I SA/Lu 1041/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia WSA Halina Chitrosz-Roicka po rozpoznaniu w dniu 8 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. B. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 8 lutego 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżąca wezwana do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie [...]zł, zwróciła się o zwolnienie jej z konieczności uiszczenia tej opłaty. Ze złożonego formularza wniosku wynika, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Źródłem utrzymania rodziny jest dochód z prowadzonego przez małżonka gospodarstwa rolnego o pow. ok. 30 ha w wysokości [...] zł netto miesięcznie. Skarżąca prowadzi natomiast działalność gospodarczą w zakresie usług transportowych, która nie przynosi jej żadnego dochodu, co powoduje, że w spłacie zobowiązań (raty kredytów, raty leasingowe) pomaga jej rodzina, w tym dorosłe dzieci, która odmówiła jej jednak pożyczenia pieniędzy na uiszczenie kosztów sądowych. W wykonaniu wezwania referendarza sądowego skarżąca złożyła m.in.: wyciągi z posiadanego rachunku bankowego, wykaz środków trwałych wykorzystywanych do prowadzonej działalności gospodarczej, wykaz ciągników siodłowych oraz naczep/przyczep, zeznanie podatkowe za 2016 r. z kwotą przychodów [...] zł oraz faktury za energię elektryczną i telewizję cyfrową. Jednocześnie oświadczyła, że jej mąż z uwagi na zawartą umowę rozdzielności majątkowej odmówił podania składników posiadanego majątku. Postanowieniem z dnia 8 lutego 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W przewidzianym prawem terminie skarżąca złożyła sprzeciw od wskazanego wyżej postanowienia. W uzasadnieniu wskazała, że zgadza się ze stanowiskiem referendarza sądowego, że powinna wykazać swoją sytuację majątkową nie mniej jednak dowody z dokumentów, których żądał referendarz nie wyczerpują przewidzianego prawem katalogu dowodów, pozwalających na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Podkreśliła, że w jej ocenie podstawowym środkiem dowodowym w tym zakresie winno być jej oświadczenie. Dodał, że jej sytuacja majątkowa jest odrębna od sytuacji majątkowej męża pozostającego w rozdzielności majątkowej i nie ma możliwości uzyskania od niego wsparcia finansowego na pokrycie kosztów wpisu. W odniesieniu do możliwości płatniczych skarżąca argumentowała, że dla ich ustalenia w odniesieniu do osób prowadzących działalność gospodarczą istotna jest wysokość dochodów z niej osiąganych, a nie jak chce referendarz wysokość przychodów. Ponownie wskazała, że w spłacie zobowiązań cywilnoprawnych pomaga jej rodzina, w tym dorosłe dzieci, niemniej jednak osoby te odmówiły jej pożyczenia pieniędzy na uiszczenie wpisu, dlatego też nie ma innej, poza prawem pomocy, możliwości sfinansowania swojego udziału w postępowaniu sądowym. Na zakończenie podkreśliła, że nie przyznanie jej zwolnienia od wpisu może ograniczać przysługujące jej prawo do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: W ocenie Sądu sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej "P.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych (w całości lub w części), o które ubiega się w rozpoznawanej sprawie skarżąca może zostać przyznane osobie fizycznej, o ile wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sądowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że strona winna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Odnosząc powyższe do wniosku strony zgodzić się należy z oceną dokonaną przez referendarza sądowego w postanowieniu z dnia 8 lutego 2018 r. Tym samym Sąd przychyla się do wyrażonego w nim stanowiska, że strona nie wykazała istnienie ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie tj., że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Prawidłowo przy tym referendarz sądowy przyjął, że przez wskazany jako przesłanka przyznania prawa pomocy "uszczerbek", należy rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt: II FZ 137/05, niepubl.). W tym kontekście za prawidłową należy uznać dokonaną przez niego ocenę, że sytuacja finansowa strony w żaden sposób nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci jakiegokolwiek (nawet częściowego) zwolnienia od kosztów sądowych. Ocena ta została uzasadniona w pierwszej kolejności zestawieniem wysokości wpisów sądowych, które wnioskodawczyni powinna uiścić w sprawie niniejszej oraz sygn. akt 1041/17, w wysokości łącznie [...] zł z wielkością osiąganego przez nią przychodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej, który w 2016 r. wyniósł [...] zł. Jednocześnie wyjaśnić należy, że Sąd przychyla się do stanowiska referendarza sądowego opartego na orzecznictwie sądów administracyjnych, że dla oceny możliwości płatniczych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą istotny jest nie dochód, a przychód osiągnięty z tej działalności. Dochód jest jedynie wynikiem bilansowym, stanowiącym różnicę pomiędzy przychodem i kosztami jego uzyskania. Tym samym brak dochodu sam w sobie, nie oznacza jeszcze braku środków finansowych (por. postanowienie NSA z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 260/08, LEX nr 479125). Zauważyć też należy, że w orzecznictwie sądowym niejednokrotnie podkreślono, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien planując wydatki zabezpieczyć środki na prowadzenie ewentualnego postępowania sądowego. W ryzyko prowadzenia działalności gospodarczej wliczony jest również obowiązek ponoszenia kosztów postępowań sądowych (por. postanowienie WSA w Białymstoku z dnia 7 czerwca 2013 r., sygn. akt I SA/Bk 101/13, dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie bez wpływu na prawidłowość dokonanej przez referendarza oceny pozostaje również posiadanie przez skarżącą majątku o znacznej wartości (m.in. ciągniki siodłowe, naczepy i przyczepy), nawet jeśli majątek ten został objęty zabezpieczeniem w ramach prowadzonego postepowania egzekucyjnego. Jak słusznie argumentował referendarz sądowy, ustanowienie zabezpieczenia nie ogranicza możliwości władania rzeczą, a co za tym idzie nie wyklucza dalszego czerpania z niej pożytków (w dalszym ciągu może z wykorzystaniem tego majątku prowadzić działalność gospodarczą). Nie można natomiast zgodzić się z wyrażonym w sprzeciwie poglądem, że ze względu na rozdzielność majątkową, wnioskodawczyni nie ma wiedzy o sytuacji finansowej męża i nie może w żadnej mierze liczyć na jego pomoc. Stanowisko takie leży w jawnej sprzeczności z regulacjami zawartymi w art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), z którego wynika, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy, oraz z wypracowanym na jego gruncie orzecznictwem, z którego wynika, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, oceny ich aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka, bez względu na istniejący między nimi ustrój majątkowy. Toteż prawidłowe było uwzględnienie przez referendarza sądowego w przeprowadzonej ocenie ujawnionego majątku małżonka wnioskodawczyni w postaci gruntów rolnych o powierzchni ok. 30 ha. Na zakończenie należy się jeszcze odnieść do argumentu, przedstawionego w sprzeciwie, związanego z brakiem możliwości uzyskania pomocy finansowej od najbliższej rodziny na wpis sądowy. Otóż za ugruntowany należy uznać pogląd, że zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, do których należą koszty postępowania sądowego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 376/12 i z dnia 19 listopada 2014 r., sygn. akt I OZ 1036/14; dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie można zatem uznać, za prawidłowe stanowiska wnioskodawczyni, że dysponując ograniczoną pulą środków finansowych pochodzących, zgodnie z jej oświadczeniem, z pożyczek od rodziny w pierwszej kolejności ponosi wydatki na zaspokojenie należności prywatnoprawnych oczekując jednocześnie, że należności publicznoprawne - koszty postępowania sądowego zostaną pokryte ze środków publicznych i tym samym przerzucone na innych obywateli. Podsumowując Sąd przychylił się do oceny dokonanej przez referendarza sądowego i stwierdził, że z przedstawionej przez wnioskodawczynię sytuacji majątkowej nie wynika, aby spełniała ona ustawową przesłankę przyznania prawa pomocy w postaci braku możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 w zw. art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.