I SA/Łd 673/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA Ewa Cisowska – Sakrajda po rozpoznaniu w dniu 20 września 2012r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. M. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2007r. postanawia: - odmówić przyznania prawa pomocy. R. M. wniósł skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku dochodowym od osób prawnych. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 1737 zł, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał, że utrzymuje się z dochodów z działalności gospodarczej, która stanowi jego jedyne źródło utrzymania. Obciążenia finansowe będące wynikiem przeprowadzonych kontroli skarbowych spowodowały całkowitą utratę płynności finansowej firmy. Uiszczenie wpisu sądowego przy wysokości aktualnie ponoszonej straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, braku dochodu i środków na rachunkach bankowych i w kasie firmy, jest praktycznie niemożliwe. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z małoletnim synem. Jako składniki majątku skarżący wymienił grunt niezabudowany o powierzchni 800 m2, cztery samochody osobowe o wartości około 40.000 zł użytkowane w ramach działalności gospodarczej. Skarżący wskazał także, iż na dzień 12 czerwca 2012r. strata z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wynosi 10.342,40 zł. W wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 15 czerwca 2012r. wezwano skarżącego w terminie 10 dni pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy do uzupełnienia wniosku poprzez wskazanie tytułu prawnego do nieruchomości stanowiącej jego adres zamieszkania oraz udokumentowania wysokości miesięcznych kosztów utrzymania, wskazania czy pozostający z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym syn uzyskuje świadczenia alimentacyjne lub rentę rodzinną i podanie wysokości tych świadczeń, nadesłania deklaracji w podatku od towarów i usług VAT – 7 za ostatnie 4 okresy rozliczeniowe z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, nadesłania zaświadczenia z właściwego urzędu skarbowego za ostatnie dwa lata podatkowe 2010 i 2011 ze wskazaniem źródeł osiągnięcia przychodu (ze stosunku pracy, z pozarolniczej działalności gospodarczej itp.) bądź odpisów zeznań podatkowych za te lata, wskazania wszystkich składników majątku trwałego firmy z podaniem ich wartości. W odpowiedzi na to wezwanie w piśmie z dnia 23 lipca 2012r., załączonym do akt sprawy o sygn. akt I SA/Łd 672/12 tutejszego sądu, skarżący wyjaśnił, że jest najemcą lokalu przy ul. A 10 w Ł.. Wysokość miesięcznych kosztów utrzymania wynosi 1.500,00 zł. Pozostający z nim we wspólnym gospodarstwie domowym syn nie uzyskuje żadnych świadczeń alimentacyjnych ani rentowych. Składniki majątku trwałego firmy stanowią działka na ul. B o wartości 1.000.000 zł, samochody: marki A o wartości około 13.000 zł, B o wartości około 12.000 zł, C – 2 szt. o wartości około 6.000 zł, sprzęt komputerowy o wartości około 6.000 zł, materiały budowlane o wartości około 4.000 zł, narzędzia budowlane o wartości około 10.000 zł. Skarżący złożył ponadto potwierdzenie zapłaty czynszu w wysokości 153,02 zł, kopie deklaracji VAT – 7 za okres od lutego do maja 2012r. oraz zeznań podatkowych za 2010 i 2011r. (k. 39 – 62 akt sprawy sygn. akt I SA/Łd 672/12). W piśmie z dnia 23 lipca 2012r. załączonym do akt niniejszej sprawy pełnomocnik wniósł o przywrócenie terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pismo to nie zostało podpisane. Postanowieniem z dnia 30 lipca 2012r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. We wniesionym z zachowaniem terminu sprzeciwie od tego postanowienia skarżący podniósł, że ocena jego sytuacji materialnej jest nieprawidłowa. Posiadane środki finansowe nie pozwalają na bieżące utrzymanie, na co wskazują wyciągi z rachunków bankowych. Nie zgodził się z tym, że fakt wykazywania przychodów z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wiąże się z faktycznym przychodem w postaci środków pieniężnych pozwalających na uiszczenie wpisu sądowego. Zdaniem skarżącego, przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie powinien mieć znaczenia fakt, że jest właścicielem nieruchomości i majątku wykorzystywanego w działalności gospodarczej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Instytucję zwolnienia od kosztów sądowych reguluje rozdział 3 dział V ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002r., Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ppsa. Przepis art. 244 ppsa stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie zaś do art. 245 § 1 ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje, zgodnie z § 2 tegoż przepisu, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast, według § 3 powołanego przepisu, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 ppsa. I tak, przyznanie pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, w zakresie częściowym natomiast – gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dla rodziny. Uregulowane we wskazanych przepisach prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania, dlatego przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się przy tym opierać wyłącznie na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (por. postanowienie NSA z dnia 27 stycznia 2010r., II OZ 26/10). Zawarty w przepisie art. 246 §1 ppsa zwrot "gdy osoba ta wykaże" oznacza, iż to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie skarżącego leży zatem przedstawienie stosownej argumentacji, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia jakichkolwiek lub pełnych kosztów postępowania, tj. do podania wszystkich tych okoliczności, które wskazywać będą na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Wniosek powinien być rzetelnie sporządzony, a przedstawione w nim okoliczności powinny odpowiadać prawdzie (por. postanowienie NSA z dnia 17 stycznia 2008r., II OZ 1400/07). Niewykazanie przez stronę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. obliguje sąd do odmowy uwzględnienia takiego wniosku. Od Sądu zależy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się jedynie do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub też nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek, a także obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia niezbędnych środków finansowych. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, o czym stanowi art. 199 p.p.s.a. Obowiązek ten ciąży na niej, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. J.P.Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2004, str. 320). Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984 r., II CZ 104/84, Lex nr 8623). Zgodnie z art. 260 ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie to przysługuje zażalenie. Oznacza to, iż wojewódzki sąd administracyjny nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. W razie jego skutecznego wniesienia zaskarżone zarządzenie lub postanowienie automatycznie traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu musi zostać rozpoznana przez sąd (zob. H. Knysiak-Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Tadeusz Woś (red.), Warszawa 2005, s. 654). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd uznał, iż wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie z kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, skarżący nie wykazał bowiem istnienia przesłanek we wskazanych przepisach, tj. że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla siebie. We wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący wskazał wprawdzie na stratę w działalności gospodarczej mającą wynosić na dzień 12 czerwca 2012r. – 10.342,40 zł, lecz z przedłożonych zeznań podatkowych oraz deklaracji VAT – 7 wynika, że w 2010r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący osiągnął dochód w wysokości 422.962 zł, w roku ubiegłym jego dochód wyniósł 115.307 zł, w 2012r. średni miesięczny obrót firmy w okresie od lutego do maja kształtował się na poziomie około 33.900 zł. Obroty z tytułu transakcji dokonywanych w ramach prowadzonej działalności gospodarczej są zatem kwotami wielokrotnie przewyższającymi wysokość wpisu od skargi w niniejszej sprawie. Wskazują one na dysponowanie przez skarżącego środkami pieniężnymi niezbędnymi do dokonywania tych transakcji, przy czym bez znaczenia jest źródło ich pochodzenia (środki własne czy pożyczone). Pomimo więc, że w 2011r. skarżący uzyskał dochód znacznie niższy niż w 2010r., to jego wysokość nie pozwala przyjąć, że sytuacja materialna skarżącego uległa tak znacznemu pogorszeniu, iż nie był w stanie czynić oszczędności, że obecnie nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych stanowiących na obecnym etapie postępowania przed sądem jedynie wpis od skargi. Należy też mieć na względzie, że skarżący jest przedsiębiorcą, samodzielna działalność gospodarcza, prowadzona na własny rachunek, wiąże się zaś – ze swej istoty – z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów – także kosztów sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r., GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Skarżący, składając skargę dotyczącą dochodu osiąganego w tej działalności, powinien więc liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych. Skoro bowiem dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, posiadanie tych środków staje się istotnym składnikiem prowadzonej działalności. Oznacza to, że w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, należy uwzględniać także konieczność zabezpieczenia środków na prowadzenie procesu sądowego tym bardziej, że z akt sprawy wynika, iż postępowanie przed organami administracji toczy się już od 2010r. Sąd nie daje też wiary twierdzeniom wniosku, wedle którego "uiszczenie wpisu sądowego przy wysokości aktualnie ponoszonej straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, braku dochodu i środków na rachunkach bankowych i w kasie firmy, jest praktycznie niemożliwe". Skarżący w swoim wniosku przyznaje bowiem, iż wysokość miesięcznych kosztów utrzymania wynosi 1.500 zł. To ostatnie twierdzenie nie pozwala przyjąć, iż skarżący, pomimo braku środków na rachunkach bankowych i w kasie firmy, nie osiągania dochodu, nie posiada innych środków pieniężnych skoro ponosi deklarowane koszty utrzymania w wysokości 1500 zł miesięcznie. Potwierdza to też już podniesiona okoliczność dokonywania znacznie przewyższających wpis sądowy obrotów z tytułu dokonywanych w działalności gospodarczej transakcji handlowych. Nie bez znaczenia dla przyjętej przez Sąd oceny ma to, iż skarżący pomimo skierowanego do niego wezwania poza wydatkiem w postaci czynszu za wynajem mieszkania w wysokości 153,02 zł, nie udokumentował wysokości obciążających go miesięczne wydatków związanych z utrzymaniem, chociaż zadeklarował, iż wynoszą one 1.500 zł miesięcznie, a przecież musi ponosić choćby koszty wyżywienia czy nauki niepełnoletniego syna. Nie bez znaczenia dla oceny sytuacji materialnej skarżącego jest też okoliczność, iż jest on właścicielem niezabudowanej nieruchomości o powierzchni 800 m2 położonej w Ł. o wartości 1.000.000 zł oraz 4 samochodów osobowych wykorzystywanych w prowadzonej działalności gospodarczej o wartości około 40.000 zł, sprzętu komputerowego o wartości 6.000 zł, a także materiałów i sprzętu budowlanego o wartości 14.000 zł, na co wskazywał we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w piśmie z dnia 23 lipca 2012r., załączonym do akt sprawy sygn. akt I SA/Łd 672/12. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyłącza, jak przyjmuje orzecznictwo sądowe, możliwość przyznania zwolnienia od kosztów sądowych. Za uwzględnieniem wniosku nie może też przemawiać podniesiony we wniosku argument, iż obciążenia finansowe są wynikiem kontroli skarbowych, które spowodowały utratę płynności finansowej firmy. Tego rodzaju okoliczności nie stanowią bowiem przesłanek przyznania prawa pomocy. Nadto są one wynikiem uprzednio podejmowanych przez skarżącego błędnych decyzji gospodarczych. Dokonując powyższej oceny merytorycznej wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd miał również na uwadze nadesłane po upływie zakreślonego w wezwaniu terminu dokumenty dotyczące sytuacji materialnej skarżącego. Uchybienie temu terminowi dotyczyło bowiem terminu sądowego, instrukcyjnego, taki termin zaś nie skutkuje pozbawieniem skarżącego uprawnienia do merytorycznego rozpoznania wniosku. W konsekwencji więc złożony przez pełnomocnika w niepodpisanym piśmie z dnia 23 lipca 2012r. wniosek o przywrócenie terminu do przedłożenia dodatkowych informacji o sytuacji majątkowej nie podlega regulacji rozdziału 6 ppsa. Jak bowiem podnosi doktryna i orzecznictwo sądowe, wezwania strony do nadesłania dodatkowych danych o stanie majątkowym na podstawie art. 255 ppsa nie można traktować jako wezwania do usunięcia braków wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeśli strona uchybiła terminowi do przedstawienia dodatkowych informacji lub ich nie przedłożyła, ta okoliczność nie zwalnia Sądu od merytorycznego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy z informacjami i uzasadnieniem w nim przedstawionym. Niezłożenie informacji może jedynie oznaczać, że strona nie wykazała podstaw do przyznania prawa pomocy i uzasadniać oddalenie wniosku (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005r., II FZ 126/05, ONSAiWSA 2006, z. 1, poz. 13, postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2006r., II OZ 1112-1113/06, ONSAiWSA 2007, z. 4, poz. 79, postanowienie NSA z dnia 28 stycznia 2009r., II GZ 332/08, z dnia 23 lipca 2009r., II FZ 260/09, M. Grzymisławska-Cybulska, A. Trela, Rozpoznawanie wniosków o przyznanie prawa pomocy, M. Niezgódka-Medek, Komentarz do ustawy – Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi. Odmiennie zob. postanowienie NSA z dnia 2 września 2005r., I OZ 842/05, wraz z aprobującą glosą G. Karcza). Odniesienie się do zarzutów sprzeciwu i wadliwości dokonanej przez Referendarza sądowego oceny sytuacji majątkowej wniosku nie wydaje się z kolei celowe, skoro w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie to, a wraz z nim jego argumentacja upadają. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 oraz art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002r., Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzeczono jak w postanowieniu. A.D.