III SA/Gl 1632/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzanna Sałuda po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi T.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług (odpowiedzialność osób trzecich), w kwestii wniosku o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wyrokiem z 1 lutego 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę T.K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług. W terminie do złożenia skargi kasacyjnej od powyższego wyroku skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wniosek strony obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego z urzędu w osobie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku strona oświadczyła, że obecnie przebywa na rencie inwalidzkiej, której wysokość netto wynosi [...] zł. Wydatki na koszty leczenia oraz wydatki komunalne wynoszą łącznie około [...] zł., pozostała kwota – [...] zł – wystarcza wnioskodawcy na przeżycie i wykup potrzebnych lekarstw. Skarżący wpisał swoją żonę B.K. w rubryce 6 urzędowego formularza PPF, jako osobę, z którą pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Zaznaczył jednak, że pozostaje z nią w separacji. Na dochód wspólnego gospodarstwa domowego składa się renta inwalidzka, której wysokość po potrąceniu kosztów komorniczych wynosi około [...] zł, natomiast jego żona osiąga dochód w kwocie [...] zł (przy oświadczeniu dotyczącym dochodu żony, skarżący zwarł dopisek: "oddzielne gospodarstwo domowe"). Skarżący nie posiada żadnego majątku, żadnych ruchomości, papierów wartościowych, oszczędności, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 3.000 Euro. Do wniosku strona dołączyła, jako załącznik kserokopię orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] r. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku o dokumenty konieczne do jego rozpatrzenia, strona nadesłała następujące dokumenty: akt notarialny, z którego wynika, że z dniem [...] r. ustanowiony został w małżeństwie B. i T. K. ustrój rozdzielności majątkowej; zeznanie podatkowe PIT – 37 wnioskodawcy za 2012 r.; decyzję ZUS z dnia [...] r. o waloryzacji renty; orzeczenie z dnia [...]r. o stopniu niepełnosprawności; orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] r.; szereg kart informacyjnych z leczenia szpitalnego i faktur VAT, obrazujących zakupy dokonywane przez stronę w aptece. W piśmie przewodnim z dnia [...] r. skarżący oświadczył, że jego dochód miesięczny kształtuje się w granicach [...] zł, a wydatki na leczenie rehabilitacyjne, lekarstwa, opłaty mieszkaniowe i zaspokojenie potrzeb życiowych wynoszą około [...] zł. Do życia pozostaje stronie około [...] zł, więc nie stać jej na opłacenie kosztów sądowych i na ustanowienie adwokata. Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego referendarz sądowy postanowieniem z 23 maja 2013 r. odmówił przyznania prawa pomocy. Postanowienie to została zaskarżone sprzeciwem. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący wskazał, że dla oceny jego sytuacji majątkowej nie powinna być brana pod uwagę sytuacja majątkowa żony, gdyż nie prowadzą wspólnego gospodarstwa majątkowego. Na potwierdzenie tego stanu strona oświadczyła, że oboje mieszkają w jednym domu jednak zajmują oddzielne pietra. Skarżący dodał także, że nawet suma dochodów jego i żony stanowi niespełna połowę stawki minimalnej wynagrodzenia pełnomocnika, więc i tak nie byłby w stanie ponieść kosztów pełnomocnika z wyboru ze względu na koszty konieczne do utrzymania. Do sprzeciwu skarżący nie załączył żadnych dodatkowych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu na postanowienie referendarza, który nie został odrzucony, postanowienie to traci moc a sprawa podlega rozpoznaniu przez sąd. Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) lub obejmuje ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżący składając wniosek o prawo pomocy, zażądał przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Odnosząc się do wniosku T.K. należy w pierwszej kolejności przywołać zasady wynikające z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Stosownie do ich brzmienia, przyznanie osobie fizycznej, prawa pomocy w zakresie całkowitym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 2 P.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego) następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei warunkiem przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 3 P.p.s.a., tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie jednego z wymienionych w tym przepisie profesjonalnych pełnomocników) jest wykazanie braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu trzeba odnotować, że mocą wcześniejszego postanowienia referendarza sądowego z 20 września 2010 r., skarżący został już w niniejszej sprawie zwolniony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Postanowienie to pozostaje w mocy w ciągu całego postępowania sądowoadministracyjnego toczącego się w niniejszej sprawie. W tym stanie rzeczy, wniosek skarżącego w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych jest więc bezprzedmiotowy. Mając powyższe na uwadze należy podkreślić, że wniosek T.K. o ustanowienie adwokata należało rozpoznać stosując przesłankę określoną w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika dla skarżącego w przypadku, gdy jest on już w sprawie zwolniony od kosztów sądowych poskutkowałoby bowiem sytuacją, w której wnioskodawca skorzystałby z całkowitego zakresu prawa pomocy (to jest obejmującego zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie zastępcy procesowego). Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku T.K., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie całkowitym (czyli na zasadzie art. 245 § 2 P.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego, adwokata lub doradcy podatkowego) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślić w tym miejscu także należy, że sąd przyznaje prawo pomocy, gdy wnioskodawca wykaże, że w stosunku do jego osoby zachodzą przesłanki przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Użyte w treści art. 246 ppsa słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 863/11, publ. LEX nr 1104158). Wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 881/11, publ. LEX nr 1069777). W świetle powyższych uwag strona ma więc obowiązek współdziałania z Sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Nieuczynienie zadość temu obowiązkowi pociąga zatem za sobą negatywne konsekwencje w postaci niemożliwości uwzględnienia wniosku. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podstawowym brakiem, który uniemożliwia pełną ocenę sytuacji majątkowej skarżącego jest brak udokumentowania dochodów i wydatków żony skarżącego – B.K. Jej sytuacja majątkowa jest istotna z dwóch powodów. Z powodu pozostawania w związku małżeńskim oraz z powodu domniemanego pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym ze skarżącym. Skarżący w toku postępowania nie nadesłał żadnych dokumentów dotyczących swojej żony poza odpisem aktu notarialnego potwierdzającego ustanowienie rozdzielności majątkowej. Należy podkreślić, że nawet udokumentowany fakt ustanowienia rozdzielności majątkowej, nie zwalnia skarżącego z przedłożenia dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej żony lub nawet separacja faktyczna. W orzecznictwie ugruntowany został bowiem pogląd, iż w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się również z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2009 r., sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09, z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 125-126/09, z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09, z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08 – publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Umowa taka nie ma zatem znaczenia z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy, nie wyłączając zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, publ. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Podobnie stwierdził NSA oddalając zażalenie postanowieniem z 21 listopada 2012 r. sygn. akt II FZ 957/12: "Zgodnie z art. 23 tej ustawy małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej." Odnosząc się z kolei do zarzutu skarżącego, że niezasadne jest wzywanie o sytuacje finansową żony, ponieważ nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, należy uznać ten zarzut za chybiony. W orzecznictwie przyjęta jest zasada, zgodnie z którą rzadko zdarza się, aby osoby zamieszkujące w jednym lokalu mieszkalnym prowadziły odrębne gospodarstwa domowe (tak NSA w postanowieniu z dnia 24 maja 2006 r., II OZ 569/06, niepublikowane). Tym bardziej, jeżeli osoby te pozostają w związku małżeńskim i nie orzeczono jednocześnie w stosunku do nich separacji. Skarżący, nie obalił tego domniemania, iż mieszkając w jednym domu z zoną nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący jedynie zakwestionował powyższy pogląd NSA twierdząc, że może rzadko zdarza się w orzecznictwie, że osoby zamieszkujące w jednym lokalu prowadza oddzielne gospodarstwa domowe, ale w jego przypadku ma miejsce taka właśnie sytuacja. Jednak poza samym oświadczeniem skarżący nie nadesłał żadnych dokumentów potwierdzających, że z żoną mimo zamieszkiwania w jednym domu prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe. Strona nie nadesłała również zaświadczenia właściwej jednostki samorządu terytorialnego wskazującego osoby aktualnie zameldowane w miejscu jej zamieszkania. Zaświadczenie takie pozwoliłoby ustalić rzeczywisty krąg osób, z którymi strona pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Nie sposób przecież wykluczyć, że wnioskodawca mieszka nie tylko razem ze swoją żoną, ale również i z inną osobą (innymi osobami), które osiągają dochód (np. ze swoją córką). Tymczasem wnioskodawca w żaden sposób tych wątpliwości nie usunął – nie nadesłał jakichkolwiek dokumentów. Samo oświadczenie wnioskodawcy, że pozostaje z żoną w separacji, nie mogło wywołać żadnego skutku w aspekcie rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący nie wykazał, że orzeczono w stosunku do niego i jego małżonki separację sądową, tymczasem tylko separacja orzeczona w drodze sądowej wywołuje określony skutek w sferze relacji pomiędzy małżonkami – w aspekcie relacji majątkowych, praktycznie, zbieżne z orzeczeniem rozwodu. Z tego powodu nie ma znaczenia prawnego fakt występowania pomiędzy małżonkami separacji faktycznej (w odróżnieniu od separacji sądowej, orzeczonej przez sąd). Powoływanie się na separację faktyczną tym bardziej nie mogło wpłynąć na rozpoznanie wniosku, że małżonka skarżącego zamieszkuje jednak razem z nim i prowadzi z małżonkiem wspólne gospodarstwo domowe. Na tle przedstawionego orzecznictwa uznać trzeba, że wezwanie o dokumenty dotyczące bezpośrednio żony skarżącego w celu ustalenia sytuacji majątkowej samego skarżącego było w pełni zasadne. Odmowa przedłożenia tych dokumentów ma na tyle decydujące znaczenie, że kwestia braku przedłożenia zaświadczenia o zameldowaniu i ustalenie osób pozostających we wspólnym gospodarstwie ze skarżącym tylko na podstawie jego oświadczenia jest drugorzędna. Niezależnie bowiem czy ze skarżącym zamieszkują jeszcze inne osoby niż wskazane w jego oświadczeniu, konsekwentne unikanie wskazania i udokumentowania dochodów i majątku żony, nie pozwala na pełną ocenę Sądu sytuacji finansowej rodziny skarżącego. Mając powyższe na uwadze, Sad postanowił jak w sentencji, działając na podstawie art. 260 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.