II SA/Lu 709/18

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie Jarosław Harczuk po rozpoznaniu w dniu 25 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Z. W. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z. W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., Nr [...] w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji dotyczącej specjalistycznych usług opiekuńczych p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. Skarżący na druku PPF wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata. Wniosek uzasadnił tym, że samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe i utrzymuje się z emerytury w kwocie [...]złotych netto. Oświadczył też, że otrzymywana emerytura oraz wsparcie otrzymywane z ośrodka pomocy społecznej nie wystarczają na pokrycie kosztów utrzymania koniecznego w postaci wydatków na leczenie, opieki czy opłacenia rachunków za energie elektryczną, wodę, wywóz szamba czy zakup opału na zimę. Oświadczył również, że jego dług w środowisku rośnie. Skarżącego wezwano do nadesłania aktualnej decyzji określającej wysokość pobieranego świadczenia emerytalnego lub odcinka świadczenia za ostatni miesiąc ewentualnie kserokopii tych dokumentów, oświadczenia wskazującego tytuł prawny do zajmowanego lokalu mieszkalnego, jego powierzchnię oraz powierzchnię działki, na której jest posadowiony, oświadczenia wskazującego na wielkość pomocy finansowej otrzymanej z pomocy społecznej oraz innej pomocy za okres ostatnich trzech miesięcy oraz tytułów egzekucyjnych ciążących na skarżącym bądź ich kserokopii. Mimo prawidłowego otrzymania przez skarżącego wezwania w dniu 24 września 2018 r. nie wykonał go. Starszy referendarz sądowy stwierdził, że: W myśl art. 252 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz.U. z 2018 r. poz. 1302, zwanej dalej "p.p.s.a.") wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Referendarz sądowy analizując druk PPF złożony w niniejszej sprawie stwierdził, że skarżący informując o wsparciu otrzymywanym z pomocy społecznej nie informuje o jej wysokości, nie wyjaśnia do kogo należy zamieszkiwany przez niego dom, nie wyjaśnia ile i w jakiej wysokości zobowiązania musi spłacać. Ponadto referendarz sądowy ustalił, że taką samą wysokość otrzymywanej emerytury skarżący podaje w innych sprawach, w których wnosił o przyznanie prawa pomocy od początku 2018 r. oraz taką samą wysokość emerytury podaje żona skarżącego określając swoje dochody. W związku z tym, że okoliczności te wymagały wyjaśnienia skierowano do skarżącego wezwanie do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń mających wyjaśnić wynikające z powyższych ustaleń wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowo – bytowej. Mimo prawidłowego doręczenia wezwania skarżącemu nie wykonał on go. Artykuł 255 p.p.s.a. stanowi, że jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niewypełnienie obowiązku, o którym stanowi art. 255 p.p.s.a. uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 828/11 – Lex nr 1069744; postanowienie NSA z dnia 25 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 885/11 – Lex nr 1069781, czy postanowienie NSA z dnia 12 stycznia 2012 r., sygn. akt II GZ 553/11 – Lex nr 1107595). Stosownie bowiem do unormowania art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. to na stronie wnoszącej o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek dokładnego wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bądź, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z zestawienia brzmienia art. 252 § 1 p.p.s.a. oraz art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. wynika, że przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym jak i częściowym można jedynie wówczas, gdy strona dokładnie wykaże, w jakiej znajduje się sytuacji materialnej. W przedmiotowej sprawie skarżący nie uprawdopodobnił zaś jakie są jego dochody, stan majątkowy, w jakiej wysokości otrzymuje wsparcie z pomocy społecznej oraz jakie i w jakiej wysokości długi na nim ciążą. Nie uprawdopodobnienie przez skarżącego tych okoliczności uniemożliwia ocenę tego, jaka jest obecnie jego sytuacja materialno – bytowa a zarazem jakie są obecnie jego realne możliwości ponoszenie kosztów postępowania. Jednocześnie wziąć należy pod uwagę to, że w okresie od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 15 września 2018 r. skarżący zainicjował 129 postępowań sądowoadministracyjnych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjny w Lublinie. W tym okresie złożył 207 wniosków o przyznanie prawa pomocy z czego 169 wniosków zostało rozpoznanych, w tym 106 pozostawiono bez rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w okresie od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 15 września 2018 r. tytułem pokrycia kosztów zastępstwa procesowego świadczonego w ramach prawa pomocy przyznanego skarżącemu wypłacił kwotę [...]złotych. Natomiast w okresie od dnia 1 stycznia 2018 r. do dnia 15 września 2018 r. skarżący zainicjował 103 postępowania sądowoadministracyjne przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Lublinie. Złożył wówczas 161 wniosków o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego, z czego 126 wniosków rozpatrzono (uwzględniono, odmówiono, pozostawiono bez rozpoznania) w tym 77 wniosków pozostawiono bez rozpoznania. Ponadto jak ustalił starszy referendarz sądowy w okresie od 8 września 2003 r. do 3 sierpnia 2016 r. skarżący zainicjował 1179 postępowań sądowoadministracyjnych przed Wojewódzkim Sadem Administracyjnym w Lublinie, z czego jego skargę lub wniosek inicjujący postępowanie sądowoadministracyjne uwzględniono w 148 sprawach, co stanowi 12,5% wszystkich zainicjowanych przez skarżącego postepowań sądowoadministracyjnych w powyższym okresie. Starszemu referendarzowi sądowemu z urzędu wiadomo jest również, że niemal w każdej sprawie sądowoadministracyjnej zainicjowanej przez skarżącego po 10 stycznia 2004 r. wniósł on o przyznanie prawa pomocy poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika procesowego. W okresie od dnia 1 stycznia 2017 r. do dnia 15 września 2018 r. wydano 110 orzeczeń kończących postepowanie, z czego skargę lub wniosek inicjujący postępowanie sądowoadministracyjne uwzględniono w 9 sprawach, co stanowi 8% wszystkich orzeczeń kończących postepowanie. Z powyższego wynika, że skarżący nie po raz pierwszy wnosi w toku postępowania sądowoadministracyjnego o przyznanie prawa pomocy. Starszemu referendarzowi sądowemu z urzędu też wiadomo jest, że skarżący niejednokrotnie był wzywany do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń i zna konsekwencje nie zastosowania się do tego wezwania oraz, iż jego obowiązkiem jako wnoszącego o przyznanie prawa pomocy jest jego wykonanie (np. w sprawie o sygn. akt II SAB/Lu 18/07 - postanowienie NSA z dnia 1 czerwca 2007 r., sygn. akt I OZ 400/07, czy w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 847/06 – postanowienie NSA z dnia 17 kwietnia 2007 r., sygn. akt I OZ 241/07). Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od unormowanej w art. 199 p.p.s.a. generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Instytucja ta, jako wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego, służy realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2017 r., sygn. akt I OZ 1089/17 - Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przy czym jak wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu do wyroku z dnia 10 maja 2000 r. w sprawie o sygn. akt K 21/99 (OTK ZU 2000/4/109) nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa. Zatem każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego a granice tego prawa wyznaczają inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym. Prawo to winno być więc wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym, Prokuratura i Prawo, 2007/11/49; T. Cytowski, Procesowe nadużycie prawa, PS 2005/5/81). Takim zachowaniem jest nadużycie prawa polegające na składanie wniosków o przyznanie prawa pomocy w sposób lakoniczny prezentujących sytuację materialną i rodzinną strony wnoszące o przyznanie prawa pomocy, gdzie przez lakoniczność rozumie się składanie wniosków tylko pro forma przedstawiających sytuację materialną i rodzinną i towarzyszące temu oczekiwanie, że to sąd podejmie niezbędne kroki celem ustalenia sytuacji strony wnoszącej, wyręczy ją i ograniczenie się we wniosku do wskazania okoliczności przedstawianych w wcześniejszych wnioskach (por. postanowienie NSA z dnia 5 lutego 2016 r., sygn. akt I OZ 65/16, I OZ 69/16, I OZ 70/16, I OZ 71/16, z dnia 5 stycznia 2016 r., sygn. akt I OZ 1743/15, z dnia 10 grudnia 2015 r., sygn. akt I OZ 1605/15, I OZ 1617/15 i I OZ 1620/15 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka podkreśla się, że dopuszczalna jest odmowa przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu (postanowienie EKPC z dnia 10 lipca 1986 r., Winer p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 10871/84; 4.12.1985 r., W. p. Niemcom, skarga nr 11564/85; 2 lipca1997 r., Steward-Brady p. Zjednoczonemu Królestwu, skarga nr 27436/95). Skoro zatem skarżący mając pełną świadomość istnienia po jego stornie obowiązku prezentowania swojej sytuacji materialno – bytowej w sposób dokładny i wywiązywania się z wezwań sądu (referendarza sądowego) do dokładnego jej przedstawienia w sposób lakoniczny przedstawia w wniosku o przyznanie prawa pomocy sytuację materialno – bytową i nie odpowiada na wezwanie do uzupełnienia informacji o dotyczącej sytuacji materialno - bytowej nadużywa prawa do uzyskania pomocy prawnej (prawa pomocy). Wykorzystuje tym samym w niniejszej sprawie instytucję unormowaną w art. 246 §1 p.p.s.a. nie dla uzyskania pomocy profesjonalnego pełnomocnika procesowego a dla przedłużenia postępowania. W świetle poczynionych wyżej wywodów również ta okoliczność uzasadnia odmowę przyznania skarżącemu prawa pomocy. Zwłaszcza, że obecnie odmowa przyznania skarżącemu prawa pomocy nie powoduje, iż jego prawo do sądu doznaje uszczerbku (por. postanowienie NSA z dnia 26 lipca 2013 r., II FZ 512/13; postanowienie NSA z dnia 19 grudnia 2014 r., I OZ 1171/14; postanowienie NSA z dnia 3 lutego 2015 r., I OZ 61/15; postanowienie z dnia 12 czerwca 2015 r., I OZ 439/15 – Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego Sąd rozstrzyga bowiem w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 §1 p.p.s.a.) oraz stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Ponadto Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu (art. 134 §2 p.p.s.a). Skoro Sąd z urzędu bierze pod uwagę wszelkie okoliczności sprawy i zobowiązany jest usunąć wszelkie naruszenia prawa, udział profesjonalnego pełnomocnika procesowego w istocie nie wpłynie na zakres działania Sądu. Mając na względzie powyższe, referendarz sądowy działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy.