I SA/Po 165/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 28 października 2013r. na posiedzeniu niejawnym wniosku JW o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku rolnym, t.j. I i II raty za 2012r. postanawia: oddalić wniosek. Na zarządzenie Przewodniczącego Wydziału z dnia [...] doręczono skarżącemu odpis prawomocnego zarządzenia z dnia [...] wzywającego do uiszczenia wpisu sądowego. Skarżący w odpowiedzi przedłożył sporządzony w dniu [...] na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia [...] odrzucił skargę JW na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości w podatku rolnym, t.j. I i II raty za 2012r. Skarżący wobec tego złożył sporządzony w dniu [...] na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy, w którym rozszerzył zakres swojego żądania i wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu wniosku podał, że na miesięczne utrzymanie po odliczeniu kosztów niezbędnych do utrzymania gospodarstwa rolnego zostaje ok. [...]. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami. Wnioskodawca posiada dom o pow. [...] m2, nieruchomość rolną o pow. [...] ha, nie posiada natomiast oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżący podał, że z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego uzyskuje dochody miesięczne brutto w wysokości [...]. Na wezwanie z dnia [...] do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżący w odpowiedzi oświadczył, że wszystkie przychody z działalności rolniczej wpływają na jego rachunek bankowy, który jest prowadzony przez A w K. Skarżący oświadczył, że posiada ciągniki [...] o wartości [...], [...] o wartości [...] i [...] o wartości [...]. Posiada również samochód V o wartości [...]. Podał, że ponosi koszty miesięcznego utrzymania w wysokości ok. [...], przy czym [...]. Wskazał, że spłaca kredyty, które zaciągnął na prowadzenie działalności rolniczej. Oświadczył, że nie posiada dodatkowych dochodów. Nie korzysta również z pomocy opieki społecznej. Do pisma załączył wyciąg z rachunku bankowego za okres [...], kserokopie pierwszych stron umów kredytowych, oryginały faktur, paragonów, dowodów zapłaty dokumentujących poniesione przez niego wydatki związane z prowadzoną działalnością rolniczą. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z I OZ 468/11 z 06.07.2011r., I OZ 466/11 z 06.07.2011r., II OZ 504/11 z 28.06.2011r. publ. w Internecie na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl), nawet przy poczynionych oszczędnościach w wydatkach koniecznych. Tak więc przepisy o prawie pomocy mają zastosowanie wyłącznie do osób, które mimo największych starań nie mogą poczynić oszczędności i ponieść kosztów postępowania sądowego. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające, dana osoba może zwrócić się o pomoc państwa. Trzeba mieć na względzie, że w przypadku pozytywnego orzeczenia koszty postępowania ponoszą praktycznie inne podmioty i współobywatele. To bowiem z ich środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 września 1984r. sygn. II CZ 104/84, postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r., sygn. akt FZ 478/04). Zauważyć należy, że strona musi wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 P 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie strony skarżącej pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jej aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 14 lutego 2005 r., sygn. akt FZ 760/04). Oceniając zasadność przyznania stronie skarżącej prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. (postanowienie NSA z dnia 10 października 2011 r., sygn. akt II FZ 536/11, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl/). Zatem, jak wskazuje się w doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H.Knysiak- Molczyk, (w) Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2005r., str. 628). W przedmiotowej sprawie skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W ocenie referendarza sądowego rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, ani że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Ze złożonych oświadczeń wynika, że skarżący nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami. Wnioskodawca posiada dom o pow. [...] m2, nieruchomość rolną o pow. [...] ha, sprzęt rolniczy o wartości ok. [...] ([...]) oraz samochód osobowy marki V, rok prod. [...] o wartości ok. [...]. Skarżący we wniosku z dnia [...] oświadczył, że uzyskuje miesięczne dochody z tytułu prowadzenia działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym w wysokości ok. [...], natomiast we wniosku z dnia [...], że w wysokości [...]. Wnioskodawca podał, że ponosi koszty miesięcznego utrzymania w wysokości ok. [...], przy czym [...]. Skarżący oświadczył, że wszystkie wpływy z działalności rolniczej są wykazane na rachunku bankowym prowadzonym przez A w K. Z załączonego przez skarżącego wyciągu z rachunku bankowego za okres [...] [wyciąg ten został załączony przez wnioskodawcę na wcześniejszym etapie postępowania - karta nr [...] akt sądowych] wynika, że suma wpływów na tym rachunku wyniosła [...], przy czym [...] od kontrahentów skarżącego (B, C), [...] od ARIMR, [...] tytułem pożyczki od B, natomiast w okresie [...] na rachunek bankowy skarżącego wpłynęły środki pieniężne łącznie w wysokości [...], przy czym [...] od kontrahentów (B, D, E), tytułem zwrotu podatku akcyzowego od zakupionego paliwa [...] (w dniu [...], w dniu [...]), w dniu [...] wypłacono skarżącemu dywidendę za [...] w wysokości [...] od C, w dniu [...] na rachunek skarżącego wpłacono środki z kredytu w wysokości [...]. Zatem z rachunku bankowego wynika, że w okresie [...] skarżący uzyskał od swoich kontrahentów [...], ponadto otrzymał [...] tytułem dopłat do nieruchomości rolnej, [...] tytułem zwrotu podatku akcyzowego od zakupionego paliwa, [...] tytułem dywidendy. Wobec tego wpływy z w.w źródeł wyniosły łącznie [...] i jest to kwota wyższa od udokumentowanych przez skarżącego wydatków i spłaconych kredytów i odsetek, które łącznie wynoszą [...]. Z załączonych bowiem przez skarżącego wyciągów z rachunków bankowych wynika, że w okresie [...] spłacił kredyty, odsetki, odsetki debetowe, poniósł wydatek za rozpoznanie wniosku w łącznej kwocie [...], w okresie [...] w kwocie [...], zatem w okresie [...] skarżący łącznie spłacił kredyty i odsetki w kwocie [...]. Ze złożonych przez skarżącego kserokopii umów (pierwsza strona) wynika, że wnioskodawca zaciągnął następujące umowy kredytowe: 1. umowa Nr [...] o kredyt inwestycyjny z dnia [...] na zakup ciągnika na okres [...] w kwocie [...], spłata w [...] ratach kwartalnych płatnych [...], pierwsza rata kapitału wynosi [....], kolejne [...] rat po [...], odsetki natomiast płatne są miesięcznie, 2. umowa Nr [...] o kredyt obrotowy"BS" zawarta w dniu [...] w kwocie [...] na okres [...], spłata jednorazowa do dnia [...], odsetki płatne miesięcznie, 3. umowa o kredyt obrotowy Nr [...] zawarta w dniu [...] w kwocie [...] na okres [...], spłata jednorazowa do dnia [...], odsetki płatne miesięcznie, 4. umowa Nr [...] o kredyt obrotowy na wznowienie produkcji w gospodarstwach rolnych i działach specjalnych produkcji rolnej, w których wystąpiły szkody spowodowane przez deszcz nawalny z dnia [...] w kwocie [...], na okres [...], 5. umowa Nr [...] o kredyt obrotowy na wznowienie produkcji w gospodarstwach rolnych i działach specjalnych produkcji rolnej, w których wystąpiły szkody spowodowane przez powódź z dnia [...] w kwocie [...] na okres [...], 6. umowa Nr [...] z dnia [...] o kredyt obrotowy na wznowienie produkcji w gospodarstwach rolnych i działach specjalnych produkcji rolnej, w których wystąpiły szkody spowodowane przez powódź, zawarta przez matkę skarżącego, kwota udzielonego kredytu [...], na okres [...]. Z informacji skarżącego wynika, że jego mama zmarła w dniu [...], do spłaty pozostała kwota w wysokości [...] + odsetki. W tym miejscu zauważyć jednak należy, że obowiązek spłaty zobowiązań kredytowych nie stanowi przesłanki, która przesądza o przyznaniu prawa pomocy. Spłata kredytów nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2006r., sygn. akt I OZ 83/06, z dnia 15 czerwca 2012r., sygn. akt I FZ 189/12, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Z załączonych przez skarżącego faktur, dokumentów WZ, dowodów wpłaty, dowodów kasa przyjmie, paragonów wynika, że skarżący udokumentował poniesienie wydatków na prowadzenie działalności rolniczej łącznie w kwocie [...], przy czym za zboża siewne [...], zakup paliwa i gazu [...], inne wydatki związane z działalnością rolniczą [...]. Z dokumentów złożonych przez skarżącego wynika, jak już wcześniej wskazano, że w okresie [...] wpływy na jego rachunek bankowy wyniosły łącznie [...] (nie uwzględniono w tej kwocie kwoty kredytu, która wpłynęła w dniu [...]) i jest to kwota wyższa o [...] od poniesionych przez niego udokumentowanych wydatków. Ponadto zauważyć należy, że z przedłożonego przez skarżącego wyciągu z rachunku bankowego wynika, że na dzień [...] wnioskodawca ma do dyspozycji środki w wysokości [...]. Skarżący w złożonych oświadczeniach nie uzasadnił zatem stanowiska, że uiszczenie kosztów postępowania, które na obecnym etapie postępowania wynoszą [...] (wpis od skargi kasacyjnej) i kosztów adwokata w przedmiotowej sprawie spowoduje zachwianie jego sytuacji materialnej i bytowej w taki sposób, że nie będzie w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. W tym miejscu jeszcze raz należy podkreślić, że majątek zgromadzony przez Skarżącego (dom, nieruchomość rolna, maszyny rolnicze oraz samochód osobowy) oraz uzyskiwane przez niego przychody z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego w sposób jednoznaczny wykluczają go z grona osób uprawnionych do uzyskania wsparcia w formie prawa pomocy. Również okoliczność, że skarżący korzysta z kredytów bankowych nie stanowi przesłanki do przyznania jemu prawa pomocy. Należy także podkreślić, że opłaty sądowe są rodzajem daniny publicznej i dlatego zasadą jest obowiązek ich ponoszenia. Przyznanie prawa pomocy jest zatem rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1,2 i 3, art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.