I SA/Po 1127/16

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 14 października 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku TK o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego w sprawie ze skargi TK na decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić wniosek. Skarżący TK pismem z dnia [...] wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej. W skardze skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Następnie skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu [...] wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. W uzasadnieniu wniosku podał, że ma [...] dzieci, na utrzymanie których łoży miesięcznie kwotę ok. [...]. Wnioskodawca podał, że jego stałym źródłem dochodu jest wynagrodzenie za pracę w wysokości ok. [...] brutto, kwota ta nie wystarcza nawet na bieżące koszty utrzymania. Skarżący wskazał, że korzysta z incydentalnej pomocy rodziny. Wnioskodawca podał, że posiada zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu zaległości podatkowych w kwocie przekraczającej [...]. Ponadto posiada inne zobowiązania wobec banków na kwotę przeszło [...]. Skarżący oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z małoletnimi dziećmi. Wnioskodawca nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący podał, że jego żona uzyskuje dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej oraz z tytułu wynagrodzenia za pracę. W [...] skarżący i jego żona zawarli umowę o wyłączeniu wspólności ustawowej małżeńskiej. Wnioskodawca podał, że obecnie prowadzą oddzielne gospodarstwo domowe. Skarżący oświadczył, że w wyniku prowadzonej egzekucji komorniczej z wniosku wierzyciela A sprzedano nieruchomości będącego jego własnością. Kwota ze sprzedaży została przekazana na spłatę części jego zadłużenia. Obecnie do spłaty pozostała kwota ok. [...]. Ponadto posiada zadłużenie względem Skarbu Państwa na kwotę przeszło ok. [...]. Skarżący oświadczył, że wynagrodzenie za pracę wynosi [...] brutto. Wnioskodawca podał, że koszty utrzymania domu wynoszą [...], koszty utrzymania dzieci [...], koszty wyżywienia [...], środki czystości [...], koszty leczenia [...], inne niezbędne koszty, w tym koszty dojazdu do pracy ok. [...]. W załączonym do wniosku piśmie z dnia [...] skarżący podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Małżonkowie partycypują jedynie w kosztach utrzymania małoletnich dzieci. W okresie ostatnich [...] miesięcy wnioskodawca nie był posiadaczem żadnego rachunku bankowego. Skarżący podał, że posiada liczne zobowiązania. W toku egzekucji komorniczej sprzedano cały jego majątek, a środki ze sprzedaży zostały przeznaczone na spłatę wierzyciela hipotecznego. Jedynym źródłem utrzymania skarżącego są dochody z wynagrodzenia za pracę w wysokości nie przekraczającej kwoty minimalnego wynagrodzenia za pracę. Do wniosku załączył kserokopie: postanowienia Sądu Rejonowego z dnia [...], sygn. akt [...] o przybiciu na rzecz nabywcy własności nieruchomości, faktur VAT za wodę i odprowadzenie ścieków oraz za gaz. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego i jego żonę, 2. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie [...] miesięcy należących do skarżącego i jego żony, 3. podanie czy skarżący i jego żona posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, w tym samochody, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, 4. podanie czy skarżący i jego żona posiadają udziały w spółkach, pełnią funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, jeżeli tak należy wymienić w jakich spółkach, jakie z tego tytułu uzyskuje dochody, 5. podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki (np. czynsz, ogrzewanie, woda, prąd, telefony, Internet, abonament RTV, kablówka, koszty leczenia i zakupu lekarstw, wyżywienie, środki czystości, raty kredytów – z podaniem kiedy kredyty zostały zaciągnięte, na co, w jakiej wysokości, na jaki okres, jaki jest harmonogram spłaty rat, inne koszty), 6. podanie do kogo należy dom/mieszkanie, w którym mieszka skarżący, jeżeli wnioskodawca najmuje ten dom/mieszkanie należy podać koszty najmu, 7. podanie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu żona skarżącego uzyskuje miesięczne dochody, 8. podanie czy skarżący poza dochodami deklarowanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy uzyskuje inne dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości (np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, umowy zlecenia, umowy o dzieło, prac dorywczych, sezonowych, udziałów w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu lub prokurenta w spółkach, członka rady nadzorczej, inne), 9. podanie czy żona skarżącego posiada nieruchomości, jeżeli tak to jakie, jaka jest ich powierzchnia oraz szacunkowa wartość, oszczędności, papiery wartościowe, inne prawa majątkowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, jeżeli tak należy wymienić składniki majątku jaki posiada, 10. podanie czy skarżący pozostaje z żoną w separacji sądowej (odpis wyroku), 11. złożenie odpisu umowy lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz odpisu umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami, 12. złożenie odpisów dokumentów z prowadzonej przez żonę skarżącego działalności gospodarczej, t.j. odpisów deklaracji VAT-7, odpisu z książki przychodów i rozchodów za ostatnie [...] miesięcy, ewidencji środków trwałych, wyciągów z firmowych rachunków za ostatnie [...] miesięcy, należy podać ilu małżonka skarżącego zatrudnia pracowników. Pismo doręczono skarżącemu w dniu [...]. Tymczasem wnioskodawca do chwili obecnej, t.j. do dnia rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie odpowiedział na w.w wezwanie. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenia stwierdzić należy, że nie wykazał on przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Z oświadczeń skarżącego wynika, że pozostaje w związku małżeńskim, w małżeństwie jego panuje rozdzielność majątkowa małżeńska, w oświadczeniu z dnia [...] skarżący w rubryce 6 wniosku podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i z małoletnimi dziećmi, w rubryce 8 wniosku wskazał, że w [...] zawarł z żoną umowę majątkową małżeńską i obecnie każdy z małżonków prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Skarżący nie posiada żadnego majątku, utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, z tego tytułu otrzymuje [...] brutto. Skarżący podał, że zobowiązania i stałe wydatki wynoszą ok. [...] netto, z tego koszty utrzymania domu [...], koszty utrzymania dzieci [...], koszty wyżywienia [...], środki czystości [...], koszty leczenia [...], inne niezbędne koszty, w tym koszty dojazdu do pracy [...]. Skarżący mimo wezwania nie przedłożył odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez niego i jego żonę, nie wyjaśnił nawet, czy deklaracje podatkowe zostały przez nich sporządzone i złożone w Urzędzie Skarbowym. Wnioskodawca nie przedłożył również wyciągów z rachunków bankowych swoich i żony za ostatnie [...] miesięcy, ze złożonego oświadczenia z dnia [...] wynika jedynie, że skarżący od [...] miesięcy nie posiada rachunków bankowych, nie wiadomo zatem, czy posiadał rachunki bankowe w okresie wcześniejszym, jeżeli tak to wnioskodawca mógł przedłożyć wyciągi z rachunków bankowych za wcześniejsze miesiące, ewentualnie skarżący mógł poinformować, czy w okresie ostatnich [...] miesięcy rachunki bankowe posiadał, nie wyjaśnił również czy małżonka rachunki bankowe posiada. Skarżący mimo wezwania nie podał czy on i jego żona posiadają lub użytkują pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, nie wyjaśnił czy on i jego żona posiadają udziały w spółkach, pełnią funkcje członka zarządu lub prokurenta w spółkach. Wnioskodawca nie wyjaśnił do kogo należy dom/mieszkanie, w którym mieszka, jeżeli najmuje ten dom/mieszkanie nie podał kosztów najmu. Skarżący nie podał w jakiej wysokości małżonka uzyskuje miesięczne dochody. Nie podał również czy żona posiada nieruchomości, jeżeli tak to jakie, jaka jest ich powierzchnia oraz szacunkowa wartość, nie podał czy posiada ona oszczędności, papiery wartościowe, inne prawa majątkowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł. Skarżący nie wyjaśnił czy pozostaje z żoną w separacji sądowej, nie przedłożył również odpisu umowy lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej oraz odpisu umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami, nie wyjaśnił nawet czy miał miejsce podział majątku wspólnego. Wnioskodawca mimo wezwania nie złożył odpisów dokumentów z prowadzonej przez małżonkę działalności gospodarczej, t.j. odpisów deklaracji VAT-7 za ostatnie [...] miesięcy, odpisu z ksiązki przychodów i rozchodów za ostatnie [...] miesięcy, ewidencji środków trwałych, wyciągów z firmowych rachunków bankowych za ostatnie [...] miesięcy, nie podał ilu żona zatrudnia pracowników. Skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej małżeńskiej. W tym miejscu godzi się zauważyć, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2015 r., poz. 2082 ze zm., dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie jakichkolwiek kosztów postępowania. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 2, art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i p 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.