I SA/Łd 41/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Cezary Koziński po rozpoznaniu w dniu 11 kwietnia 2013r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. K. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008r. postanawia: - odmówić przyznania prawa pomocy. M. K., reprezentowana przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...]. w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2008r. oraz wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca wskazała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z mężem P., 16-letnim synem F. oraz 15-letnią córką K.. Oświadczyła przy tym, że nie posiada żadnego majątku i dochodu. Żadnego majątku nie posiadają też pozostałe osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Mąż jej jest bezrobotny i nie ma dochodu. Prowadzona działalność gospodarcza przynosi straty ze względu na "problem z U.K.S. (zajęte rachunki bankowe). Strata za 2011r. wyniosła 70.000 zł. Zarządzeniem z dnia 21 stycznia 2013r. zobowiązano skarżącą do złożenia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących jej sytuacji majątkowej, w tym do nadesłania wyciągów z posiadanych przez nią i jej męża rachunków bankowych z okresu ostatnich 3 miesięcy, złożenia zaświadczenia z właściwego urzędu pracy potwierdzającego status męża skarżącej – jako osoby bezrobotnej (z prawem lub bez prawa do zasiłku), podania tytułu prawnego do nieruchomości, pod adresem której skarżąca zamieszkuje wraz z rodziną, określenia źródła i kwoty wydatków przeznaczanych na utrzymanie rodziny i opłaty eksploatacyjne, nadesłania deklaracji podatkowych potwierdzających brak osiągania dochodu za okres ostatnich trzech miesięcy, a także zeznania podatkowego dotyczącego wykazanej we wniosku straty za 2011r. oraz wyjaśnienia, czy skarżąca lub jej mąż są właścicielami pojazdów mechanicznych, w terminie 10 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie skarżąca złożyła jedynie oświadczenie, umowę majątkową małżeńską oraz zeznania podatkowe za 2011r. PIT-36L i PIT-37. Postanowieniem z dnia 26 lutego 2013 referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie od tego postanowienia skarżąca sprecyzowała, iż wnosi o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego od skargi. Skarżąca podniosła, że mąż jej jest bezrobotny. Nie posiada żadnych rachunków bankowych. 2011r. firma jej zamknęła stratą w wysokości 23.278,36 zł. Skarżąca uzyskała dochody z ubezpieczenia społecznego w kwocie 3.938,56 zł. Pomocy w utrzymaniu dzieci udziela jej matka i babka. Umowę o rozdzielności majątkowej złożyła uznając, że zwalnia ją to z obowiązku wykazania majątku i rachunków męża. Działalność gospodarczą zlikwidowała z dniem 31 grudnia 2012r. Z tego względu nie składała już żadnych deklaracji podatkowych i nie mogła załączyć deklaracji potwierdzających brak dochodów. Jest osobą bezrobotną, nie zarejestrowaną w urzędzie pracy. Ze względu na prowadzone przez organy podatkowe postępowania związane z zakupem oleju napędowego przez spółkę, w której miała udziały, ma zaległości podatkowe w łącznej kwocie ponad 300.000,00 zł. Mąż skarżącej jest osobą bezrobotną i nie zarejestrowaną w urzędzie pracy. Nie posiada rachunków bankowych i nie ma samochodu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. – Dz.U. z 2012r., poz. 270 z późn. zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, iż wojewódzki sąd administracyjny nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654). Wobec skutecznego złożenia przez skarżącego sprzeciwu, zgodnie z tym przepisem postanowienie referendarza sądowego z dnia [...] utraciło moc, a wniosek o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Przepis art. 244 p.p.s.a. stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie sprecyzowała zakres żądania wskazując, iż dotyczy ono wpisu od skargi, a więc przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje z zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym miejscu zwrócić należy uwagę, iż instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, o czym stanowi art. 199 p.p.s.a. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (vide: postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., sygn. akt II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (vide: postanowienie SN z dnia 24 września 1984r., sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). W doktrynie postępowania sądowoadministracyjnego przyjmuje się też, iż strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz J. P. Tarno. Wydawnictwo Prawnicze. LexisNexis, Warszawa 2004, str. 320). Ze względu na to, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Wyłącznie kryterium majątkowe stanowi podstawę oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (vide: postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010r., sygn. akt II OZ 26/10 – opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z konstrukcji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por. postanowienie NSA z dnia 20 lipca 2011r., sygn. akt II OZ 627/11 – opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Wniosek w tej sprawie powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (vide: postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008r., sygn. akt II OZ 1400/07 – opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd uprawniony jest do dokonania oceny okoliczności powołanych we wniosku jedynie w oparciu o dane zamieszczone w urzędowym formularzu oraz dodatkowych oświadczeniach i dokumentach przez nią złożonych, w tym uzupełnionych w trybie art. 255 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarżąca nie wykazała, iż znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej ją do przyznania prawa pomocy. We wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie skarżąca podała, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem, który jest bezrobotny i nie posiada dochodu. Z akt spraw o sygn. akt I SA/Łd [...] i I SA/Łd [...], zawisłych przed tutejszym sądem, jednak wynika, że składając wnioski o przyznanie prawa pomocy w tych sprawach, skarżąca jako źródło dochodu rodziny wskazała, m.in. "prace dorywcze" wykonywane przez jej męża, który z tego tytułu miał osiągać dochód w wysokości około 500 – 700 zł miesięcznie. Skarżąca wezwana do złożenia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących jej sytuacji majątkowej nie złożyła żadnych wyciągów z rachunków bankowych, chociaż z wniosku o przyznanie prawa pomocy i oświadczenia z dnia 11 lutego 2013r. wynikało, iż posiada rachunki bankowe. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego skarżąca wyjaśniła wprawdzie, że rachunki bankowe musiała zlikwidować z powodu zajęć komorniczych, lecz nie wykazała tej okoliczności w żaden sposób. Skarżąca nie wskazała też kwoty wydatków przeznaczanych na utrzymanie rodziny i opłaty eksploatacyjne. W oświadczeniach z dnia 11 lutego i 25 marca 2013r. wskazała, iż pomocy w utrzymaniu udzielają jej rodzice i babcia, zaś w sprzeciwie stwierdziła, że pomocy tej udziela jej matka i babcia, lecz nie wskazała wysokości tej pomocy i nie udzieliła żadnych innych wyjaśnień. Odpowiadając na wezwanie z dnia 24 stycznia 2013r., skarżąca nie powołała się na okoliczność zlikwidowania działalności gospodarczej z dniem 31 grudnia 2012r. Nie przedłożyła również żadnych dokumentów potwierdzających twierdzenia zawarte w sprzeciwie ani deklaracji podatkowych za ostatnie trzy miesiące 2012r., kiedy to jeszcze miała tę działalność prowadzić (wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów i informacji o sytuacji majątkowej doręczono skarżącej w dniu 1 lutego 2013r.). Należy też zauważyć, iż zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy twierdzenie skarżącej o tym, że strata za 2011r. wyniosła "70.000 zł" okazało się gołosłowne, gdyż w zeznaniu o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2011 PIT-36L wykazała ona stratę jedynie w wysokości 23.278,36 zł, a więc w kwocie znacznie niższej. Zdaniem sądu powyższe postępowanie, polegające na wybiórczym podawaniu informacji przez skarżącą, skutkuje brakiem możliwości wyjaśnienia istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej. Trudno bowiem uznać, że skarżąca wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, skoro nie wyjaśniła i nie udokumentowała istotnych okoliczności, które mogą kształtować jej sytuację finansową. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się natomiast, że w sytuacji, gdy strona powołuje się na brak możliwości samodzielnego poniesienia kosztów postępowania, to konieczne jest zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić. Dopiero bowiem stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i jego rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. np. postanowienia NSA z dnia 28 lipca 2009r., sygn. akt I FZ 262/09, Lex nr 552223 oraz z dnia 21 grudnia 2010r., sygn. akt II OZ 1294/10 – opublikowane w centralnej Bazie Orzeczeń Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy nadto zauważyć, że na mocy art. 128, art. 129 § 1, art. 133, art. 135 § 1 K.r.o. rodziców skarżącej i jej babcię może obciążać obowiązek alimentacyjny z uwagi na jej sytuację dochodową, który oczywiście uzależniony jest od jej usprawiedliwionych potrzeb oraz od ich zarobkowych i majątkowych możliwości. W rozpoznawanej sprawie mąż skarżącej pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym i – mimo rozdzielności majątkowej małżonków – na podstawie art. 23 i art. 27 K.r.o. oraz zasad współżycia społecznego jest zobowiązany, według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek, założył wraz ze skarżącą. W orzecznictwie sądowym został wyrażony zresztą pogląd, że małżonkowie mają względem siebie obowiązek pomocy także w zakresie prowadzenia postępowania sądowego. Zniesienie wspólności ustawowej między małżonkami nie niweczy tego obowiązku. (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r. sygn. akt GZ 71/04). Z tych też względów zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej przez wnioskodawczynię nie skutkuje brakiem obowiązku przedstawienia informacji oraz dokumentów dotyczących jej małżonka, gdyż o zwolnieniu strony od kosztów sądowych nie decyduje tylko jej własny stan majątkowy. W tym stanie rzeczy, wobec niewykazania przez skarżącą spełnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy w żądanym zakresie, należało orzec jak w postanowieniu z mocy art. 245 § 1 i 3, art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 p.p.s.a. AK.