I SA/Po 559/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Nikodem po rozpoznaniu w dniu 22 sierpnia 2017r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. L. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...] lipca 2017r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi R. L. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2017 r., Nr [...] w przedmiocie nadania rygoru natychmiastowej wykonalności decyzji postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] lipca 2017 r., sygn. akt I SA/Po [...], starszy referendarz sądowy WSA w Poznaniu oddalił wniosek R. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika z urzędu, w sprawie ze skargi Spółki na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego wskazane w sentencji. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że na podstawie wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz uzyskanych informacji ustalono, że kapitał zakładowy Spółki wynosi [...] zł, spółka nie posiada majątku i środków finansowych, strata za ostatni rok obrotowy według bilansu wynosi [...] zł. Ze złożonych deklaracji [...] za miesiące od listopada 2016 r. do kwietnia 2017 r. wynika, że w w.w okresie skarżąca wykazała podstawę opodatkowania jedynie w deklaracji [...] za styczeń 2017 r. w wysokości [...] zł, w złożonych deklaracjach [...] wykazywała, że nabyła towary i usługi za wartość netto [...] zł. Skarżąca załączyła zeznania roczne podatkowe za 2015 i 2016 r., z których wynika, że w 2015r. przychód spółki wyniósł [...] zł, koszty uzyskania przychodów [...] zł i strata [...] zł, w 2016 r. przychód spółki wyniósł 0, koszty uzyskania przychodów [...] zł. Spółka załączyła sprawozdanie finansowe za 2015 r., z którego wynika, że aktywa trwałe wynoszą [...] zł, w tym środki trwałe [...] zł, aktywa obrotowe [...] zł, aktywa razem [...] zł. Z załączonego do wniosku o przyznanie prawa pomocy bilansu na dzień [...] grudnia 2016 r. wynika, że aktywa trwałe wynoszą [...] zł, w tym środki trwałe [...] zł, aktywa obrotowe [...] zł, aktywa razem [...] zł. Z Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że udziałowcami spółki są S. , która posiada 50 udziałów o łącznej wysokości [...] zł oraz "F. " Sp. z o.o., która posiada 50 udziałów o łącznej wysokości [...] zł. Skarżąca poza lakonicznym i gołosłownym, nie popartym żadnymi dokumentami stwierdzeniem, że z uwagi na brak możliwości finansowych udziałowcy nie są w stanie dokonać stosownych dopłat i że prowadzą odrębny system księgowości, nie wyjaśniła jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jej udziałowców. Nie przedstawiła również żadnych dowodów świadczących o niemożliwości uzyskania od udziałowców dopłat czy pożyczek. Nie podała nawet czy zwróciła się do udziałowców o pomoc w poniesieniu kosztów postępowania w niniejszej sprawie, wskazała jedynie, że z uwagi na krótki czas do uzupełnienia dokumentacji, nie była w stanie uzyskać stosownych uchwał. W ocenie referendarza powyższe, uniemożliwia dokonanie pełnej i rzetelnej oceny, czy skarżąca spółka przy pomocy żądania dopłat, wsparcia finansowego ze strony udziałowca (np. udzielonej przez wspólników pożyczki) jest w stanie ponieść koszty postępowania w przedmiotowej sprawie czy to całości, czy w części. Ww. informacje referendarz uznał za nieodzowne przy ustalaniu rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych spółki. Skarżąca podała jedynie, że nie posiada pisemnych dokumentów świadczących o niemożliwości uzyskania dopłat, a z uwagi na krótki czas na uzupełnienie dokumentacji, nie była w stanie uzyskać stosownych uchwał. Dodatkowo referendarz zauważył, że skarżąca, mimo wezwania, nie podała, w jakiej wysokości ponosi koszty utrzymania siedziby, koszty obsługi księgowej, obsługi prawnej. Wskazała jedynie, że niezbędne koszty obsługi administracyjno-księgowej są rozliczane w ramach wzajemnych należności z okresów wcześniejszych. W tym stanie rzeczy starszy referendarz sądowy, na podstawie art. 245 § 1 i 2, art. 246 § 2 pkt 1 w zw. z art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm. – dalej w skrócie: "P.p.s.a."), oddalił wniosek strony skarżącej. W ustawowym terminie skarżąca złożyła sprzeciw, w którym zarzuciła powyższemu postanowieniu referendarza naruszenie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. poprzez stwierdzenie, że spółka nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania W uzasadnieniu sprzeciwu Spółka podniosła, że termin na uczynienie zadość treści wezwania Sądu wynosił 7 dni, co uniemożliwiało uzyskanie na piśmie od wszystkich wspólników spółki potwierdzenia braku możliwości wniesienia dopłat w trybie przepisu art. 177 Ksh. Powyższe w ocenie Spółki nie powinno jednak stanowić przesłanki braku uwzględnienia oświadczenia Prezesa Zarządu Spółki w zakresie wskazania na brak możliwości dokonania przez udziałowców spółki stosownych dopłat. Odnośnie natomiast udokumentowania wysokości kosztów obsługi prawnej i księgowej spółki, Spółka wskazała, iż niezbędne koszty obsługi administracyjno - księgowej, w tym obsługi prawnej, są rozliczane w ramach wzajemnych należności okresów wcześniejszych. W ocenie Spółki o sytuacji finansowej spółki przesądza fakt niewspółmierności kosztów w wysokości [...] zł do uzyskanego przychodu tj. [...] zł oraz fakt poniesienia w przez spółkę straty w roku 2016 w wysokości (-) [...] zł. Ponadto stan środków na rachunku bankowym i fakt blokady w związku z zajęciem egzekucyjnym powoduje, iż spółka nie ma możliwości finansowych uiszczenia kosztów sądowych w sprawie. Ponadto Spółka wskazała, iż jej majątek jest zasadniczym źródłem jej dochodu. Jego ewentualna sprzedaż, celem pokrycia rzeczonych kosztów sądowych, doprowadziłby do niewypłacalności Spółki, a w konsekwencji uniemożliwiłaby dalsze funkcjonowanie w obrocie gospodarczym. Co istotne, w przypadku pozytywnego dla Spółki wyniku postępowania sądowoadministracyjnego możliwe byłoby odzyskanie poniesionych nakładów finansowych, ale niemożliwe byłoby odzyskanie posiadanego majątku trwałego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. W myśl art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1 sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Natomiast stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym, a o takie wnioskuje strona skarżąca, może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą prawną, jeżeli wykaże ona, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Jak wynika z przepisu art. 245 § 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, który Sąd rozpoznający niniejszą sprawę w pełni podziela, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 429/12, opublikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o sprawach na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl podobnie jak dalsze przytaczane orzeczenia sądowe). Skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 stycznia 2013 r., sygn. akt II FZ 987/12). Ponadto w orzecznictwie podkreśla się, że instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób prawnych charakteryzujących się trudną sytuacją gospodarczą i materialną. Przede wszystkim zaś ta sytuacja strony będącej osobą prawną nie może być przez nią zawiniona. Zgodzić należy się bowiem ze stanowiskiem, iż osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo że podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z dnia 29 marca 2011 r., I OZ 191/11). Jak słusznie zauważono w zaskarżonym postanowieniu, instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć zatem miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, (w tym osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Ponadto przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy przy tym szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. postanowienia NSA z 24 czerwca 2008 r., sygn. akt l GZ 147/08 oraz z dnia 9 lipca 2008 r., sygn. akt l FZ 265/08). Analizując przedstawione we wniosku okoliczności i przedłożone dowody Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu, gdyż w okolicznościach przedmiotowej sprawy brak jest podstaw do przyznania stronie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W pierwszej kolejności wskazać należy, że Sąd w pełni podziela stanowisko referendarza sądowego o możliwości dokonania dopłat przez udziałowców Spółki. Ponadto za bezpodstawne należy uznać argumenty strony skarżącej o zbyt krótkim czasie do uzupełnienia wezwania, jeżeli również na etapie złożenia sprzeciwu nie przedłożyła na tę okoliczność żadnych dokumentów, które wskazywałby, że nie jest w stanie uzyskać wsparcia finansowego od udziałowców Spółki. Tymczasem przepis art. 177 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2016 r. poz. 1578) przewiduje możliwość zobowiązania wspólników do dopłat w granicach liczbowo oznaczonej wysokości w stosunku do udziału. Jest to o tyle uzasadnione, że to wspólnicy czerpią zyski z działalności spółki, zatem mogą ponosić ciężar dopłat związanych z jej działalnością. Nie ma podstaw, by ciężar ten przerzucać na społeczeństwo, a taka sytuacja miałaby miejsce w przypadku przyznania Spółce prawa pomocy zwolnienia - wówczas niezbędne środki wyłożyłby Skarb Państwa, czyli ogół obywateli (por. postanowienie NSA z 22 stycznia 2014 r., sygn. akt. II FZ 1185/13). W doktrynie podnosi się, iż dopłaty mogą być wnoszone w związku z czasowymi trudnościami finansowymi spółki, potrzebą jej dokapitalizowania, koniecznością poniesienia dodatkowych nakładów inwestycyjnych (por. t. 1 do art. 177 w A. Kidyba, w Komentarz aktualizowany do art. 177 Kodeksu spółek handlowych, publ. LEX/el. 2013). Dopłata jest formą wewnętrznej przymusowej pożyczki wspólników na rzecz spółki. Natomiast bierność w kwestii ewentualnej zmiany umowy spółki, bądź podjęcia innych działań skutkujących dokonaniem przez wspólników wpłat do spółki dodatkowych sum, nieobjętych powołanym przepisem, stanowi argument przemawiający za odmową przyznania wnioskowanego prawa pomocy i brakiem podstaw do traktowania w sposób uprzywilejowany (por. postanowienia NSA: z 11 grudnia 2015 r., II FZ 871/15; z 20 października 2015 r., II FZ 812/15). Ze względu na powyższe możliwości, udzielenie żądanego wsparcia ze środków publicznych oznaczałoby takie właśnie uprzywilejowanie skarżącej. Odnosząc się do podnoszonych przez spółkę trudności finansowych, zauważyć należy, że w orzecznictwie wskazuje się również, iż brak bieżących dochodów nie może być dostatecznym uzasadnieniem dla skutecznego żądania przez stronę przyznania prawa pomocy w sytuacji, gdy nie zgromadziła ona w okresie prowadzenia działalności gospodarczej dostatecznych środków na ten cel, ani też w sposób formalny nie dowiodła swojej niewypłacalności np. poprzez wystąpienie w odpowiednim czasie o ogłoszenie upadłości. W dniu składania wniosku o przyznanie prawa pomocy Spółka pozostawała w obrocie prawnym mimo, że toczy się przeciwko niej postępowanie egzekucyjne. Ponadto pomimo deklarowania niewspółmiernie wysokich kosztów do uzyskanego przychodu, oraz faktu poniesienia straty, skarżąca nie zakończyła prowadzenia działalności gospodarczej ani jej nie zawiesiła. Zgodnie z dominujący stanowiskiem w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak jest podstaw do udzielenia przedsiębiorcy będącemu osobą prawną wparcia finansowego przez Skarb Państwa, jeżeli mimo trudności finansowych nadal prowadzi działalność gospodarczą oraz nie wszczął postępowania upadłościowego czy naprawczego (zob. np. post. NSA z 24 marca 2015 r., II FZ 36/15, CBOSA). Koszty sądowe (a ściślej możliwość prowadzenia sporów sądowych, z którymi te koszty się wiążą) stanowią element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej (por. np. post. NSA z 25 lutego 2015 r., I FZ 43/15, CBOSA). Biorąc powyższe pod uwagę należy przyjąć, że Spółka przewiduje dalsze funkcjonowanie w obrocie gospodarczym, a co za tym idzie możliwość regulowania swoich zobowiązań, w tym ponoszenie kosztów postępowania sądowego. Same tylko należności krótkoterminowe przysługujące jej według złożonego bilansu na [...] grudnia 2016 r. wynoszą [...] zł. Natomiast aktywa trwałe wynoszą [...] zł, a ogółem aktywa razem Spółki to [...] zł. Ponadto posiadanie majątku trwałego, nie pozwala przyjąć, aby spółka była pozbawiona środków finansowych. Aczkolwiek strona ma zablokowany rachunek bankowy w związku z zajęciem egzekucyjnym i ponosi ona straty, to jednak należy podnieść, że użyte w art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. określenie "żadnych środków", nie może być ograniczone wyłącznie do środków pieniężnych. Skarżąca spółka ma możność pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych poprzez efektywne wykorzystanie posiadanych aktywów trwałych. Należy dodać, że w orzecznictwie panuje pogląd, że posiadanie majątku trwałego, którego wartość przewyższa wysokość wpisu, również wyłącza możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 23 kwietnia 2013 r., II FZ 227/13). Ponadto odnosząc się do argumentów strony skarżącej, że sprzedaż majątku doprowadziłaby do jej niewypłacalności, należy wskazać, że w jednym z orzeczeń NSA podkreślił, iż od strony – w szczególności, jeśli jest osobą prawną – można oczekiwać, że będzie dysponować swoim majątkiem w taki sposób, aby uzyskać z niego sumy potrzebne na pokrycie kosztów sądowych, w szczególności, jeśli w porównaniu z jego wartością są one niewielkie (zob. postanowienie z dnia [...] grudnia 2012 r., sygn. akt II GZ [...]). W przedmiotowej sprawie wpis od skargi wynosi [...] zł, a nawet biorąc pod uwagę kwotę wpisu we wszystkich sprawach zarejestrowanych w Sądzie, w których Spółka jest skarżącą ( [...] zł) nie sposób przyjąć, by Spółka nie była w stanie wygospodarować wskazanej kwoty, a tym samym by nie posiadała dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Reasumując, wobec trwającej aktywności gospodarczej skarżącej Spółki, która nie zakończyła ani nie zawiesiła działalności gospodarczej oraz faktu posiadania przez Spółkę należności krótkoterminowych i aktywów trwałych, oraz możliwości uzyskania środków przez dopłaty od udziałowców Spółki, brak jest usprawiedliwionych podstaw do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Przyznanie prawa we wnioskowanym zakresie oznaczałoby niczym nieusprawiedliwione uprzywilejowanie tego przedsiębiorcy względem innych, ponoszących za siebie wszelkie koszty, w tym sądowe. Z uwagi na powyższe zaskarżone postanowienie referendarza sądowego należało utrzymać w mocy. W tym stanie rzeczy, sąd na podstawie art. 260 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.