I SA/Lu 335/18

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Marcin Małek po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku E. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] lutego 2018 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2012 r. p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. E. S. zastępowana przez zawodowego pełnomocnika wraz ze skargą na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 21 lutego 2018 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych wniosła o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na tę okoliczność wniosku oświadczyła, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Z mężem pozostaje w ustroju rozdzielności małżeńskiej. Utrzymuje się z dochodów z wynagrodzenia za pracę (1.530 zł netto) w H. s p. z o.o. w B. P., w której funkcję prezesa zarządu sprawuje jej mąż. Dochód ten w całości przeznacza na bieżące utrzymanie. Skarżąca jednocześnie oświadczyła, że nie posiada żadnych oszczędności, gdyż wszystkie posiadane środki wydała na uregulowanie zobowiązań wobec dostawców i spłatę kredytów. Posiada natomiast udział w wielkości ˝ prawa własności nieruchomości o wartości 4.200.000 zł, zabezpieczone w chwili obecnej hipotekami na rzecz banku, H. sp. z o.o. oraz Urzędu Skarbowego w B. P.. Ponadto oświadczyła, że wszystkie niezbędne dokumenty dołączyła do sprawy sygn. akt I SA/Lu 264/18. Rozpoznając wniosek zważono, co następuje: W pierwszej kolejności wskazać należy, iż rozpatrując przedmiotowe żądanie referendarz sądowy miał na uwadze nie tylko wniosek strony złożony do akt niniejszej sprawy, lecz również dokumenty obrazujące sytuację finansową skarżącej dołączone do wcześniej zawisłej przed sądem sprawy I SA/Lu 264/18. Treść obecnie rozpatrywanego wniosku jednoznacznie wskazuje, że sytuacja majątkowa i dochodowa skarżącej nie uległa jakiejkolwiek zmianie od czasu rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w tej sprawie. Mając zatem na uwadze powyższe oraz zasadę ekonomiki procesowej zawartą w art. 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a. zbędnym było wzywanie strony do złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń. Przechodząc do istoty sprawy wskazać należy, że intencją strony jest uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych, tj. otrzymanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Jak natomiast stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w takim zakresie następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przez wskazany uszczerbek, należy zaś rozumieć dopiero takie zachwianie sytuacji materialnej i bytowej, które skutkowałoby brakiem możliwości zapewnienia sobie i najbliższym minimum warunków socjalnych (por. postanowienie NSA w Warszawie z dnia 17 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 137/05, niepubl.). Przywołany przepis należy jednak stosować w powiązaniu z art. 199 p.p.s.a.", który stanowi, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Oznacza to, że instytucja prawa pomocy jest wyłącznie odstępstwem od tej reguły. Jak zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 21 maja 2015 r. (II FZ 428/15) wprowadzono ją do porządku prawnego w celu zapewnienia możliwości realizacji konstytucyjnego prawa do sądu tym osobom, które, ze względu na trudną sytuację materialną, zmuszone byłyby do rezygnacji z obrony swych praw przed sądem z powodu kosztów sądowych przekraczających ich możliwości finansowe. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Dostępność do sądu wymaga bowiem z natury rzeczy posiadania środków finansowych. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007 r., II FZ 498/07). Wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie, a zatem osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. Odnosząc powyższe do wniosku strony nie znaleziono dostatecznych podstaw do stwierdzenia, że przedmiotowy wniosek zasługuje na uwzględnienie. Konkluzja taka nasuwa się w wyniku analizy oświadczeń i dokumentacji przedłożonej przez stronę, a w szczególności tych wskazujących wysokość osiągniętego w latach 2016 – 2017 r. przychodu oraz wyciągów z posiadanych rachunków bankowych, które to stanową wystarczający i zarazem przesądzający argument nie pozwalający przyznać stronie żądanego prawa pomocy. Mianowicie jak wynika z akt sprawy skarżąca mimo, iż deklaruje, że mieszka razem z siostrą oraz jej mężem, pozostaje w związku małżeńskim. W judykaturze ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym małżonkowie mają względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 26 listopada 2008 r. sygn. akt I FZ 463/08, Lex nr 565693, z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, Lex nr 612561, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 113/09, Lex nr 546385). Instytucja ta (majątkowej rozdzielności małżeńskiej) w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się bowiem jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków, co oznacza, iż za błędne uznaje się stanowisko (wywodzone również przez skarżącą) jakoby ustanowienie rozdzielności majątkowej zwalniało małżonka z obowiązku pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego, co zresztą znajduje uzasadnienie w art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r., poz. 788 ze zm.). Przepis ten zobowiązuje małżonków do wzajemnej pomocy, niezależnie od tego, czy pozostają oni w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). W innym ze swoich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, iż "W świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa pomiędzy małżonkami odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Przede wszystkim dotyczy zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także samodzielnego dysponowania swoim majątkiem. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego (por. postanowienie NSA z dnia 25 sierpnia 2011 r., sygn. akt II FZ 441/11). W świetle powyższych rozważań zasadnym jest uznanie, że dla pełnej oceny możliwości finansowych skarżącej niezbędne było ujęcie w budżecie jej gospodarstwa domowego dochodów oraz majątku jej małżonka, których to wielkość uniemożliwia uznanie skarżącej za osobę, która zasługuje na zwolnienie od kosztów sądowych. Mianowicie ze złożonych deklaracji podatkowych wynika, że małżonek skarżącej w 2016 r. osiągnął przychód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (Hurtownia A. ) oraz innych źródeł w łącznej kwocie [...]zł. Jego małżonka w tym okresie uzyskała natomiast przychód w łącznej kwocie [...]zł. Z kolei w 2017 r. przychód ten wyniósł odpowiednio [...] zł oraz [...] zł. To natomiast nie pozwala uznać skarżącej za osobę, która wpisuje się w kanony ubóstwa dla których przeznaczona jest instytucja prawa pomocy nazywanego pierwotnie "prawem ubogich". Prowadzona bowiem przez małżonka skarżącej działalność gospodarcza była i jest znacznych rozmiarów i przynosi wymierne korzyści. Jednocześnie wskazać należy, że dla oceny możliwości płatniczych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą istotny jest nie dochód, a osiągnięty przychód z tej działalności. Zauważyć bowiem trzeba, że dochód jest jedynie wynikiem bilansowym przychodów i kosztów ich uzyskania. Potwierdza to ukształtowana w tym zakresie linia orzecznicza (w szczególności w zakresie straty), według której strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama ta okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci m.in. zwolnienia z kosztów (postanowienie NSA z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 260/08, LEX nr 479125). Zdolność poniesienia kosztów postępowania wynika również z analizy posiadanych przez małżonka skarżące rachunków bankowych z których jednoznacznie wynika, że jest on w stanie zgromadzić środki tytułem pokrycia kosztów sądowych. Tytułem przykładu można wskazać, że wynagrodzenie za prace z tytułu sprawowania funkcji prezesa zarządu w H. sp. z o.o. wynosi 19.956 zł netto. Nie bez znaczenia dla oceny możliwości płatniczych strony jest również fakt reprezentowania jej w postępowaniu podatkowym a następnie sądowy, przez profesjonalnego pełnomocnika. Jak wynika z akt sprawy skarżąca na ten cel wydatkowała dotychczas kwotę 34.440 zł. Z tych też względów rozpoznający sprawę nie znalazł żadnego uzasadnienia dla przyjęcia jakoby budżet państwa miał kredytować stronę skarżącą w sytuacji gdy posiadane przez nią możliwości zarobkowe są w stanie zabezpieczyć dochodzenie swoich racji przed sądem. Co więcej wszczynając spór przed Sądem, skarżąca powinna mieć na uwadze, że prowadzenie postępowania sądowego wiązać się będzie z koniecznością ponoszenia niezbędnych kosztów. Winna ona zatem poczynić odpowiednie starania w celu zabezpieczenia środków finansowych niezbędnych do pokrycia tych kosztów. Poczynione wyżej uwagi pozwoliły na negatywną ocenę działań strony skarżącej zmierzających do przeniesienia ciężaru ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa, a w ostatecznym rozrachunku na innych obywateli. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. referendarz sądowy orzekł jak na wstępie.