzyskał dochód w kwocie 3.302,79 zł. Z zaświadczeń naczelnika właściwego urzędu skarbowego wynika, że skarżąca osiągnęła w 2013 r. dochód (pomniejszony jedynie o koszty uzyskania przychodu) w kwocie 9.091,91 zł, jej mąż – odpowiednio – 24.105,23 zł. Stałe udokumentowane wydatki miesięczne wynoszą w gospodarstwie domowym około 1155 zł, w tym należności z tytułu: zużycia gazu, raty kredytowej w A Banku i czynszu za mieszkanie. Ta ostatnia należność jest do końca listopada 2014 r. dofinansowana w ramach dodatku mieszkaniowego. Pismem z dnia 7 października 2014 r., w wyniku wątpliwości, które zrodziły się na gruncie materiału źródłowego nadesłanego uprzednio przez skarżącą, referendarz sądowy ponownie wezwał ją do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, w tym o dokumenty księgowe firmy prowadzonej przez męża skarżącej (za miesiąc wrzesień 2014 r.) oraz wyciągów bankowych związanych z tą działalnością. W odpowiedzi na ww. wezwanie, skarżąca oświadczyła, że jej mąż odmówił jej dostępu do jakichkolwiek dokumentów finansowych jego firmy akcentując zawartą pomiędzy nimi umowę wyłączającą wspólność majątkową. Podniosła dalej, że obecnie przebywa na urlopie wychowawczym i otrzymuje z tego tytułu zasiłek w kwocie 400 zł miesięcznie. Zaakcentowała nadto, że jeden z jej synów ma zdiagnozowaną astmę oskrzelową. Przy piśmie skarżącej z dnia 3 listopada 2014 r. nadesłano m. in. decyzję o przyznaniu skarżącej zasiłku rodzinnego wraz z dodatkiem. Łączna wysokość świadczeń do dnia 28 lutego 2015 r. stanowi kwotę 740 zł. Mając powyższe na uwadze zważono, co następuje: Intencją skarżącej jest w tej sprawie uzyskanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Stosownie do treści art. 243 § 1 P.p.s.a., stronie na jej wniosek może zostać przyznane prawo pomocy. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym lub całkowitym (art. 245 § 1 P.p.s.a.). Przyszło w tym miejscu podkreślić, iż skarga w niniejszej sprawie, złożona została na postanowienie wydane w postępowaniu egzekucyjnym dotyczące spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych. Zgodnie zaś z treścią art. 239 pkt 1 lit. e) P.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona, której przedmiotem skargi jest działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Należało zatem stwierdzić, że takim zwolnieniem z mocy samej ustawy objęta jest w tej sprawie A. C. Oznacza to – mając na uwadze treść art. 241 P.p.s.a. – że skarżąca zwolniona jest od obowiązku ponoszenia zarówno opłat sądowych, w tym wpisów sądowych, jak i ponoszenia wydatków. Z tych względów wniosek, w części dotyczącej zwolnienia od kosztów sądowych, stał się bezprzedmiotowy, a postępowanie z tego wniosku podlega umorzeniu, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji, działając na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i § 2 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy merytoryczne rozstrzygnięcie wniosku o przyznanie prawa pomocy sprowadziło się do zbadania przesłanki przyznania prawa pomocy w kontekście ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Stosownie do treści art. 245 § 3 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w tym zakresie, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Przy czym słowo "wykazać", użyte w treści art. 246 P.p.s.a. oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, LEX nr 1104158). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, LEX nr 1069777). Przenosząc przytoczone wyżej przepisy prawne i interpretujące je orzeczenia na grunt tej sprawy, przyszło stwierdzić, że ocena okoliczności faktycznych, w tym oświadczeń skarżącej, prowadzi do konkluzji, że jej postulat o przyznanie radcy prawnego nie może być uwzględniony. Uzasadniając tę konstatację trzeba w punkcie wyjścia podkreślić, że przyznanie prawa pomocy, bez względu na jego zakres, musi być poprzedzone osiągnięciem stanu pewności co do tego, że spełniona została jedna z przesłanek określonych w art. 246 § 1 P.p.s.a. Taki stan rzeczy jest wynikiem tego, że orzekający w tej sprawie referendarz sądowy, poprzez przyznanie prawa pomocy, obciąża budżet państwa, z którego wykładane są w dalszej kolejności środki finansowe na pokrycie udziału skarżącej w postępowaniu sądowym. Zatem reglamentacja tych środków, przede wszystkim z uwagi na kryteria finansowe wynikające z art. 246 § 1 P.p.s.a., jak również z uwagi na potrzebę finansowania innych skarżących, którzy niejednokrotnie znajdują się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, implikuje sposób działania orzekających w tym przedmiocie. W tym kontekście niezbędne jest zgromadzenie całości dokumentacji obrazującej sytuację rodzinną i dochodową osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Niewątpliwie z akt tej sprawy wynika, że skarżąca jest, pomimo relatywnie młodego wieku, osobą schorowaną, co więcej, chore są również jej dzieci. Nie mniej jednak, ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, nie przewiduje przesłanki przyznania prawa pomocy, która bazowałaby na ocenie kondycji zdrowotnej podmiotu ubiegającego się o takie prawo. Jest przy tym oczywiste, że w przypadku skarżącej część budżetu domowego jest i musi być obciążana przez wydatki związane z zakupem lekarstw, czy wizytami u lekarzy specjalistów. Dokumentacja źródłowa w tym zakresie nie daje jednoznacznej odpowiedzi co do wysokości tychże wydatków w skali miesiąca. Z kolei skarżąca odpowiadając na wezwanie w tym zakresie wykazała, że na leczenie astmy jej syna przeznacza co najmniej 200 zł miesięcznie. Koszty leczenia jej drugiego dziecka będą znane dopiero 12 listopada 2015 r. Ona sama zaś winna przyjmować kurację farmakologiczną ([...]), którą wyceniła na 3000 zł w skali miesiąca. Do innych, udokumentowanych wydatków w jej gospodarstwie domowym należy zaliczyć opłaty z tytułu zużycia gazu i kosztów kredytu w A Banku. Łącznie około 700 zł. Pozostałe wydatki, w tym z tytułu: zużycia energii elektrycznej, wody, gospodarowania odpadami, ubezpieczenia, żywności, środków czystości itp. nie zostały w tej sprawie w żaden sposób udokumentowane. Do innych, najistotniejszych z omawianego punktu widzenia, mankamentów dowodowych tego wniosku należy zaliczyć brak pełnej dokumentacji źródłowej obrazującej dochody jej męża. W tym zakresie, pomimo ponownego wezwania, skarżąca oświadczyła, że jej mąż nie udostępni jej żądanych dokumentów albowiem ustanowiono pomiędzy nimi rozdzielność majątkową. Odnośnie tej ostatniej okoliczności trzeba zwrócić uwagę, że w orzecznictwie ugruntowany został pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim (a w takim skarżąca nadal pozostaje) oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 125-126/09, z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09, z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08 – dostępne w bazie orzeczeń na stronie internetowej www.nsa.gov.pl). Umowa taka nie ma zatem znaczenia z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, nie wyłączając zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, dostępne we wspomnianej wyżej bazie orzeczeń). Podobnie stwierdził NSA oddalając zażalenie postanowieniem z 21 listopada 2012 r. sygn. akt II FZ 957/12: "zgodnie z art. 23 tej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej." Wypada zwrócić uwagę, że o konieczności złożenia dokumentów źródłowych odnoszących się do męża A. C., została ona pouczona już w pierwszym wezwaniu referendarza sądowego z dnia 11 września 2014 r. (patrz pkt 1 zawartego tam pouczenia). Pomimo tej informacji skarżąca, akcentując umowę rozdzielności majątkowej, nie przedstawiła wymaganych dokumentów. W treści wezwania precyzyjnie określono jakiego rodzaju dokumenty należy przedstawić, a jego treść, była w szczególności wynikiem analizy przepływu środków na rachunku bankowym męża skarżącej, który nadesłano do Sądu przy jej piśmie z dnia 24 września 2014 r. Wynika z niego, że mąż skarżącej posiada jeszcze co najmniej jeden rachunek, który nie został ujawniony na potrzebę rozpoznania tego wniosku. Z kolei żądanie ukazania jego salda uzasadnione było wolną od wątpliwości oceną sytuacji materialnej skarżącej. Ustalono bowiem, że suma zadeklarowanych i udokumentowanych przez skarżącą wydatków jest dwukrotnie wyższa od udokumentowanych dochodów w jej gospodarstwie domowym. Reasumując, skarżąca nie wykazała, że nie będzie w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. W wyniku poczynionych wyżej ustaleń orzeczono w kwestii wniosku o ustanowienie radcy prawnego w pkt 2 części dyspozytywnej postanowienia, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., art. 254 § 1 oraz art. 258 § 2 pkt 7 tej ustawy.