I SA/Lu 918/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Wałejko po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością spółki komandytowej w L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń 2013 r. w zakresie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie odmowy przyznania stronie skarżącej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. sygn. akt I SA/Lu [...] UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem referendarz sądowy odmówił skarżącej Spółce przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Referendarz podał, że w załączonym do skargi wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca oświadczyła, że wysokość zysku lub strat za ostatni rok obrotowy według bilansu wynosi [...] zł. Zobowiązania spółki wynoszą [...] zł. Spółka nie posiada żadnych środków trwałych, ani na dzień dzisiejszy żadnego rachunku bankowego. Wszelkie środki jakimi dysponowała zostały przekazane na rachunek organu z uwagi na dokonanie zajęcia. Na wezwanie do przedłożenia dodatkowych dokumentów, pełnomocnik skarżącej przedłożył sprawozdanie finansowe za 2015 r., zestawienie obrotów i sald za okres 1 stycznia 2016 r. - 31 października 2016 r., umowę spółki, oświadczenia w przedmiocie braku rachunków bankowych oraz kosztów zastępstwa prawnego i dowody zamknięcia rachunków bankowych. Uzasadniając swoje rozstrzygniecie referendarz wywodził, że oceniając sytuację materialną Spółki w oparciu o dostępne dokumenty i oświadczenia należało dojść do wniosku, że Spółka nie wykazała, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zwrócił uwagę, że Spółka w 2015 r. prowadziła działalność gospodarczą na znaczną skalę. Według sprawozdania finansowego przychód netto Spółki ze sprzedaży towarów i materiałów w tym roku wyniósł [...] zł. Przychody operacyjne przyniosły natomiast zysk w kwocie [...]zł. Ze względu jednak na wysokie koszty działalności [...] wskazany rok podatkowy spółka zakończyła zyskiem w wysokości [...] zł. Podkreślił, że w przypadku przedsiębiorców miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria dochodu lecz przychodu. Podnosił, że Spółka posiada aktywa trwałe o wartości [...] zł i aktywa obrotowe o wartości [...] zł (w tym należności krótkoterminowe [...] zł). Ponadto w ostatnim zatwierdzonym sprawozdaniu z działalności spółki za 2015 r. wskazano, że nie są znane żadne zagrożenia kontynuowania jej działalności. Funkcjonowanie Spółki w bieżącym okresie potwierdza natomiast złożone zestawienia obrotów i sald z którego jednoznacznie z kolei wynika wykonywanie przez Spółkę czynności w sferze działalności gospodarczej. W tych okolicznościach, w ocenie referendarza sądowego, przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby do finansowania działalności Spółki ze środków publicznych, a taka sytuacja przeczy zasadzie, że spółka prowadzi działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek oraz może doprowadzić do naruszania zasad konkurencji między równoprawnymi podmiotami gospodarczymi. Ponadto, jego zdaniem, Spółka powinna w procedurze planowania wydatków, uwzględnić również potrzebę gromadzenia środków na prowadzenie ewentualnych postępowań sądowych i liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów na ten cel. W sprzeciwie od postanowienia referendarza pełnomocnik skarżącej Spółki nie zgodził się z taką oceną, zwłaszcza w kontekście argumentacji, że w przypadku przedsiębiorców przy dokonywaniu oceny ich zdolności płatniczych należy brać pod uwagę przychód zamiast uzyskanego dochodu. Nie zgodził się również ze stwierdzeniem, że należności krótkoterminowe ujęte w bilansie spółki po stronie aktywów mogą świadczyć o zdolnościach finansowych spółki. Wierzytelności te nie dowodzą, zdaniem pełnomocnika, że skarżąca posiada majątek umożliwiający jej pokrycie opłaty od skargi, a jedynie świadczą o tym, że Spółce przysługują wierzytelności w łącznej kwocie przeszło [...] złotych. Przy czym ta kwota wierzytelności wynika z należności z tytułu zwrotu podatku od towarów i usług, który został Spółce wstrzymany i o co właśnie toczy się spór z organem m.in. w tej sprawie. Pełnomocnik kontrargumentował, że z zestawienia obrotów i sald za 2016 r. nie wynika jakoby Spółka wykonywała czynności w sferze działalności gospodarczej. Spółka nie nabywała towarów, a widoczna kwota obrotów w wysokości [...] zł w istocie stanowi wartość zobowiązań Spółki wyłącznie z tytułu dostaw mediów (nieuregulowanych). Brak prowadzenia działalności potwierdza także zapis konta numer [...] (rachunek bankowy [...]), z którego wynika, że narastające obroty na tym rachunku wynosiły jedynie [...] zł. Natomiast rozrachunki z dostawcami rozliczone gotówką to łącznie kwota kilkuset złotych (zapis na koncie 206), a rozliczenia za zakup towaru w tym okresie wskazują obrót [...] zł (zapis na koncie 301 i 330). Podnosi również, że nie można zgodzić z poglądem przedstawionym w zaskarżonym postanowieniu, że sam fakt prowadzenia działalności gospodarczej przesądza o tym, że działalność ta jest opłacalna, a co z kolei stanowi negatywną przesłankę do przyznania prawa pomocy. Takiej negatywnej przesłanki udzielenia pomocy prawnej nie sposób bowiem wyprowadzić z obowiązującego prawa. Konkludując pełnomocnik podkreślił, że ze względu na działania podjęte przez organy podatkowe, w szczególności liczne zabezpieczenia na majątku Spółki, Spółka pozbawiona jest jakichkolwiek środków i możliwości sprawnego funkcjonowania i prowadzenia działalności gospodarczej w stopniu, który przynosiłby realne korzyści, co czyni jej wniosek o prawo pomocy w pełni zasadnym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718 ze zm.) - dalej "P.p.s.a.", rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). W ocenie Sądu sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. W myśl art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W niniejszej sprawie skarżąca Spółka wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej w zakresie częściowym może zostać przyznane, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, spoczywa zatem na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Przy czym pamiętać również należy, że zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Zastosowanie prawa pomocy nie może bowiem prowadzić do ochrony czy też wzbogacania majątku podmiotów, które występując na drogę postępowania sądowego powinny mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i – w miarę możliwości - zgromadzić i zabezpieczyć środki na jego prowadzenie. Zgodzić się należy ze stanowiskiem referendarza sądowego utrwalonym zresztą w orzecznictwie, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, a koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne, pieniężne zobowiązania umowne czy wynagrodzenia pracownicze. (por. postanowienia NSA: z dnia 15 października 2014 r., sygn. akt II FZ 1509/14, SIP LEX nr 1519078, z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt II GZ 42/13, SIP LEX nr 1282921, z dnia 20 października 2014 r., sygn. akt I FZ 186/14, SIP LEX nr 1528739, z dnia 4 sierpnia 2014 r., I FZ 252/14, SIP LEX nr 1492488). Niewątpliwe wartość przedmiotu sporu w niniejszej sprawie (wskazywana różnie przez skarżącą i organ) jest duża – ponad [...] zł co wiąże się z kilkunastotysięcznym wpisem od skargi. Jednak skarżąca Spółka nie może pomijać takich okoliczności, jak to, że postępowanie podatkowe w niniejszej sprawie rozpoczęło się już w 2014 r. (a kontrola już w 2013 r.), a zatem Spółka jako profesjonalny podmiot gospodarczy powinna liczyć się z ewentualnymi przyszłymi kosztami sądowymi. Jej obowiązkiem było uwzględnienie w prowadzonej działalności ryzyka związanego z tą działalnością, to jest ryzyka prowadzenia sporów sądowych. Ponadto z uwagi na przedmiot działalności gospodarczej, w tym obrót metalami szlachetnymi i półszlachetnymi, wrażliwymi w obszarze nieprawidłowości w rozliczeniach VAT, Spółka powinna była liczyć się z możliwością interwencji organów administracji oraz ryzykiem niekorzystnych dla siebie decyzji. Sąd podziela przy tym reprezentowany w doktrynie i orzecznictwie pogląd, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać nie tylko, że aktualnie nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo że podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (zob. np. orzeczenie postanowienie NSA z dnia 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11, SIP LEX nr 794951, z dnia 14 grudnia 2016 r., sygn. akt II OZ 1399/16 i z dnia 21 września 2015 r., I FZ 287/15 - www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Spółka nie wykazała, że z tego obowiązku się wywiązała przy dołożeniu należytej staranności przy prowadzeniu swoich spraw. Wręcz przeciwnie jeszcze w 2015 r. (rok wydania decyzji organu I instancji) Spółka prężnie prowadziła działalność gospodarczą (podobnie zresztą jak w 2014 r. – patrz bilans spółki za 2015 r. ). Jak zwrócił uwagę referendarz sądowy sam przychód netto spółki ze sprzedaży towarów i materiałów w 2015 r. wyniósł [...] zł. Przychody operacyjne przyniosły natomiast zysk w kwocie [...]zł. Sąd podziela przy tym stanowisko referendarza sądowego (utrwalone też w orzecznictwie), że to właśnie przychód jest elementem miarodajnym dla oceny kondycji finansowej Spółki w kontekście jej pozycji na rynku gospodarczym i przesłanek prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 15 października 2014 r., sygn. akt II GZ 655/14, LEX nr 1530572 i postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2010 r., sygn. akt I FZ 10/10, LEX nr 591133). Zatem, to kwestią wyboru jest, czy Spółka przeznaczy uzyskane środki na cele związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, czy na pokrycie kosztów sądowych. Nie można natomiast oczekiwać, że jeżeli Spółka zadecyduje inaczej (nie zabezpieczy środków na koszty sądowe), to automatycznie, przy pogorszeniu w późniejszym okresie jej sytuacji finansowej uzyskuje prawo do przyznania jej prawa pomocy, a tym samym do obciążania tymi kosztami innych podatników. Także obciążenia finansowe w postaci licznych zobowiązań, w tym zaległości publicznoprawne to indywidualna sprawa podatnika. Istotnie w 2016 r., jak wykazała Spółka, działalność gospodarcza została w znaczny sposób ograniczona, ale nie zaprzestana. Tych okoliczności Sąd nie podważa. Jednakże w kontekście zastosowania instytucji prawa pomocy istotne jest, w ocenie Sądu, jednak to, że Spółka nadal funkcjonuje. Nietrafne jest zatem stwierdzenie pełnomocnika skarżącej, że Spółka nie wykonywała czynności w sferze działalności gospodarczej, zwłaszcza, gdy jednocześnie twierdzi on, że prowadziła rozliczenia z dostawcami tylko na niewielką skalę, a obrót był niski. Sam zaś fakt, że Spółka ma na obecnym etapie trudności finansowe, to za mało aby zwolnić ją z ustawowego obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, gdyż (o czym już była mowa), zwłaszcza właśnie w kontekście osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych nie mających osobowości prawnej nie można tracić z pola widzenia wcześniejszego okresu działalności Spółki. Także okoliczność wszczęcia postępowanie egzekucyjnego, to jedynie wyraz uchylania się podatnika od dobrowolnego wykonania zobowiązania i konieczności jego wyegzekwowania w drodze przymusu. Natomiast nie jest to samoczynna przesłanka przyznania prawa pomocy. Skarżąca Spółka powinna bowiem uwzględnić, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych, czy też prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie prawa pomocy jest zaś formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których jest co najmniej prawdopodobne, że zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest (było) obiektywnie niemożliwe. Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Końcowo wskazać należy, że Sąd nie podziela zaprezentowanego przez referendarza sądowego poglądu, że skoro przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe, gdyż w przeciwnym, wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności, bo jak słusznie zauważa pełnomocnik skarżącej ograniczałoby to przyznanie prawa pomocy tylko dla takich podmiotów, które są w stanie likwidacji lub upadłości. Jednakże ocena ta, w kontekście całokształtu okoliczności sprawy nie zmienia trafności jego stanowiska, że skarżąca Spółka, nie wykazała w sposób dostateczny niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania. W postępowaniu z zakresu prawa pomocy dla osób prawnych i innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, w ocenie Sądu, nie jest najistotniejszy ogólny wynik prowadzonej działalności gospodarczej (opłacalność, czy nie), ale racjonalne działanie przedsiębiorcy, które pokazuje, że pomimo podjęcia wszelkich działań nie był on w stanie wygospodarować środków na pokrycie takich wydatków jak koszty sądowe. W tej sprawie, w ocenie Sądu, tej racjonalności zabrakło. W tych okolicznościach, działając na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 i art. 260 § 1- § 3 P.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji.