IV SA/Gl 1001/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia NSA Szczepan Prax (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Tadeusz Michalik Sędzia WSA Edyta Żarkiewicz-Kunicka Protokolant Paulina Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 października 2011 r. sprawy ze skargi S. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę. Pierwszą wydaną w sprawie decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, oznaczany dalej jako : Kierownik Urzędu, odmówił przyznania S.S. uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. Nr 87, poz. 395, ze zm.), zwanej dalej "ustawą". Podstawą tego rozstrzygnięcia było ustalenie, że wnioskodawca pracował w okresie okupacji na terytorium należącym przed wojną do Polski, a jego praca poza tym terytorium trwała krócej niż 6 miesięcy wymagane przez ustawę do nabycia przedmiotowego uprawnienia. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Kierownika Urzędu z dnia [...] r., w której sprecyzowano, że na terenie należącym przed wojną do Polski strona wykonywała pracę przymusową w miejscu swojego zamieszkania tj. S., położonej w powiecie [...]. Na skutek ponownego wniosku strony, decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu w trybie art. 154 kpa odmówił zmiany obu wskazanych wyżej decyzji i stanowisko to podtrzymał w decyzji z dnia [...] r., wydanej w związku z wnioskiem strony o ponowne rozpatrzenie sprawy. Poprzednie ustalenia faktyczne organ administracyjny zmodyfikował o tyle, że wskazał, iż w S. wnioskodawca pracował od marca 1941 r. do stycznia 1945 r., a od lutego do kwietnia 1945 r. w K., która przed wojną również należała do Polski . Wobec kolejnego żądania strony decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu znowu w trybie art. 154 kpa odmówił zmiany dwóch ostatnio wydanych decyzji, a swoje rozstrzygnięcie utrzymał w mocy decyzją z dnia [...] r., przytaczającą dotychczas ustalony stan faktyczny i wskazującą na brak przesłanek z tego przepisu. Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2006 r., sygn. akt IV SA/GL 160/06 tutejszy Sąd oddalił skargę S.S. na ostatnio wymienioną decyzję. Po wezwaniu strony do sprecyzowania jej kolejnego pisma z dnia [...] r., ( data wpływu ) a nawiązującego do treści odpowiedzi na skargę w powyższej sprawie sądowej, S.S. w piśmie z dnia [...] r. domagał się wydania korzystnej dla niego decyzji w przedmiocie przyznania świadczenia pieniężnego. Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu na podstawie art. 105 § 1 kpa umorzył postępowanie w sprawie wniosku z dnia [...] r. uznając, że postępowanie w trybie art. 154 kpa zostało już zakończone ostateczną decyzją z dnia [...] r. a wobec tożsamości podmiotowej i przedmiotowej, przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym, zachodzi bezprzedmiotowość nowego postępowania. Na skutek wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] r., powtarzając przytoczone w niej argumenty. Wyrokiem z dnia 4 listopada 2009 r., sygn. akt IV SA/GL 181/09 tut. Sąd uchylił obie ostatnio wymienione decyzje administracyjne uznając, że powoływana przez organ kwestia tożsamości spraw nie została dostatecznie wyjaśniona. Dlatego też Sąd polecił, by w ponownym postępowaniu organ wezwał skarżącego do sprecyzowania z jakich przyczyn domaga się zmiany decyzji z dnia [...] r., pouczył go o przesłankach z art. 154 kpa oraz porównał stanowisko skarżącego z prezentowanym w kolejnych podaniach kierowanych do organu. W związku z zaleceniami Sądu organ administracji publicznej wystosował do strony pouczenie, w którym zwrócił także uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, stwierdzającym niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji ( wywiezienia ) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, co umożliwia m.in. zgłoszenie żądania wzruszenia dotychczasowej decyzji w trybie art. 154 § 1 kpa. W piśmie z dnia [...] r. S.S. oświadczył, że domaga się wzruszenia ostatecznej decyzji w trybie art. 154 § 1 kpa. Jednocześnie podniósł, że przez 5 lat pracował w niewielkim gospodarstwie w S. i nie przebywał w domu w U., w którym się urodził, a w styczniu 1945 r. został zabrany do obozu koncentracyjnego w K., gdzie przebywał ponad 3 miesiące. Decyzją z dnia [...] r. Kierownik Urzędu na podstawie art. 154 § 1 i 2 kpa oraz art. 2 pkt 2 lit. "a" i art. 4 ust. 1,2 i 4 ustawy odmówił uchylenia swoich decyzji z dnia [...] r. i z dnia [...] r. W uzasadnieniu decyzji organ podniósł, że za zmianą lub uchyleniem pierwotnych decyzji nie przemawia ani słuszny interes strony, ani interes społeczny, w związku z czym nie wystąpiły warunki do zastosowania art. 154 kpa. W szczególności organ wskazał na treść wymienionego już wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., który podważył regulację art. 2 pkt 2 lit. a ustawy w tym zakresie, w jakim wykluczała możliwość otrzymania świadczeń przez osoby deportowane ( wywiezione ) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał nie miał natomiast zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem poza dotychczasowe miejsce zamieszkania, gdyż osoby te znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu ( np. sąsiednie miejscowości). Tymczasem wnioskodawca nie był dotknięty deportacją podczas pracy przymusowej w S., w której mieszkał także przed wojną. Natomiast pobyt w K. od lutego 1945 r. nie spełnia ustawowego warunku trwania deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Z kolei twierdzenie wnioskodawcy o pobycie w obozie koncentracyjnym nie ma potwierdzenia w jego wcześniejszych oświadczeniach oraz materiale dowodowym. Wcześniej organ wskazał przy tym, że za słuszny interes strony nie można w świetle art. 154 kpa uznać jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego, który był już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją administracyjną. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S.S. wyraził pogląd, że przy uwzględnieniu powołanego orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy nie wynika, czy deportacja dotyczy wywiezienia na drugi koniec Polski, czy do sąsiedniej wsi, czy też odnosi się do przymusowego przesiedlenia nawet w obrębie tej samej wsi. Opisał też okoliczności, w jakich wykonywał pracę przymusową. Zaskarżoną decyzją Kierownik Urzędu w trybie art. 138 § 1 pkt 1, w zw. z art. 127 § 3 kpa, utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia [...] r., całkowicie podtrzymując zajęte w niej stanowisko. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego S.S. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając jej naruszenie art. 154 kpa i art. 2 ustawy. Skarżący podniósł, że nie uzasadniał swojego słusznego interesu dążąc do innej oceny stanu faktycznego, lecz wiązał go z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., który wymusza inną niż dotychczas interpretację ustawy. Jego zdaniem przepis ustawy nie pozwala organowi na ocenę stopnia uciążliwości pracy przymusowej, a wyrok Trybunału miał na celu zlikwidowanie kryterium terytorialnego. Wskazał, że nie pracował w miejscu dotychczasowego zamieszkania, lecz w jednym z przysiółków z których składa się S. Natomiast odnośnie obozu koncentracyjnego w K. skarżący zarzucił, że wcześniej też podnosił tą kwestię, natomiast z przyczyn obiektywnych nie jest możliwe obecnie przedstawienie świadków na tę okoliczność. Odpowiadając na skargę organ orzekający postulował jej oddalenie, opierając się na dotychczasowej swojej argumentacji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Skarga nie może być uwzględniona, bowiem zaskarżona decyzja spełnia wymogi legalności, według których odbywa się sądowa kontrola działalności administracji publicznej ( art. 1 Prawa o ustroju sądów administracyjnych – Dz. U. Nr 153 z 2002 r. , poz. 1269, ze zm.). Kontrolę tę należało rozpocząć od rozważenia występujących w sprawie zagadnień procesowych. Mianowicie prowadzona była ona w trybie nadzwyczajnym z art. 154 § 1 kpa. Przepis ten dopuszcza uchylenie lub zmianę decyzji ostatecznej przez organ administracyjny, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. W przeciwieństwie zatem do innych postępowań nadzwyczajnych tryb ten nie służy zasadniczo eliminowaniu wadliwości ostatecznych rozstrzygnięć administracyjnych. Przy uwzględnieniu zasady niekonkurencyjności trybów nadzwyczajnych ( por. wyrok NSA z 23.XI.2007 r., sygn. akt I OSK 1529/06, zbiór LEX nr 417713), należy stwierdzić, że weryfikacja decyzji ostatecznej w trybie art. 154 § 1 kpa może nastąpić wyłącznie ze względu na wystąpienie wymienionych w tym przepisie przesłanek. Tym samym trafnie uznał organ orzekający, że skarżącemu w ramach obecnego postępowania nie przysługiwało prawo domagania się od organu dokonania odmiennych ustaleń faktycznych w stosunku do poprzednich decyzji ostatecznych. Uwaga ta odnosi się w szczególności do charakteru pobytu skarżącego w K. Mianowicie w decyzji z dnia [...] r. Kierownik Urzędu ustalił, że w okresie od lutego do kwietnia 1945 r. skarżący był skierowany do tej miejscowości do pracy przymusowej i w związku z tym rozpatrywał jego uprawnienia w kontekście treści normatywnej art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, a nie punktu pierwszego tego artykułu, który dotyczy pobytu w obozie pracy przymusowej. O ile zatem skarżący nie akceptował tych ustaleń, to mógł je kwestionować we właściwym trybie – choćby przez zaskarżenie wskazanej decyzji do sądu administracyjnego. Z natury rzeczy okoliczności faktyczne związane z tym pobytem w K. nie uległy zmianie od czasu pierwotnego postępowania jak również w omawianym obecnie zakresie nie doszło do zmiany stanu prawnego. Dlatego też żądanie skarżącego ustalenia, że w K. był umieszczony w obozie koncentracyjnym, nie mieści się w pojęciu słusznego interesu strony w rozumieniu art. 154 § 1 kpa. Uwzględnienie tego żądania nie jest możliwe również z drugiego powodu proceduralnego. Otóż sprawa była już poprzednio dwukrotnie rozstrzygana decyzjami ostatecznymi w trybie art. 154 kpa, przy czym w drugim przypadku decyzja z dnia [...] r. była poddana sądowej kontroli, zakończonej prawomocnym oddaleniem skargi. Oznacza to, że kolejne uruchomienie tego trybu dopuszczalne byłoby jedynie wówczas, gdyby w zakresie przesłanek z art. 154 § 1 kpa pojawiły się nowe okoliczności, pozwalające na stwierdzenie istnienia słusznego interesu strony lub interesu społecznego w uchyleniu lub zmianie decyzji ostatecznej. Tu z kolei wiążące były wskazania zawarte w poprzednim wyroku z dnia 4 listopada 2009 r., nakazujące organowi porównanie zakresu przedmiotowego niniejszej sprawy z poprzednimi postępowaniami prowadzonymi w trybie z art. 154 § 1 kpa. Już po wydaniu tego wyroku zapadł powoływany wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Słusznie został on wyeksponowany przez Kierownika Urzędu, gdyż nie ulega wątpliwości, że rozstrzygnięcie Trybunału stanowi jedyną podstawę, która umożliwiła kontynuowanie postępowania administracyjnego w owym trybie, wobec braku jakichkolwiek innych okoliczności, które nie byłyby znane w poprzednich postępowaniach. Zaaprobować należało także merytoryczne stanowisko organu, zajęte w aspekcie związanym z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego. W jego uzasadnieniu Trybunał stwierdzając niezgodność art. 2 pkt 2 ustawy, z ustawą zasadniczą, w odniesieniu do kryterium geograficznego, jednocześnie uznał, że brak jest zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem ( przymusową zmianą miejsca pobytu ) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Dokonując oceny w tym zakresie stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu ( np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia ( często na granicy fizycznych możliwości ), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem ( wrogość, nieznajomość języka ), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji ( np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej ), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze ( dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Odnosząc swoją ocenę w zakresie kryterium geograficznego do celu ustawy wskazał przy tym, że celem tym jest symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Odnosząc stanowisko Trybunału na grunt niniejszej sprawy należy uznać, że została ona prawidłowo rozstrzygnięta przez Kierownika Urzędu. W wyniku wyroku Trybunału w hipotezie art. 2 pkt 2 ustawy nadal obowiązuje przesłanka deportacji ( wywiezienia), której nie można się dopatrzyć w sytuacji skarżącego w odniesieniu do jego pracy przymusowej w S., a więc w miejscowości, w której zamieszkiwał przed, w czasie, i po wojnie. Oczywiście bez znaczenia jest miejsce urodzenia skarżącego, które wskazywał on w piśmie z dnia [...] r., gdyż deportacja następuje z dotychczasowego miejsca zamieszkania. Sam Trybunał wyraźnie przeciwstawiał sytuację osób deportowanych od wykonujących pracę przymusową w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu, co oznacza, że do tych ostatnio wymienionych osób pojęcie deportacji nie ma zastosowania. Także w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, ukształtowanym po zmianie stanu prawnego wywołanej omawianym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego, przyjęto takie rozumienie deportacji ( por. np. wyrok NSA z 12.VII.2011 r., sygn. akt II OSK 628/11). Nawet w najbardziej liberalnych pod tym względem orzeczeniach wojewódzkich sądów administracyjnych, w których nie wykluczono możliwości nabycia przedmiotowego uprawnienia w razie wywiezienia w niedalekie miejsce od dotychczasowego zamieszkania, w żadnym przypadku nie chodziło o przemieszczenie danej osoby w ramach tej samej miejscowości ( por. sprawy o sygn. akt : II SA/Gd 581/11, II SA/Łd 857/10, II SA/Op 505/10, II SA/Łd 241/11, II SA/Gd 495/10, II SA/Go 715/10). Tym bardziej pojęcia deportacji nie można odnosić do osoby skarżącego, skoro był skierowany do pracy w małej wsi, będącej miejscem jego dotychczasowego zamieszkania. Wobec braku podstawowej przesłanki ustawowej powoływanie się przez skarżącego na warunki wykonywania pracy przymusowej jest niewystarczające, pomijając nawet kwestię weryfikowalności jego twierdzeń. Pojęcie deportacji nie jest w ustawie zdefiniowane, w związku z czym nie można mu nadawać abstrakcyjnego znaczenia, lecz musi ono odpowiadać treści ukształtowanej w używanym powszechnie języku. Treść ta odpowiada ujęciu słownikowemu, według którego deportować oznacza " wywozić, zsyłać na przymusowy pobyt stały lub czasowy do odległych, odizolowanych miejscowości" ( Słownik PWN). W przypadku pracy u niemieckiego gospodarza skarżący tak rozumianej deportacji nie był poddany. Powołuje się on co prawda na pobyt w odległym gospodarstwie, jednakowoż po pierwsze położone było ono w tej samej wsi, w której poprzednio zamieszkiwał, co – jak już wskazano samoistnie wyklucza objęcie pojęciem deportacji, a po drugie – skarżący podczas tej pracy nie pozostawał w jakiej szczególnej izolacji. Wystarczy w tym zakresie opierać się wyłącznie na dokumentach przez niego przedstawionych w toku postępowań administracyjnych. Wynika z nich, że po wcieleniu [...] do wojska skarżący przejął jego obowiązki w gospodarstwie i w charakterze leśnego wozaka ( oświadczenie [...]). W ramach tych obowiązków pracował nie tylko w S., ale i sąsiednich miejscowościach U., K., R.( zaświadczenie ZUS, zeznanie świadka W. M.). Tak więc skarżący funkcjonował w znanym mu środowisku, chociaż – jak twierdzi – jego rodzina została deportowana. Deportacją tą nie można jednak objąć również osoby skarżącego. Natomiast wywiezienie do K., co już ustalono w pierwotnym postępowaniu, nie spełniało innego ustawowego warunku – trwania przez co najmniej 6 miesięcy. Warunek ten nie uległ zmianie na skutek wydania wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jak i w związku z nowelizacją ustawy dokonaną w dniu 25 lutego 2011 r. ( Dz. U. Nr 72, poz. 380), która weszła w życie po wydaniu zaskarżonej decyzji, a więc nie ma wpływu na ocenę legalności tej decyzji. Mając na uwadze powyższe względy należy stwierdzić, że ponownie rozpatrując sprawę po wyroku tut. Sądu z dnia 4 listopada 2009 r. Kierownik Urzędu wywiązał się z obowiązków wynikających z art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153 z 2002 r., poz. 1270, ze zm.) i uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. prawidłowo rozpatrzył i rozstrzygnął sprawę w trybie art. 154 § 1 kpa. Dlatego też na podstawie art. 151 tego Prawa orzeczono, jak w sentencji. su.