II SA/Ol 235/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 20 lutego 2014r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. Z. od postanowienia Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 13 listopada 2013r. sygn. akt II SA/Ol 235/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. Z. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie warunków zabudowy – zażalenia na niezałatwienie sprawy postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. WSA/pos.1- sentencja postanowienia Postanowieniem z dnia 26 lipca 2013r. (Sygn. akt II SA/Ol 235/13) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił przyznania A. Z. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującego zwolnienie od kosztów, a postanowieniem z dnia 24 września 2013r. (Sygn. akt II OZ 778/13) Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącego na to postanowienie. Kolejnym wnioskiem z dnia "[...]" A. Z. wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie wskazanego imiennie adwokata. W uzasadnieniu podniósł, że jest osobą ubogą, bez jakichkolwiek środków finansowych lub oszczędności finansowych albo przedmiotów wartościowych celem ich spieniężenia w zakresie wnioskowanej pomocy. Podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Posiada mieszkanie o wielkości "[...]" m2, budynek mieszkalny – jak podał skarżący - do rozbiórki o powierzchni "[...]" m2 oraz nieruchomość rolną o powierzchni "[...]" ha. Wnioskodawca nie wykazał żadnych dochodów. Podniósł, iż jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna i nie przysługuje mu prawo do jakichkolwiek zasiłków. Wyjaśnił, że posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu, a jedynie służy jako pomoc w zaspokojeniu jego potrzeb żywieniowych, gdyż wykorzystuje ją celem upraw na swoje potrzeby konsumpcyjne w zakresie utrzymania. Oświadczył ponadto, że nie posiada przedmiotów wartościowych, ani realnych oszczędności finansowych, a także nie ma możliwości skorzystania ze zgromadzonych środków finansowych, gdyż wynoszą one "[...]" zł. Postanowieniem z dnia 13 listopada 2013r. (Sygn. akt II SA/Ol 235/13) Referendarz sądowy odmówił przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. W uzasadnieniu podniesiono, iż rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy złożonym w niniejszej sprawie, a oddalając zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie w sprawie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Wskazano, że Naczelny Sąd Administracyjny potwierdził, że wnioskodawca, pomimo wezwania skierowanego do niego w trybie dodatkowego postępowania dowodowego, nie przedstawił w sposób jednoznaczny swojej sytuacji majątkowej i w istocie uniemożliwił jej weryfikację. Podniesiono, że na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych. W skład majątku wnioskującego wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Wnioskodawca nie pozwolił jednak na określenie stanu posiadanego majątku i jego wartości, gdyż dane o rodzajach działek, ich przeznaczeniu, położeniu i wartości zostały przez niego usunięte. Nie ujawnił też źródła finansowania swych wydatków, podając jedynie, że ponosi je rodzina, lecz nie wskazując, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Referendarz stwierdził, iż pomimo wskazań zawartych w przedmiotowym postanowieniu Sądu, wnioskodawca składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, poza rozszerzeniem jego zakresu, nie odniósł się w żaden sposób do stanowiska co do nieujawnienia przez niego pełnych danych na temat jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. Nie dysponując pełną wiedzą na temat źródeł utrzymania wnioskodawcy oraz jego sytuacji majątkowej nie można stwierdzić, że jego sytuacja materialna uzasadnia przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji brak jest podstaw do uznania, że od czasu postanowień Sądu zaszła zmiana okoliczności sprawy, uzasadniająca przyznanie prawa pomocy. W złożonym sprzeciwie A. Z. zarzucił naruszenie przepisów Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Zarzucił, że twierdzenia zawarte w postanowieniu odnośnie sytuacji wnioskodawcy są gołosłowne. Zarzucił, że Referendarz nie wzywał go do przedłożenia dodatkowych dokumentów źródłowych, mimo że do przedłożenia takich dokumentów nigdy nie był wzywany. Podał, iż jest osobą ubogą i nie posiada wystarczających środków finansowych na poniesienie kosztów wnioskowanej pomocy. Zarzucił, że odmowa uwzględnienia jego wniosku ma na celu ograniczenie jego prawa w wielu sprawach sądowych zawisłych przed WSA w Olsztynie i realnie pozbawia go dostępu do sądu. Zarządzeniem z dnia 18 grudnia 2013r. skarżący został wezwany do przedłożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń. W odpowiedzi skarżący nadesłał pismo datowane na dzień 16 stycznia 2014r., a ponadto dołączył ksero rachunków, wyciągu z konta, a także aktów notarialnych z usuniętymi zapisami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy, zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym, jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowego przez strony. Z tego względu przesłanki jej zastosowania winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012r., sygn. akt I OZ 1099/11). Podnieść również należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się ona w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać, tj. należycie udokumentować, swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (zob. np. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012r., sygn. akt II FZ 833/11). Wskazać przy tym należy, że wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.). Wniosek ten ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Z przepisów art. 246 § 1 pkt 2 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika jednakże, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Uwzględniając zatem treść cytowanych wyżej przepisów, należy stwierdzić, że rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Należy także należy dostrzec, że w tej samej sprawie wnioskodawca złożył kolejny już wniosek o przyznanie prawa pomocy. Poprzedni wniosek skarżącego z dnia "[...]" został prawomocnie rozpatrzony. Przy czym postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia (sygn. akt II OZ 778/13) oddalono zażalenie skarżącego na postanowienie tut. Sądu z dnia 26 lipca 2013r., którym odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Strona skarżąca co prawda zmieniła zakres swojego wniosku w stosunku do poprzedniego wniosku, rozszerzając go także na żądanie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika, jednakże poza tym nie zaszły żadne nowe okoliczności uzasadniające odmienną ocenę możliwości poniesienia kosztów sądowych przez stronę. Skarżący – pomimo wezwania go do złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń - w dalszym ciągu nie ujawnił w pełni swojej sytuacji materialnej i bytowej. Należy przy podkreślić, że Sąd podziela w całości argumentację zaprezentowaną w powołanym wyżej postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego, a postanowienie to zapadło w identycznych okolicznościach podlegających ocenie w kontekście sytuacji materialnej strony. Warto także wskazać, że w postanowieniu tym stwierdzono, że stosownie do treści art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Konstrukcja tego przepisu zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Niedopełnienie tego obowiązku może w konsekwencji skutkować niewykazaniem, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Jest to bowiem rodzaj dodatkowego postępowania dowodowego, w którym sąd ma możliwość uzupełnienia wniosku i określenia w sposób pełny i klarowny stanu majątkowego wnioskodawcy (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 2011r., II FZ 540/11, Lex nr 965088 oraz z dnia 26 sierpnia 2011r., II FZ 338/11, Lex nr 896349). Zauważyć należy, że w dotychczasowym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego jest prezentowane stanowisko, zgodnie z którym niedopełnienie przez wnioskodawcę obowiązku przedstawienia - na podstawie art. 255 p.p.s.a. - dodatkowych wyjaśnień odnośnie do swojej sytuacji majątkowej, gdy ta w oparciu o przedłożone dotychczas informacje jest uznawana za niepełną bądź budzącą wątpliwości (niewiarygodną), uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ocena ta znajduje uzasadnienie w stwierdzeniu, że orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie postępowania prawa pomocy nie może zostać oparte na ustaleniach faktycznych o charakterze fragmentarycznym lub hipotetycznym. Strona, która nie realizuje obowiązków wynikających z wezwania sądu, nie ma podstaw, by oczekiwać rozstrzygnięcia zgodnego ze złożonym wnioskiem (por. postanowienie NSA z 20 stycznia 2006r., sygn. I OZ 1551/05). Taki kierunek wykładni wskazanego przepisu był przyjmowany dotąd również w innych sprawach, w których z żądaniem przyznania prawa pomocy zwracał się skarżący (por. postanowienie NSA z dnia 11 czerwca 2013r., sygn. II OZ 442/13; postanowienie NSA z dnia 10 maja 2013r., sygn. II OZ 347/13; postanowienie NSA z dnia 14 kwietnia 2013r., sygn. I OZ 253/13), wobec czego powinien on mieć świadomość skutków prawnych nieprzedstawienia tych wszystkich informacji, które zostały uznane przez Sąd za istotne z punktu widzenia oceny zaistnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Podkreślić należy, że pozostawanie przez osobę składającą wniosek o przyznanie prawa pomocy w stanie ubóstwa nie jest uzależnione od subiektywnego nastawienia wnioskodawcy do swojej sytuacji majątkowej, ale od przyjętej przez Sąd oceny tejże sytuacji, która rozważana być musi w oparciu o zobiektywizowane kryteria. Niewskazanie zaś przez skarżącego, po raz kolejny, kto udziela mu pomocy finansowej, w jakiej następuje to formie i zakresie, czyni sytuację majątkową strony niewyjaśnioną. Nie można bowiem za niewadliwą podstawę przyznania prawa pomocy uznać ustalenia, które opis sytuacji materialnej wnioskodawcy sprowadza do wskazania, że jest on osobą bezrobotną, bez jakichkolwiek własnych dochodów i źródeł utrzymania, która czerpie środki potrzebne do przeżycia z pomocy nieokreślonych bliżej osób, aczkolwiek zaliczanych do szeroko pojmowanych członków rodziny, a posiadane składniki majątkowe (nieruchomości) należące do skarżącego, z racji przyjętej oceny o nieopłacalności ich gospodarczego wykorzystania, przybierają charakter niejako "niedochodowy". W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Stąd też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli. Z tych środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010 r., II FZ 31/10). Wnioskujący zaś nie wykazał w przekonujący sposób, że znajduje się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby go do przyznania mu prawa pomocy. Przy czym to z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy niemożliwe okazało się ustalenie jego rzeczywistej sytuacji dochodowej i majątkowej. Udzielane bowiem przez skarżącego wyjaśnienia, przedstawiane dowody nie w pełni obrazują rzeczywistą sytuację materialną skarżącego. Skoro skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby w sposób nie budzący wątpliwości na jego rzeczywistą sytuację materialną i zdolności finansowe to jego wniosek nie mógł być uwzględniony. Wyjaśnić ponadto należy, że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącemu prawa do sądu. Prawo pomocy jest bowiem szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym stanowi realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.). Instytucja ta jest jednak wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Wskazać więc należy, że prawo do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Natomiast, jeżeli dostęp jednostki do sądu może być ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy też w sposób faktyczny, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, jeśli ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, a więc jeśli zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki będą zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, powinien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, publ. Lex nr 75481). Oznacza to, że skoro skarżący nie wykazał, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, a w konsekwencji następuje odmowa przyznania stronie prawa pomocy, to nie można w takiej sytuacji mówić o naruszeniu prawa do sądu. Z tych względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., Sąd postanowił, jak w sentencji postanowienia.