II SA/Łd 152/15

Dnia 26 listopada 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2015 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku D. A. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. A. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...], nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę p o s t a n a w i a: - odmówić przyznania prawa pomocy. LS D. A. wniosła skargę na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę. Pismem z dnia 26 marca 2015 roku skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej oraz z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, a także z pozostałych dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Strona wskazała, iż zakup programu LEX jest niezbędny z uwagi na prowadzone sprawy sądowe oraz z uwagi na brak uczciwości prawników. Skarżąca oszacowała, iż na wyżywienia i odzież wydaje 5.000 zł, zakup lekarstw 4,680 zł, zakup programu LEX 4.400 zł, a zobowiązanie z tytułu podatku od nieruchomości za lata 2013 i 2014 wynosi 6.023 zł. Wnioskodawczyni posiada działkę o powierzchni 818 m2, którą wykorzystuje na cele działalności gospodarczej z budynkiem w budowie i zniszczonym budynkiem gospodarczym. Dochód strony stanowi emerytura w kwocie 1.775 zł, a z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej strona poniosła stratę w kwocie 1.546 zł. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 31 marca 2015 roku odmówił przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. D. A. wniosła sprzeciw od tego postanowienia wskazując, że w sprawie referendarz nie uwzględnił okoliczności, iż finansuje się ona niepokrytymi zobowiązaniami, a przeważająca część emerytury jest przeznaczana na pokrycie kosztów utrzymania biura. Po ponownym rozpoznaniu wniosku – na skutek wniesienia sprzeciwu mocą, którego postanowienie referendarza sądowego z dnia 31 marca 2015 roku utraciło moc – Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 22 maja 2015 roku odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 10 lipca 2015 roku oddalił zażalenie skarżącej. Ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy skarżąca złożyła w dniu 25 września 2015 roku. Z formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej wynika, iż skarżąca w okresie od stycznia do sierpnia 2015 roku poniosła stratę z prowadzonej działalności gospodarczej w kwocie 15.200 zł. Dochód skarżącej stanowi emerytura, która w ww. okresie wyniosła 9.664 zł, czyli 1.208 zł miesięcznie. Majątek skarżącej stanowi działka o powierzchni 818 m2 i samochód marki Renault Megane Scenic (rok 1997), które to rzeczy są wykorzystywane na cele prowadzonej działalności gospodarczej. Pojazd obciążony jest zastawem bankowym. W tak ustalonym stanie faktycznym starszy referendarz sądowy postanowieniem z dnia 6 października 2015 roku odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W dniu 6 listopada 2015 roku skarżąca wniosła sprzeciw argumentując, iż referendarz nie uwzględnił ilości spraw, które toczą się przed sądem ze skargi D. A. oraz pominął jej stan zdrowia, który uniemożliwia prowadzenie działalności gospodarczej. Referendarz pominął także, iż skarżąca mimo ustawicznego przebywania na zwolnieniach lekarskich nie wykupuje leków, na które jej nie stać. W ocenie skarżącej posiadanie majątku w postaci działki oraz okoliczność utrzymywania domu, w którym ona zamieszkuje przez siostrę, nie dyskwalifikuje jej jako osoby spełniającej przesłanki do przyznania prawa pomocy. Działka nie przynosi dochodu i jest wykorzystywana na cele prowadzonej działalności gospodarczej. Gdyby skarżąca pokrywała koszty utrzymania domu, pozostała by bez jakichkolwiek środków finansowych. Emerytura w kwocie 1.208 zł miesięcznie nie wystarcza na wszystkie wydatki, jest ona jednak przeznaczana na wydatki związane z utrzymaniem biura. W ocenie autorki sprzeciwu, proste zestawienie danych z wniosku o przyznanie prawa pomocy pozwala na stwierdzenie, iż żyje ona na skraju ubóstwa. Po odliczeniu kosztu utrzymania biura i zakupu niezbędnego do obrony praw programu LEX, skarżąca kwalifikuje się do przyznania pomocy społecznej, co referendarz sądowy pominął. Sytuacja, w której znalazła się strona nie jest zależna od jej winy, za taka sytuację odpowiedzialne są [...] sądy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie wyjaśnić należy, iż zgodnie z unormowaniem art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 roku, poz. 270 ze zm., dalej jako: "P.p.s.a."), w razie wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z uwagi na skutecznie wniesiony sprzeciw, postanowienie referendarza sądowego utraciło moc prawną, a wniosek podlega rozpoznaniu przez sąd na nowo. Stosownie do przepisu art. 243 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 P.p.s.a.). W myśl art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 P.p.s.a.). Uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy rozumieć jako zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie oraz rodzinie minimum warunków socjalnych, natomiast wydatki to koszty zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, takich jak żywność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty. W stanie faktycznym sprawy skarżąca ponownie wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Aktualnie strona ma obowiązek uiszczenia wpisu od zażalenia (100 zł). W tym miejscu dostrzec należy, iż obecnie rozpoznawany wniosek o przyznanie prawa pomocy jest kolejnym wnioskiem strony w tym przedmiocie. Jeżeli po uprawomocnieniu się postanowienia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych złożono ponowny wniosek w tym samym przedmiocie, podlega on merytorycznemu rozpoznaniu. Wniosek należy uwzględnić, jeśli w wyniku zmiany okoliczności doszło do spełnienia przesłanek potrzebnych do przyznania prawa pomocy. Sąd w takiej sytuacji jest zobowiązany do porównania wniosku złożonego pierwotnie i argumentacji przywoływanej przez wnioskodawcę w toku pierwotnego postępowania o przyznanie prawa pomocy z powtórnym wnioskiem w tym zakresie. Stwierdzone różnice w powoływanych przez wnioskodawcę okolicznościach mogą zostać uznane za nieistotne (por. postanowienia NSA z dnia: 4 marca 2014 roku, I OZ 140/14; 25 września 2013 roku, I GZ 441/13; powołane orzeczenia są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponowne rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy jest dopuszczalne, ale tylko z uwagi na takie okoliczności, które powstały później i w sposób zasadniczy zmieniają sytuację strony (por. postanowienie NSA z dnia 13 grudnia 2012 roku, I FZ 545/12). Innymi słowy, złożenie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny sytuacji materialnej wnioskującego w kontekście przesłanek z art. 246 P.p.s.a. Rolą sądu jest bowiem w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu (por. postanowienia NSA z dnia: 22 lipca 2014 roku, II FZ 957/14; 30 maja 2014 roku, II FZ 672/14; 29 marca 2012 roku, II FZ 282/12). W tego typu sytuacjach nie jest więc możliwe dokonywanie odmiennych ocen kondycji finansowej strony na podstawie tożsamych elementów stanu faktycznego, tj. w oparciu o analogiczną do zawartej we wcześniejszym wniosku argumentację. W związku z tym, jeżeli podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie wskaże jakichkolwiek nowych okoliczności, bądź też podane przez niego fakty nie będą na tyle znaczące, aby mogły doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, uwzględnienie wniosku strony nie będzie możliwe. W kontekście przedstawionych uwag sąd dokonując oceny zasadności ponownego wniosku o przyznanie prawa pomocy uznał, iż skarżąca nie wykazała, iż jej sytuacja materialna, po dacie rozpoznania pierwszego wniosku, uległa zmianie, która mając postać istotnej zmiany, umożliwiałaby uwzględnienie wniosku poprzez przyznanie prawa pomocy. Strona w treści wniosku ponowiła wszystkie podniesione wcześniej okoliczności, a w uzasadnieniu sprzeciwu podniosła polemikę z treścią rozstrzygnięcia referendarza sądowego. Wszystkie okoliczności przywołane we wniosku podlegały już ocenie sądu, który ostatecznie nie stwierdził podstaw do przyznania stronie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 22 maja 2015 roku, po rozpoznaniu zażalenia skarżącej, zostało utrzymane w mocą postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 lipca 2015 roku. Tymczasem strona kierując do sądu ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie powołała się na zmianę swojej dotychczasowej sytuacji materialnej. Skarżąca nadal utrzymuje się ze świadczenia emerytalnego i prowadzi działalność gospodarczą, która przynosi straty, efektem tego świadczenie emerytalne przeznacza na pokrycie wydatków związanych z prowadzoną działalnością. Dostrzegalna nowość w odniesieniu do wcześniejszego wniosku strony to fakt, że posiada ona samochód osobowy, który mimo że jest wykorzystywany na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej i pomimo tego, że jest obciążony zastawem, przedstawia wartość majątkową. Zauważyć należy także obniżenie wysokości uposażenia emerytalnego (z kwoty 1.775 zł miesięcznie do kwoty 1.208 zł). W ocenie sądu taka zmiana nie ma charakteru istotnego, który mógłby skutkować zmianą wcześniej zaprezentowanego stanowiska. Nadal pozostaje aktualny argument, iż fakt posiadania stałego, regularnego miesięcznego źródła dochodu, nawet przy uwzględnieniu okoliczności, iż prowadzona działalność gospodarcza nie przynosi zysku, uzasadnia twierdzenie, iż skarżąca może bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie ponieść koszty sądowe. W chwili obecnej skarżąca ma obowiązek uiścić wpis od zażalenia w kwocie 100 zł. Posiadanie stałego źródła dochodu – zdaniem sądu – pozwala na poczynienie oszczędności w kwocie 100 zł celem uiszczenia wpisu od zażalenia. Wszystkie pozostałe okoliczności wskazane w samym wniosku, jak i w sprzeciwie stanowiły już przedmiot uwagi sądu podczas rozpoznawania pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konkluzji ponownie należy zaakcentować, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania. Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy powinien wykazać, należycie udowodnić oraz udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie informacji przekazanych przez stronę sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowane tylko w przypadkach osób charakteryzujących się wyjątkowo trudną sytuacją materialną np. osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia (bez stałych dochodów), a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Strona domagająca się przyznania prawa pomocy w pierwszej kolejności powinna sama zabezpieczyć na ten cel stosowne środki, czyli właściwie zaplanować swe wydatki oraz poczynić oszczędności do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dopiero, gdy jej majątek i dochody nie pozwalają na poczynienie oszczędności lub gdy pomimo dokonanych oszczędności nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania, można zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli (por. np. postanowienia NSA: z dnia 25 stycznia 2012 roku, II FZ 797/11; z dnia 20 stycznia 2012 roku, I FZ 502/11; z dnia 19 stycznia 2012 roku, II FZ 717/11). Konkludując sąd ocenił, że skarżąca nie wykazała, że jej sytuacja finansowa i życiowa uległa zmianie, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd orzekł jak w postanowieniu na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 P.p.s.a. LS