I SA/Gl 165/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Anna Tyszkiewicz-Ziętek, , , po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi J. S. i M. S. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. WSA/post.1 - sentencja postanowienia Odpowiadając na wezwanie do uiszczenia solidarnie wpisu od skargi na decyzję oznaczoną w sentencji niniejszego postanowienia w kwocie 200 zł, skarżący złożył pismo z dnia 1 lutego 2012 r., zawierające prośbę o zwolnienie z obowiązku uiszczenia wpisu. Wniosek ów nie został wyrażony w przewidzianej prawem formie, wobec czego wezwaniem z dnia 10 lutego 2012 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do złożenia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie siedmiu dni pod rygorem pozostawienia wniosku bez rozpoznania. Odpowiadając w terminie na wezwanie, skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, w którym wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W treści uzasadnienia odniósł się do działań organów podatkowych, wskazując, że w ich wyniku "działalność spółki została zawieszona, a wspólnicy musieli podjąć pracę zarobkową". Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżący we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną. Na majątek skarżącego oraz jego żony składa się samochód osobowym marki [...] (rok prod. 2001) oraz spółdzielcze prawo własności mieszkania o powierzchni 75 m2. Łączny dochód gospodarstwa stanowi kwota 2.247,90 zł, na którą składa się: emerytura J. S. w kwocie 1139,97 zł, uzyskiwana z działalności gospodarczej prowadzonej przez J. S. kwota 777,93 zł oraz wynagrodzenie skarżącego w wysokości 330 zł (1/4 etatu). Ponadto wnioskodawca oświadczył, że świadczenie emerytalne w kwocie 1139,97 zł jest pomniejszane o kwotę 71,00 zł tytułem zaliczki na podatek i składki na ubezpieczenie w kwocie 102,60 zł, zaś kwotę 284,99 zł potrąca komornik na rzecz organów podatkowych i ZUS. Ostatecznie świadczenie emerytalne do wypłaty wynosi 681,38 zł. Wydatki mieszkaniowe kształtują się na poziomie 970,09 zł, w tym: czynsz – 729,09 zł; opłaty za dostawę energii i gazu – 185,00 zł oraz telefon – 56,00 zł. Po rozliczeniu stałych miesięcznych kosztów, na żywność, lekarstwa oraz odzież pozostaje – w ocenie wnioskodawcy – kwota 820 zł. Pismem z dnia 23 lutego 2012 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: wykazanie za pomocą kserokopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym gaz, woda, energia elektryczna, telefon; koszty ubezpieczenia, inne) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; wykonując wezwanie w tej części należało nadto uwzględnić dokumenty potwierdzające formę zapłaty ww. obciążeń (potwierdzenia wpłaty gotówkowej, potwierdzenia przelewów bankowych, inne), a nadto należało oszacować miesięczne wydatki z tytułu użytkowania samochodu; nadesłanie wyciągów lub wykazów z posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych, w tym oszczędnościowo-rozliczeniowych z okresu ostatnich czterech miesięcy; nadesłanie kopii zeznań podatkowych na potrzebę podatku dochodowego od osób fizycznych za 2010 r. i 2011 r. (o ile zostało sporządzone; jeśli nie, to należało nadesłać kopię otrzymanej informacji podatkowej za 2011 r.); udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich czterech miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne); w przypadku dochodów z tytułu świadczeń emerytalnych można nadesłać "odcinki" potwierdzające odbiór świadczenia; jeśli natomiast źródłem dochodu jest prowadzona działalność gospodarcza, to w takim przypadku należało nadesłać kopie dokumentacji księgowej tej działalności, w tym: księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), deklaracji VAT, raportów kasowych; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; wykazanie okoliczności zawieszenia prowadzonej przez skarżącego działalności gospodarczej. Jednocześnie pouczono wnioskodawcę, że niezastosowanie się do wezwania w terminie siedmiu dni może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę spełnienia przesłanki przyznania prawa pomocy. Odpowiadając na powyższe wezwanie, skarżący w piśmie z dnia 18 marca 2012 r. oświadczył, że nie posiada żadnych oszczędności zgromadzonych na rachunkach oszczędnościowo rozliczeniowych ani osobistych kont bankowych, wobec czego nie może przedstawić wyciągów. Wyjaśnił, że działalność spółki jawnej została zawieszona, a "majątek firmy znajduje się pod zastawem sądowym". Oświadczył, że zawieszenie działalności jest skutkiem decyzji organów podatkowych, a "zajęcie kont spowodowało wypowiedzenie kredytów przez bank i konieczność natychmiastowej spłaty". Wskazał, że liczba postępowań, w których występuje jako strona "przekracza nasze możliwości finansowe", a ponieważ sam prowadzi sprawy, nie jest w stanie pracować na pełny etat. W końcowej części pisma podniósł, że po odliczeniu wszystkich stałych należności, na pozostałe wydatki pozostaje mu kwota 625,00 zł. Do pisma załączył plik dokumentów, w tym: zaświadczenie o zarobkach, z którego wynika, że skarżący jest zatrudniony w wymiarze ¼ etatu w firmie A M. S. z siedzibą w D. przy ul. [...] (Oddział w D., ul. [...]) za wynagrodzeniem 360,75 zł brutto; dokumentację obrazującą stałe wydatki z tytułu utrzymania mieszkania (w tych ramach ustalono, że jest to kwota około 1.013,02 zł, w tym: ubezpieczenie z tytułu OC – 41,46 zł; dostawa gazu – 28,52 zł; czynsz – 729,09; TV kablowa – 65 zł; usługi telekomunikacyjne – 66,59 zł; dostawa energii – 82,36 zł ). Wydatki te powiększane są o kwotę 150,00 zł z tytułu zakupu paliwa do samochodu. Z załączonego zeznania podatkowego małżonki skarżącego wynika, że w 2011 r. osiągnęła dochód do opodatkowania w kwocie 22.937,00 zł. W 2010 r. była to odpowiednio kwota 13.171,00 zł. Skarżący w 2011 r. osiągnął ww. dochód w kwocie 2.253,00 zł, a w 2010 r. – 2.076,00 zł. Postanowieniem z dnia 4 kwietnia 2012 r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. Na powyższe postanowienie skarżący złożył sprzeciw, w treści którego zwrócił uwagę na okoliczność ustanowienia w małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej. W jego ocenie w takiej sytuacji nie sposób przyjąć, że prowadzą z żoną wspólnie gospodarstwo domowe. Wskazał, że "z określonych powodów" żona pokrywa wydatki m.in. na mieszkanie i media. Ponosi ona nadto dodatkowe koszty za "gabinet jako pomieszczenie użytkowe", a także "ma zajęcie komornicze, wynikające z faktu wspólnego rozliczenia podatku dochodowego za rok 2002 i 2003". Podniósł, że "kwota, która pozostaje żonie jest poniżej minimum niezbędnego do utrzymania". Powtórzył, że nawet średnio zamożna rodzina nie będzie w stanie ponieść kosztów kilku procesów sądowych. Do sprzeciwu załączył kopię aktu notarialnego o ustanowieniu w małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej oraz przekaz pocztowy potwierdzający wypłatę J. S. przez ZUS kwoty 681,38 zł (na dzień 20 września 2011 r.). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Na wstępie należy stwierdzić, iż zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej ppsa) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa prawo pomocy w zakresie całkowitym, czyli stosownie do art. 245 § 2 ppsa obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, może być przyznane osobie fizycznej, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. W świetle powyższego uregulowania sąd przyznaje prawo pomocy, gdy wnioskodawca wykaże, że w stosunku do jego osoby zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Podstawę zaś do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia zawartego we wniosku składanym przez stronę na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 ppsa). Jeżeli natomiast oświadczenie zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 ppsa). Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy, powinna zatem udowodnić istnienie przesłanek, od których uzależnione jest przyznanie tego prawa. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez nią dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest ona w stanie pokryć jakichkolwiek kosztów postępowania. Odnosząc powyższe spostrzeżenia do rozpatrywanej sprawy, stwierdzić trzeba, że wspomniane przesłanki nie zostały spełnione, gdyż braki w przedstawieniu pełnych okoliczności faktycznych związanych z sytuacją majątkową skarżącego nie pozwalają na pełną i wolną od wątpliwości ocenę tej sytuacji. Uwaga ta przede wszystkim dotyczy sposobu wykonania wezwania referendarza sądowego w zakresie dotyczącym udokumentowania wysokości wszelkich dochodów. Odpowiadając na ten punkt wezwania wnioskodawca nadesłał jedynie zaświadczenie o zarobkach i zatrudnieniu dotyczące jego osoby oraz potwierdzenie wypłaty świadczenia przez ZUS jego żonie. Nie zostało natomiast udokumentowane zawarte w treści formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w piśmie z dnia 18 marca 2012 r. oświadczenie o miesięcznym dochodzie z prowadzonej działalności gospodarczej. Podnieść przy tym należy, że wezwanie referendarza sądowego w tej części określało w sposób precyzyjny i pozbawiony wątpliwości jakich informacji należy udzielić. Podkreślić w tym miejscu trzeba, że Sąd rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy bada nie tylko stan majątkowy i sytuację materialną strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, ale także wszystkich osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 554/11, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponieważ z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżący we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z żoną, to z tego względu wezwanie referendarza obejmowało udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów. Brak zaś pełnej dokumentacji w powyższym zakresie wpływa z kolei na ocenę sytuacji M. S.. Skoro bowiem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej z innymi osobami, to wydatki i potrzeby finansowe tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie. Oceny tej nie zmienia okoliczność ustanowienia między małżonkami rozdzielności majątkowej (vide: akt notarialny z dnia 5 lipca 2005 r.). W orzecznictwie ugruntowany został pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 125-126/09, z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09, z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08 – publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Umowa taka nie ma zatem znaczenia z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, nie wyłączając zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle powyższego brak więc niezbędnych dokumentów obrazujących sytuację finansową żony wnioskodawcy w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, nie pozwala w sposób jednoznaczny i bez wątpliwości ocenić, czy w jego sytuacji można zastosować instytucję prawa pomocy. W orzecznictwie wskazuje się, że w interesie strony leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Niedostarczenie żądanych przez sąd danych, przedstawienie ich w sposób niekompletny, mało czytelny powoduje, iż oświadczenie wnioskodawcy pozostaje niepełne, niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Tym samym, w takiej sytuacji sąd uprawniony jest do sformułowania oceny, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy jest nieuzasadniony (tak Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 14 stycznia 2011 r., sygn. akt II OZ 1361/10, publ. LEX nr 743829). Sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia dochodzeń w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane wobec uchylania się wnioskodawcy od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 13 stycznia 2005 r., sygn. akt I SA/Gd 523/04, publ. LEX nr 203331). Sąd nie jest zobowiązany do przeprowadzania z urzędu postępowania w celu uzyskania odpowiednich dokumentów poświadczających rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. To na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 stycznia 2008 r., sygn. akt II SA/Wa 2041/06, publ. LEX nr 356125). Z analizy natomiast przedstawionych dokumentów wynika, że w gospodarstwie domowym skarżącego uzyskiwany jest stały regularny dochód. Treść deklaracji podatkowych wskazuje na osiągnięcie dochodu. Odnosząc się natomiast do wydatków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, należy przede wszystkim odnotować, że miejsce zamieszkania skarżącego i jego żony stanowi jednocześnie miejsce prowadzenia działalności gospodarczej przez żonę skarżącego. W tym lokalu mieszkalnym mieści się również siedziba główna firmy, w której jest on zatrudniony. Z tego powodu część wydatków może być zaliczona do pozycji kosztowych prowadzonej działalności gospodarczej. Zaakcentować należy, że część tych wydatków ponoszona jest zresztą przez B, który prowadzi J. S. (vide: faktura VAT z dnia20 lutego 2012 r., nr [...]). Bez znaczenia pozostają natomiast takie okoliczności jak stopień skomplikowania sprawy czy uzasadniona potrzeba reprezentowania strony przez profesjonalnego pełnomocnika z uwagi na ilość prowadzonych postępowaniach, w których wnioskodawca jest stroną, ponieważ nie zostały one zaliczone do ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Reasumując stwierdzić należy, iż z powyższego nie wynika, aby w niniejszej sprawie wykazano jednoznacznie, że w stosunku do osoby skarżącego spełnione zostały przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Podkreślić w tym miejscu trzeba, iż z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika zasada ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z ich udziałem w sprawie. Ewentualne przyznanie stronie prawa pomocy stanowi odstępstwo od przywołanej zasady, skutkujące uszczupleniem dochodów państwa. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym wypadku poczynić najpierw oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Powyższe oznacza, iż w ramach planowania wydatków strona skarżąca, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania odpowiednich środków pieniężnych na prowadzenie procesu sądowego (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 1 września 2004 r., sygn. akt II SA/Gd 296/04, publ. LEX nr 203311). Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 ppsa orzekł jak w sentencji.