III SA/Łd 276/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Nowacki po rozpoznaniu w dniu 10 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. B. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi z dnia 5 czerwca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi R. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. R. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek. W toku rozprawy przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Łodzi 12 kwietnia 2017 r. skarżący sformułował wniosek o przyznanie prawa pomocy zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i dwojgiem dzieci (20 lat i 19 lat). Jest właścicielem dwóch domów o powierzchni 160 m2 i 180 m2 zlokalizowanych na działkach o powierzchni 2 900 m2 i 2 800 m2, nieruchomości rolnej o powierzchni 6 ha oraz dwóch działek o powierzchni 1 100 m2 i 1 000 m2. Jest właścicielem dwóch pojazdów: Fiata Ducato – rocznik 2004 o szacunkowej wartości około 6 000 zł oraz Suzuki SX4 – rocznik 2007 o szacunkowej wartości około 18 000 zł. Skarżący podniósł także, że spłaca kredyty bankowe, których rata miesięczna wynosi około 8 000 zł. Z deklaracji podatkowej PIT-36L za 2016 r. wynikało, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskał przychód w wysokości 426 118,51 zł, poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości 379 474,32 zł, osiągając dochód na poziomie 46 644,19 zł. Postanowieniem z 28 kwietnia 2017 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi umorzył postępowanie sądowe w zakresie dotyczącym wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i odmówił przyznania prawa pomocy w pozostałym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy wskazał, że wniosek skarżącego z mocy art. 239 pkt 1 lit e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych. Z tego też względu postępowanie wszczęte wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych stało się zbędne i jako takie należało je umorzyć w tym zakresie. Stwierdzając brak przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie referendarz sądowy wskazał, że skarżący osiąga stałe dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Z deklaracji podatkowej PIT-36L za 2016 r. wynikało, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskał przychód w wysokości 426 118,51 zł, poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości 379 474,32 zł, osiągając dochód na poziomie 46 644,19 zł. W ocenie referendarza sądowego, wszystkie te informacje świadczą o skali prowadzonej działalności, a co za tym idzie o faktycznych możliwościach finansowych skarżącego. Skarżący – mimo podnoszonych przez niego w uzasadnieniu trudności finansowych – reguluje na bieżąco wszelkie inne zobowiązania zarówno publicznoprawne, jak i prywatnoprawne (spłata kredytów bankowych). Posiadane przez skarżącego nieruchomości, dwie działki zabudowane domami mieszkalnymi oraz dwie działki niezabudowane niewątpliwie stanowią istotny składnik majątku, który w razie potrzeby można obciążyć, czy wykorzystać jako źródło zabezpieczenia pożyczki, czy kredytu bankowego. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi postanowieniem z 9 czerwca 2017 r. utrzymał w mocy postanowienie z 28 kwietnia 2017 r.. Sąd podzielając stanowisko referendarza sądowego zawarte w postanowieniu z 28 kwietnia 2017 r. podniósł, że wielkość przychodów skarżącego z prowadzonej działalności gospodarczej, świadczy niewątpliwe o jej szerokim zakresie i skali. Potwierdzają to również informacje przekazane przez skarżącego, a dotyczące zaciągniętych zobowiązań kredytowych, wielkości regulowanych rat kredytów oraz fakt posiadania pojazdu służącego do prowadzenia działalności gospodarczej. Sąd stwierdził, że argumentem przemawiającym przeciwko przyznaniu skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych jest także fakt, iż skarżący – mimo podnoszonych przez niego w uzasadnieniu trudności finansowych – reguluje na bieżąco wszelkie inne zobowiązania zarówno publiczno, jak i prywatnoprawne (spłata kredytów bankowych). W ocenie sądu, nie bez znaczenia pozostaje także fakt poosiadania przez skarżącego szeregu nieruchomości, w tym zabudowanych i niezabudowanych. Skarżący posiada dwie działki zabudowane domami mieszkalnymi oraz dwie działki niezabudowane stanowiące niewątpliwie istotny składnik majątku, który w razie potrzeby można obciążyć, czy wykorzystać jako źródło zabezpieczenia pożyczki, czy kredytu bankowego. Nie ma przy tym znaczenia, że obydwa posiadane przez skarżącego domy są kupione na niego i na jego żonę, z którą posiada rozdzielność majątkową. Z art. 23 k.r.o. wynika obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami. Obowiązek ten nie zostaje wyłączony nawet w przypadku nieistnienia wspólności majątkowej, czy nieprowadzenia przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego. Obowiązek pomocy dotyczy każdej dziedziny życia i rozciąga się w szczególności na pomoc przy prowadzeniu spraw sądowych. Małżonkowie mają względem siebie obowiązek pomocy także w zakresie prowadzenia postępowania sądowego. Wyrokiem z 18 stycznia 2018 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę. Skarżący 21 kwietnia 2018 r. złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wskazał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i dwojgiem dzieci (21 lat i 20 lat). Jest właścicielem dwóch domów o powierzchni 190 m2 i 240 m2 zlokalizowanych na działkach o powierzchni 2 900 m2 i 2 800 m2, nieruchomości rolnej o powierzchni 6 ha oraz dwóch działek o powierzchni 1 100 m2 i 1 000 m2. Jest właścicielem dwóch pojazdów: Fiata Ducato – rocznik 2008 oraz Suzuki SX4 – rocznik 2007. Spłaca kredyt bankowy na kwotę 400 000 zł. Utrzymuje się z działalności gospodarczej, z której uzyskuje dochód w kwocie około 4 500 zł. Z przekazanych na żądanie referendarza informacji o stanie majątku i dochodach wynikało, że w 2017 r. skarżący z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskał przychód w wysokości 439 700,16 zł, poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości 380 479,76 zł osiągając dochód na poziomie 59 220,40 zł. Z kserokopii deklaracji VAT-7 wynikało, że podstawa opodatkowania wynosiła: w październiku 2017 r. – 47 729 zł, w listopadzie 2017 – 26 452 zł, w grudniu 2017 r. – 28 112 zł, w styczniu 2018 r. – 30 995 zł, w lutym 2018 r. – 49 969 zł, w marcu 2018 r. – 70 625 zł. Skarżący spłaca kredyt hipoteczny w kwocie 118 358,53 CHF, kredyt gotówkowy – pozostało do spłaty 83 619,84 zł (rata miesięczna 1 813,17 zł), kredyt w PKO BP – do spłaty 362 172,76 (rata miesięczna 3 339,59 zł). Posiada rachunki bankowe: w mBanku MBIZNES KONTO – saldo na 18 maja 2018 r. – 1 166,23 zł; w mBanku EKONTO – saldo na 18 maja 2018 r. – 732,40 zł; w Banku Zachodnim – saldo na 18 maja 2018 r. – debet 84 727,90 zł. Postanowieniem z 5 czerwca 2018 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Referendarz sądowy stwierdzając brak przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie zwrócił uwagę, że skarżący osiąga stałe dochody z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej. Z deklaracji podatkowej PIT-36L za 2017 r. wynikało, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący uzyskał przychód w wysokości 439 700,16 zł, poniósł koszty uzyskania przychodu w wysokości 380 479,76 zł, osiągając dochód na poziomie 59 220,40 zł. Wielkość przychodów z prowadzonej działalności gospodarczej świadczyć może o zakresie i skali prowadzonej działalności gospodarczej. Potwierdzają to deklaracje w podatku składane w podatku VAT, z których wynikało, że podstawa opodatkowania wynosiła: w październiku 2017 r. – 47 729 zł, w listopadzie 2017 – 26 452 zł, w grudniu 2017 r. – 28 112 zł, w styczniu 2018 r. – 30 995 zł, w lutym 2018 r. – 49 969 zł, w marcu 2018 r. – 70 625 zł. Skarżący spłaca kredyt hipoteczny w kwocie 118 358,53 CHF, kredyt gotówkowy – pozostało do spłaty 83 619,84 zł – rata miesięczna 1 813,17 zł, kredyt w PKO BP – do spłaty 362 172,76 zł – rata miesięczna 3 339,59 zł. Posiada dwa pojazdy służące do prowadzenia działalności gospodarczej. W ocenie referendarza sądowego, wszystkie te informacje świadczą o skali prowadzonej działalności i faktycznych możliwościach finansowych skarżącego. Skarżący – mimo podnoszonych przez niego w uzasadnieniu trudności finansowych – reguluje na bieżąco wszelkie inne zobowiązania publicznoprawne i prywatnoprawne (spłata kredytów bankowych). Skarżący posiada dwie działki zabudowane domami mieszkalnymi oraz dwie działki niezabudowane. Stanowią one niewątpliwie istotny składnik majątku, który w razie potrzeby można obciążyć, czy wykorzystać jako źródło zabezpieczenia pożyczki, czy kredytu bankowego. W sprzeciwie od postanowienia skarżący oświadczył, że jest współwłaścicielem dwóch działek z domami, które zajmuje jego żona z dziećmi. Z żoną ma rozdzielność majątkową. Działkę w G. użytkuje jego matka i do jej śmierci nie może nic zrobić. Działka w S. została zajęta przez ZUS na poczet zadłużenia, którego dotyczy sprawa zawisła przed sądem. Samochód marki Suzuki jest użytkowany przez żonę skarżącego i dzieci, które codziennie dojeżdżają do Ł. na uczelnię. Samochód Fiat Dukato służy mu do pracy. Przychody nie uwzględniają kosztów, które są bardzo wysokie. Z całej kwoty ma niewielką pensję. Domy w S. i w P. są obciążone hipotekami z tytułu kredytów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy był już przedmiotem oceny referendarza sądowego i sądu. Prawomocnym postanowieniem z 28 kwietnia 2017 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata. Postanowieniem z 9 czerwca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi utrzymał w mocy postanowienie z 28 kwietnia 2017 r.. W orzecznictwie wskazuje się, że prawomocne postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 p.p.s.a.). Instytucja przewidziana w art. 165 p.p.s.a. nie służy do ponownego rozpatrzenia argumentów strony przedstawionych w trakcie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy, lecz do umożliwienia zmiany postanowień niekończących sprawy (w tym postanowień w przedmiocie przyznania prawa pomocy) w przypadku, gdy okoliczności sprawy uległy zmianie, powodując nieadekwatność poprzednio zapadłego postanowienia do zmienionej sytuacji. W przypadku braku wskazania, że okoliczności sprawy uległy zmianie, art. 165 p.p.s.a. nie znajduje zastosowania, gdyż brak jest przesłanek do zmiany postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy. Bez zmiany okoliczności sprawy sąd nie może uchylić i zmienić takiego postanowienia. Przez zmianę okoliczności sprawy należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona (por. postanowienia NSA: z 30 czerwca 2014 r., II FZ 964/14; z 19 maja 2015 r., I GZ 274/15; z 10 czerwca 2015 r., II GZ 273/15; z 24 czerwca 2015 r., I OZ 623/15; z 10 lipca 2015 r., II OZ 681/15 i II GZ 273/15; z 23 lipca 2015 r., II GZ 356/15, z 17 lutego 2016 r., I GZ 17/16 i I GZ 18/16). Ponowny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało zatem zakwalifikować jako wniosek o zmianę wydanych w niniejszej sprawie prawomocnych postanowień z 28 kwietnia 2017 r. i 9 czerwca 2017 r.. Postępowanie dotyczące ponownego wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy ma na celu ocenę, czy zmieniły się okoliczności faktyczne bądź prawne, które stanowiły podstawę rozstrzygnięcia wniosku z 12 kwietnia 2017 r.. W ocenie sądu, w obu wnioskach o przyznanie prawa pomocy skarżący powołał się na prawie takie same okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i majątkowej, przy czym w oświadczeniu z 18 kwietnia 2017 r. twierdził, że jest właścicielem dwóch domów o powierzchni 160 m2 i 180 m2, zaś w oświadczeniu z 20 kwietnia 2018 r. podał, iż domy te mają powierzchnię 190 m2 i 240 m2, a więc są większe niż pierwotnie deklarował. Z deklaracji PIT-36L za 2016 r. i 2017 r. wynika, że przychody skarżącego wzrosły z kwoty 426 118,51 zł w 2016 r. do kwoty 439 700,16 zł w 2017 r. Wysokość wykazanych przez skarżącego dochodów w 2016 r. i 2017 r. (odpowiednio 46 644,19 zł i 59 220,40 zł) jest jedynie wynikiem operacji arytmetycznej polegającej na pomniejszeniu przychodów o wysokie koszty ich uzyskania (w 2016 r. – 379 474,32 zł, w 2017 r. – 380 479,76 zł). Wysokie koszty uzyskania przychodów mogą mieć jednak bardzo różne źródło, np. w czynionych przez skarżącego inwestycjach, odpisach z tytułu zużycia środków trwałych oraz wartości niematerialnych i prawnych, różnicach kursowych i nie świadczą jeszcze o trudnej sytuacji finansowej skarżącego. Skarżący, pomimo deklarowania trudności finansowych, prowadzi działalność gospodarczą, która nie została zawieszona i generuje wzrastające przychody i obroty, co wynika także z analizy kserokopii deklaracji VAT-7. Podejmowane przez skarżącego działania biznesowe skutkują obowiązkiem zapłaty podatku od towarów i usług. W marcu 2018 r. podstawa opodatkowania wynosiła już 70 625 zł. Skarżący uzyskuje stały dochód z działalności gospodarczej, który umożliwia mu regularną spłatę kredytów w znacznej wysokości. Wskazać przy tym należy, że w procedurze poprzedzającej udzielenie kredytów sytuacja skarżącego niewątpliwie podlegała ocenie i została uznana za stabilną, umożliwiającą mu ich udzielenie. W postanowieniach z 28 kwietnia 2017 r. i 9 czerwca 2017 r. wskazywano już, powołując się na orzecznictwo sądowoadministracyjne (postanowienie NSA z 7 lutego 2006 r., I OZ 83/06 i z 25 kwietnia 2006 r., I FZ 150/06), że podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy, nie może przedkładać pierwszeństwa ponoszenia zobowiązań cywilnoprawnych (np. rat kredytów, niezależnie jakiemu celowi one służą) przed koszty postępowania sądowego. Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym, czy też związanych z prowadzoną działalnością, nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych na Skarb Państwa. Zwrócono uwagę na fakt posiadania przez skarżącego szeregu nieruchomości oraz dwóch samochodów. W postanowieniu z 9 czerwca 2017 r. sąd odniósł się już do okoliczności pozostawania skarżącego w rozdzielności majątkowej z żoną wskazując na wynikający z art. 23 k.r.o. obowiązek wzajemnej pomocy między małżonkami, który nie zostaje wyłączony nawet w przypadku nieistnienia wspólności majątkowej, czy nieprowadzenia przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego. Zdaniem sądu, skarżący nie wskazał zatem żadnych, nowych okoliczności, które mogłyby świadczyć o tym, że jego sytuacja majątkowa w sposób niekorzystny uległa zmianie. Skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W postanowieniach z 28 kwietnia 2017 r. i 9 czerwca 2017 r. wskazywano już, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści art. 243 § 1, art. 245 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy strona wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. Z powyższych względów na podstawie art. 260 § 1, 2 i 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd orzekł, jak w postanowieniu. e.o.