I SA/Op 440/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marzena Łozowska po rozpoznaniu w dniu 4 lutego 2013r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi Z.S. na zawiadomienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 21 września 2012 r. [...] w przedmiocie skargi na działanie organu podatkowego w związku z wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy W postępowaniu wszczętym ze skargi Z.S. na zawiadomienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 21 września 2012 r. w przedmiocie skargi na działanie organu podatkowego, skarżący, na druku PPF, zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej skarżący oświadczył, iż w gospodarstwie domowym, w którym pozostaje wspólnie z żoną, uzyskiwane są dochody miesięcznie w wysokości 1.383,61 zł (dochód żony skarżącego z pozarolniczej działalności gospodarczej). W formularzu PPF skarżący podniósł również, że posiada lokal mieszkalny o powierzchni 40,89 m², oraz że od sierpnia 2011 r. do sierpnia 2012 r. przebywał na świadczeniu rehabilitacyjnym (jak zaznaczył przeszedł operacje tętniaka aorty brzusznej i przeszczepu zastawki aortowej oraz bajpasów) i czeka do dnia dzisiejszego na odpowiedz ZUS w sprawie złożonego w lipcu 2012 r. wniosku o świadczenie rentowe z tytułu niezdolności do pracy. Wraz z wnioskiem skarżący załączył kserokopie karty informacyjnej leczenia szpitalnego, rozpoznania dotyczącego stanu chorobowego w związku z pobytem w Dolnośląskim Centrum Chorób Serca oraz wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy. Dodatkowo, na wezwanie referendarza sądowego, skarżący przedłożył pismo, w którym wskazał, że dochody jego gospodarstwa domowego w związku z opłatą czynszową, zakupem energii elektrycznej, gazu i usług telekomunikacyjnych miesięcznie obciążone są kosztami w wysokości 657,09 zł, że nie posiada konta bankowego jak też żadnej lokaty czy wartościowych rzeczy, oraz że konto bankowe posiada jego żona, z którego nie jest wstanie przedłożyć jakichkolwiek wyciągów ze względu na rozdzielność majątkową. Poza tym skarżący przekazał kserokopie: powiadomienia odnośnie opłat za lokal mieszkalny, faktur dotyczących zakupu energii elektrycznej, gazu usług telekomunikacyjnych, zeznań o wysokości osiągniętych przez skarżącego i jego żonę dochodów w roku podatkowym 2011 (PIT-36), deklaracji VAT-7 za miesiące sierpień, wrzesień, październik i listopad 2012 r. składanych w związku z działalnością gospodarczą prowadzoną przez jego żonę, wypisu umowy majątkowej małżeńskiej. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 31 grudnia 2012 r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy, albowiem nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270) - /dalej p.p.s.a./. Od orzeczenia referendarza skarżący wniósł sprzeciw, nie zgadzając się z wyrażoną w postanowieniu oceną, że jest on w stanie dokonać zapłaty wymaganych kosztów sądowych, stanowiących znikomą cześć środków pieniężnych, którymi obraca małżonka skarżącego prowadząca z nim wspólnie gospodarstwo domowe. Powyższemu rozstrzygnięciu skarżący zarzucił oparcie odmowy przyznania prawa pomocy z naruszeniem art. 64 Konstytucji RP poprzez niedozwoloną ingerencję w prawo własności, błędne odczytanie wskazanych danych o osiągniętych dochodach zarówno skarżącego jak i jego małżonki oraz nieuwzględnienie zapisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a także pominięcie działania skarżącego i jego małżonki w dobrej woli i wierze. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący raz jeszcze wskazał, że niezbędne, miesięczne koszty utrzymania jego i małżonki stanowią łącznie kwotę 1.237,09 zł, z czego pomimo istnienia rozdzielności majątkowej to małżonka skarżącego pokrywa z przychodów swojej firmy kwotę 580, 00 zł. Zdaniem skarżącego złożona skarga dotyczy sporu pomiędzy nim a organem podatkowym, tym samym w jego ocenie małżonka, w pełnym zakresie spełnia obowiązek wynikający z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wspólne zamieszkiwanie w ocenie skarżącego nie stanowi podstawy do nieograniczonego finansowania przez małżonkę spraw innych niż niezbędne dla rodziny. Skarżący zarzucił ponadto, iż przy ocenie jego możliwości finansowych błędnie wzięto pod uwagę osiągane przez jego małżonkę przychody w wysokości 1.383,61 zł. akcentując raz jeszcze na średniomiesięczny dochód małżonki w wysokości 648, 89 zł. Końcowo skarżący zaznaczył, iż przedstawił wszystkie dane, jakie mógł przedstawić bez naruszenia dobrej woli osób trzecich, w tym jego małżonki. Stąd też w ocenie skarżącego nie może zasługiwać na uwzględnienie zarzut jakoby skarżący nie dopełnił obowiązku wyjawienia wszystkich źródeł dochodów, w szczególności stanu prywatnego bankowego konta małżonki. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 259 § 1 i art. 260 p.p.s.a. postanowienie, przeciw któremu został skutecznie wniesiony sprzeciw traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym (a o takie wnosi skarżący) może być przyznane osobie fizycznej gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się więc jedynie do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 6 października 2004r., sygn. akt GZ 71/04, ONSA 2005, nr 1, poz. 8). Zatem w tego rodzaju sprawach Sąd ocenia zasadność wniosku w dwóch aspektach: uwzględniając wysokość obciążeń, które strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu oraz uwzględniając jej możliwości finansowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2005 r., sygn. akt II FZ 781/05, publikowane na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl, jak i pozostałe powołane poniżej orzeczenia). Na obecnym etapie postępowania skarżący jest obowiązany do uiszczenia wpisu od skargi, który zgodnie z postanowieniami § 2 ust 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193) – stanowi kwotę 200 zł. Wskazać również należy, iż rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Użyte w art. 246 określenie "gdy wykaże" oznacza bowiem, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. W związku z tym strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania. Obowiązkiem strony jest więc wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Dokonując oceny przedstawionych przez skarżącego w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz jego sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego okoliczności dotyczących jego aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej, Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku. W ocenie Sądu skarżący nie udowodnił w sposób przekonujący, aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika procesowego. Wprawdzie skarżący wskazał, że nie posiada konta bankowego, jak też żadnej lokaty czy wartościowych rzeczy, a dochody jego gospodarstwa domowego w związku z opłatą czynszową, zakupem energii elektrycznej, gazu i usług telekomunikacyjnych obciążone są kosztami w wysokości 657,09 zł niemniej jednak z przedstawionych dokumentów finansowych tj. deklaracji PIT-36 wynika, iż w 2011 r. skarżący z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej uzyskał przychód w wysokości 210.848,38 zł, ponosząc jednocześnie koszty uzyskania przychodów w kwocie 203.159,98 zł i uzyskując w ten sposób dochód w wysokości 7.688,40 zł. Z kolei małżonka skarżącego w złożonej deklaracji PIT-36 za 2011r. wykazała przychód w wysokości 354.620,60, ponosząc jednocześnie koszty uzyskania przychodów w wysokości 342.091,94 zł i uzyskując dochód w wysokości 12.528,66 zł. Natomiast z deklaracji dla podatku od towarów i usług VAT-7 wynika, że małżonka skarżącego w okresie wrzesień, październik i listopad 2012 r., z tytułu pozarolniczej działalności gospodarczej dokonała sprzedaży towarów i usług na łączną kwotę 142.382 zł ponosząc przy tym koszty w kwocie 131.771 zł (10.661 zł różnica stanowiąca dochód). Oceniając zatem przekazane informacje wynikające z przedłożonych deklaracji podatkowych VAT-7 w kontekście osiąganych przez małżonkę skarżącego przychodów z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów stwierdzić należy, że należny wpis sądowy w niniejszej sprawie stanowi wartość niewspółmiernie niską, co świadczy, że wymagana kwota jest zdecydowanie w zasięgu możliwości finansowych skarżącego. Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę w pełni podziela ugruntowaną linię orzeczniczą, zgodnie z którą o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą. Wbrew bowiem mniemaniu strony nie można mówić o spełnieniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., w sytuacji gdy w gospodarstwie domowym skarżącego zauważalny jest znaczny potencjał przejawiający się w postaci uzyskiwanych przychodów. Odnosząc się do podnoszonej przez skarżącego okoliczności pozostawania z małżonką w ustroju rozdzielności majątkowej wskazać należy, iż przedłożona przez skarżącego kserokopia aktu notarialnego, zawierającego umowę wprowadzającą ustrój rozdzielności majątkowej między małżonkami nie stanowi istotnej przesłanki przy dokonywaniu oceny sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego, zwłaszcza gdy oboje małżonkowie pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym. W tym miejscu należy stwierdzić, że ustrój rozdzielności majątkowej małżonków, nie wyłącza zastosowania art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), w myśl którego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia ich pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). Rozdzielność majątkowa małżeńska, w świetle przepisów prawa rodzinnego jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09). Powyższe potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych, z którego wynika, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim oceny aktualnego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy dokonuje się z uwzględnieniem sytuacji majątkowej współmałżonka. Badanie tych okoliczności jest przy tym niezależne od tego, jaki ustrój majątkowy istnieje pomiędzy małżonkami. Mają oni bowiem względem siebie obowiązek pomocy, obejmujący swym zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej lub pozostawanie w separacji faktycznej (por. postanowienia NSA z dnia 2 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 113-116/09, z dnia 19 maja 2009 r. sygn. akt I FZ 125-126/09, z dnia 26 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 243/09, z dnia 19 sierpnia 2009 r. sygn. akt I FZ 336/09, z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt I OZ 817/11, postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r., sygn. akt I FZ 196/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Inaczej mówiąc, rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, a ponadto nie uzasadnia odmowy udzielenia informacji na temat sytuacji majątkowej drugiego małżonka. Z tych także względów całkowicie nietrafny jest zarzut naruszenia art. 64 Konstytucji RP. Dopatrywane przez skarżącego ograniczenie własności poprzez możliwość ingerencji orzecznictwa sądowego w zakresie swobodnego dysponowania tym prawem, "sugerowane gromadzenie środków finansowych z przychodów firmy", nie narusza istoty tego prawa. Mając na względzie powyższe przyjąć zatem należy, że wysokość osiąganych przez żonę skarżącego dochodów, jej sytuacja majątkowa wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. W ocenie tut. Sądu dopiero zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. Skarżący błędnie przyjmuje natomiast, że rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jego małżonkę z pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. Uchylenie się wnioskodawcy od obowiązków nałożonych na niego w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czyli uchylenie się od udzielenia żądanych informacji, jest w istocie przeszkodą, wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji przyznanie prawa pomocy w żądanym przez skarżącego zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 27 lutego 2012 r., sygn. akt II FZ 128/12). Skarżący pomimo wezwania nie przedłożył wszystkich dokumentów, o które był wzywany. Fakt ten uniemożliwia weryfikację jego oświadczeń, co więcej może wzmocnić wątpliwości, co do ich wiarygodności, a co za tym idzie wyłącza wolną od wątpliwości ocenę jego możliwości płatniczych. Jak już wyżej podkreślono warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z załączonych do wniosku o przyznanie prawa pomocy dokumentów wynika natomiast, że sytuacja materialna skarżącego nie kwalifikuje go do przyznania mu prawa pomocy. Uwzględniając bowiem dane przedstawione przez stronę, uznać należy, że skarżący ma realną możliwość zgromadzenia środków finansowych niezbędnych do poniesienia w związku z zainicjowanym przez niego postępowaniem sądowym. Podsumowując, wskazać należy, iż instytucja prawa pomocy nie bez przyczyny określana jest często mianem "prawa ubogich", prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych obiektywnie możliwości uzyskania środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego z jakichkolwiek źródeł. Zdaniem Sądu, skarżący nie należy do tego kręgu podmiotów. Na marginesie należy dodać, że na obecnym etapie postępowania sądowego udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny, gdyż sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Ponadto, stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego Sąd ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek, co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 p.p.s.a.). Uzupełnieniem tej regulacji jest przewidziany w art. 140 § 1 p.p.s.a. obowiązek Sądu pouczania stron działających bez adwokata lub radcy prawnego o terminie i trybie zaskarżenia orzeczenia sądu pierwszej instancji. Jednocześnie należy stwierdzić, iż skarżący nie ma obowiązku uczestniczenia w posiedzeniach Sądu oraz może ustanowić swoim pełnomocnikiem osoby bliskie np. rodzeństwo lub zstępnych (art. 35 § 1 p.p.s.a.). Nie można pominąć także faktu, iż poniesienie kosztów przez skarżącego jest tylko czasowe, bowiem w przypadku uwzględnienia jego żądań przez Sąd będzie mu przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania. Reasumując, zebrany w toku niniejszego postępowania materiał nie pozwala na stwierdzenie, że spełniona została przesłanka wymieniona w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Z tych powodów na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 245 § 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.