I SA/Po 1108/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Izabela Kucznerowicz po rozpoznaniu w dniu 17 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Ł. D. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 27 września 2016 r. o sygn. akt I SA/Po 1108/16 oddalającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Ł. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] kwietnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny miesiąc za styczeń i luty 2011 r. oraz zobowiązania za poszczególne miesiące od marca 2011 r. do sierpnia 2012 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 27 września 2016 r. referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Na podstawie wniosku o prawo pomocy sporządzonego w dniu [...] maja 2016 r. oraz uzyskanych od skarżącego informacji referendarz ustalił, że skarżący od lutego 2016 r. jest zatrudniony w spółce [...] B. Sp. z o.o. w L.. Otrzymuje miesięcznie wynagrodzenie w wysokości [...] zł brutto. Wnioskodawca podał, że ma na utrzymaniu syna, który ma [...] lata oraz córkę, która ma [...] lat i uczy się. Skarżący podał, że nie uzyskuje żadnych innych dochodów, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych oraz cennych ruchomości oraz nieruchomości. Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z córką i z synem. Skarżący nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000 zł. Wnioskodawca podał, że jest żonaty i pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej. Skarżący wskazał, że jego dochód netto wynosi [...] zł. Wnioskodawca podał, że posiada zaległości w składkach ZUS z tytułu ubezpieczenia społecznego w kwocie [...]zł. Koszty utrzymania dzieci wynoszą [...] zł. Pismem z dnia [...] sierpnia 2016 r. wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi z dnia [...] września 2016 r. skarżący podał, że nie prowadzi działalności gospodarczej od [...] października 2015 r. Wnioskodawca wskazał, że w jego małżeństwie panuje umowny ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Na mocy umowy z dnia [...] listopada 2011 r. każdy z małżonków zachowuje zarówno majątek nabyty przez zawarciem związku małżeńskiego, jak i majątek nabyty później. Ponadto, małżonkowie zarządzają i rozporządzają całym swoim majątkiem – każdy samodzielnie. Skarżący podał, że w tych okolicznościach nie posiada wiedzy na temat dochodów osiąganych przez żonę. Wnioskodawca oświadczył, że utrzymuje się tylko i wyłącznie z wynagrodzenia w wysokości [...] zł brutto, jest to jedyne jego źródło utrzymania i nie uzyskuje innych dochodów. Skarżący wskazał, że nie posiada żadnych oszczędności, ani majątku (w tym udziałów w spółce), którego spieniężenie pozwoliłoby na poniesienie wpisu od skargi. Skarżący podał, że wszystkie jego rachunki bankowe zostały zajęte. Do pisma załączył kserokopie: umowy majątkowej małżeńskiej z dnia [...] listopada 2011 r., listy płac za okres od marca 2016 r. do sierpnia 2016 r., zeznań rocznych podatkowych za 2014 i 2015 r. W ocenie referendarza skarżący nie wykazał przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie z dnia [...] października 2016 r. skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i udzielenie prawa pomocy w zakresie częściowym, w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Pełnomocnik skarżącego zaakcentował, iż informacje zawarte na formularzu PPF dołączonym do skargi z [...] maja 2016 r. są wystarczające do ustalania sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego, a tym samym - przyznania prawa pomocy. Wyjaśniono, iż działalność gospodarcza prowadzona przez Ł. D. została zamknięta [...] października 2015 r. Ponadto wyjaśniono, iż w małżeństwie Ł. D. panuje umowny ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Skarżący nie posiada wiedzy na temat dochodów osiąganych przez małżonkę. Skarżący utrzymuje się tylko i wyłącznie z wynagrodzenia wypłacanego przez [...] SP. Z O.O. w wysokości [...] zł brutto/m-c. Ww. wynagrodzenie jest jedynym źródłem utrzymania Ł. D.. Skarżący nie uzyskuje innych dochodów, np. z tytułu umowy o dzieło, zlecenia. Wyjaśniono, iż Ł. D. nie posiada żadnych oszczędności, ani majątku (w tym udziałów w spółce), którego spieniężenie pozwoliłoby na poniesienie kosztu wpisu stosunkowego od skargi. W opinii pełnomocnika skarżącego, błędne jest twierdzenie, iż małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych, co wynikać ma z faktu, iż potrzeby rodziny mogą "w konkretnych okolicznościach" obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa. Ponadto pełnomocnik skarżącego zaznaczył, iż postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 31 marca 2015 r. w sprawie o sygn. akt III SA/Po 286/15, zwolniono skarżącego od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - dalej: "P.p.s.a."), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 73 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z dnia 14 maja 2015 r., poz. 658), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia należy wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a. zgodnie, z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Na podstawie art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Zwolnienie strony od kosztów sądowych jest bowiem przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na Skarb Państwa. Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 6 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 468/11 oraz postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 504/11). Oceniając zasadność wniosku Sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzygnięcie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi. Zaznaczyć jednak należy, że z przepisów regulujących instytucję prawa pomocy wynika jednoznacznie, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów sądowych spoczywa na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Należy ponadto wskazać, że skarżący wszczynając spór na drodze sądowej powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia na ten cel środków finansowych, a wydatki z tym związane traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny nie jest w stanie ponieść się kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r. sygn. akt I OZ 979/10). W rozpatrywanej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, bowiem skarżący nie wykazał przesłanek do zwolnienia go od kosztów sądowych. Sąd zauważa, że wpis od skargi w rozpatrywanej sprawie ustalony przez Przewodniczącego Wydziału I wynosi [...] zł (k. 59 akt sąd.). Sąd zaznacza, że w oparciu o złożone dokumenty i oświadczenia nie jest możliwe rozstrzygnięcie wniosku skarżącego zgodnie z jego żądaniami, bowiem zawarte we wniosku dane są niewystarczające dla kompleksowej oceny sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego. Zasadnie zatem referendarz kierując się dyspozycją art. 255 P.p.s.a. wezwał pismem z dnia [...] sierpnia 2016 r. wnioskodawcę do przedłożenia dokumentów pozwalających na wnikliwą ocenę sytuacji skarżącego. Skarżący nie wywiązał się ze skierowanego do niego wezwania i nie udzielił informacji odnoście kosztów miesięcznego utrzymania jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki. Skarżący mimo wezwania nie podał czy posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji. Skarżący mimo wezwania nie wyjaśnił do kogo należy dom, w którym mieszka, nie podał również czy najmuje ten dom i jakie są koszty najmu. Skarżący nie wyjaśnił jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, gdyż nie podał, czy małżonka uzyskuje dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada nieruchomości (dom, mieszkanie, nieruchomość rolną, inne nieruchomości), oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000 zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji (marka, typ, rok produkcji i wartość rynkowa), udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą, nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych żony za 2014 i 2015 r., nie wyjaśnił nawet, czy małżonka zeznania roczne podatkowe składała w Urzędzie Skarbowym, nie przedłożył również wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, rachunków kart kredytowych żony za ostatnie sześć miesięcy, nie podał również czy małżonka rachunki bankowe posiada. Skarżący podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej, przedłożył na tę okoliczność kserokopię umowy majątkowej i podał, że nie ma wiedzy na temat dochodów osiąganych przez małżonkę. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm. – dalej: "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W badanej sprawie pomimo wezwania skarżący nie wyjaśnił swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej, również w sprzeciwie nie udzielił wymaganych informacji. Powołanie się natomiast w sprzeciwie na inną sprawę skarżącego (o sygn. akt III SA/Po 286/15), w której zwolniono skarżącego od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, nie stanowi przesłanki do automatycznego zwolnienia w badanej sprawie. Sąd zauważa, że z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy wnioskodawca może wystąpić na każdym etapie toczącego się postępowania sądowego, jednakże we wniosku tym winien kompleksowo i szczegółowo wyjaśnić swoją sytuację finansową i majątkową. Brak bowiem współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania skarżącego i jego rodziny. To na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Skoro skarżący uchylił się od obowiązku złożenia wyjaśnień odnośnie swoich rzeczywistych możliwości finansowych i majątkowych, referendarz sądowy prawidłowo oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy. Przedłożone przez skarżącego dane są bowiem niewystarczające dla przyjęcia, iż nie jest on w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania sądowego, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.