I SA/Po 614/17

Starszy referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu – Violetta Mielcarek po rozpoznaniu w dniu 30 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku ŁD o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi ŁD na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie kary porządkowej postanawia: oddalić wniosek. Wojewódzki Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia [...], sygn. akt [...] odrzucił skargę ŁD na wskazane w sentencji postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Skarżący pismem z dnia [...] wniósł zażalenie na w.w postanowienie. Skarżący złożył sporządzony na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wniosku podał, że od [...] jest zatrudniony w firmie A. Otrzymuje miesięcznie wynagrodzenie w wysokości [...]. Wnioskodawca podał, że ma na utrzymaniu córkę, która ma [...] lat i syna, który ma [...] lat. Skarżący podał, że nie posiada żadnych innych dochodów oprócz wynagrodzenia za pracę, nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych oraz cennych ruchomości oraz nieruchomości. Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z córką i z synem. Skarżący nie posiada domu, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, innych praw majątkowych, wierzytelności, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł. Wnioskodawca podał, że osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają żadnego majątku. Skarżący wskazał, że jego dochód netto wynosi [...]. Wnioskodawca podał, że ponosi koszty utrzymania dzieci i że ma zajęte w części wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę z tytułu zaległości podatkowych. Pismem z dnia [...] wezwano skarżącego do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: 1. wyjaśnienie czy skarżący poza wnioskiem o zwolnienie od kosztów sądowych wnosi również o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jeżeli tak należy podać o którego z pełnomocników wnosi, t.j. czy o ustanowienie radcy prawnego, czy o ustanowienie adwokata, czy o ustanowienie doradcy podatkowego [rubryka 4.2.wniosku], 2. złożenie odpisów zeznań rocznych podatkowych za [...] złożonych przez skarżącego, 3. złożenie wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych za ostatnie [...] należących do skarżącego, 4. podanie czy skarżący posiada lub użytkuje pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak należy podać jakie to pojazdy, jakiej marki, jaki jest ich rok produkcji i wartość rynkowa, 5. podanie czy skarżący posiada udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej w spółkach, jeżeli tak należy wymienić w jakich spółkach, 6. podanie kosztów miesięcznego utrzymania skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z wyszczególnieniem na poszczególne wydatki (np. czynsz, woda, gaz, energia elektryczna, abonament RTV, telefon, Internet, kablówka, koszty leczenia, koszty wyżywienia, środki czystości, odzież, inne koszty), 7. podanie czy skarżący i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym poza dochodami deklarowanymi we wniosku o przyznanie prawa pomocy uzyskują inne dochody (np. z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, umowy zlecenia, umowy o dzieło, prac dorywczych, sezonowych, udziału w spółkach, pełnienia funkcji członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, z tytułu świadczenia wychowawczego, renty, alimentów, inne), jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, czy korzystają z pomocy opieki społecznej, jeżeli tak to w jakiej formie (odpis decyzji), 8. podanie czy skarżący posiada mieszkanie, jeżeli tak to jaka jest jego powierzchnia i wartość, 9. podanie do kogo należy dom, w którym mieszka skarżący, jeżeli wnioskodawca najmuje ten dom należy podać koszty najmu, 10. złożenie zaświadczenia o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia jakie otrzymywał skarżący w okresie ostatnich [...], 11. podanie czy skarżący pozostaje w związku małżeńskim, jeżeli tak to czy małżonkowie pozostają w separacji sądowej (odpis wyroku), jeżeli nie należy podać w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy prowadzi działalność gospodarczą (odpisy dokumentów za ostanie [...] t.j. książki przychodów i rozchodów, deklaracji VAT-7, wyciągów z osobistych i firmowych rachunków bankowych za ostatnie [...], ewidencji środków trwałych, ilu zatrudnia pracowników), odpisy zeznań rocznych podatkowych za [...], oświadczenie czy małżonka posiada nieruchomości, oszczędności, papiery wartościowe, udziały w spółkach, wierzytelności, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji – należy wymienić składniki majątku jaki posiada, należy podać koszty miesięcznego utrzymania żony i wskazać czy ma na swoim utrzymaniu inne osoby, jeżeli tak to kogo i w jakiej wysokości ponosi koszty utrzymania tych osób, jeżeli małżonkowie pozostają w rozdzielności majątkowej małżeńskiej należy złożyć także odpis umowy lub orzeczenia o ustanowieniu rozdzielności majątkowej oraz odpis umowy lub orzeczenia o podziale majątku wspólnego między małżonkami. W odpowiedzi skarżący oświadczył, że nie wnosi o ustanowienie pełnomocnika. Wnioskodawca wskazał, że pozostaje w związku małżeńskim, lecz w jego małżeństwie panuje umowny ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada rachunków bankowych, lokat bankowych, kart kredytowych. Skarżący podał, że nie posiada pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada udziałów w spółkach i nie pełni funkcji członka zarządu. Skarżący podał, że koszty miesięcznego utrzymania wynoszą [...], przy czym mimo wezwania nie wyszczególnił w jakiej wysokości ponosi np. koszty wyżywienia, opłat za media, koszty leczenia i zakupu lekarstw, środki czystości, odzież, inne koszty. Wnioskodawca podał, że on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie uzyskują innych dochodów poza dochodami deklarowanymi przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Skarżący podał, że nie posiada mieszkania. Wnioskodawca wyjaśnił, że dom, w którym mieszka należy do jego żony. Do pisma załączył kserokopie: zeznań rocznych podatkowych za [...] oraz niepodpisaną kserokopię umowy o pracę z dnia [...] oraz niepodpisany aneks do umowy o pracę z dnia [...]. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem obowiązującą zasadą w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Od tej zasady ustawa przewiduje wyjątek – możliwość przydzielenia stronie skarżącej prawa pomocy. Przepis art. 245 § 1 cyt. ustawy stanowi, iż prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. art. 245 § 2 P.p.s.a). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej (por. art. 245 § 3 i § 4 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy wiąże się ściśle z realizacją jednego z podstawowych standardów państwa prawnego, jakim jest prawo do sądu i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów postępowania. W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 466/11, postanowienie NSA z dnia 28 czerwca 2011 r. sygn. akt II OZ 504/11, publikowane na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W tym miejscu zauważyć jednak należy, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia poniesienie jakichkolwiek (pkt 1) lub też pełnych (pkt 2) kosztów postępowania, o czym świadczy użycie w przepisie art. 246 § 1 P.p.s.a. zwrotu "gdy wykaże". Taka konstrukcja znajduje uzasadnienie w tym, że najszerszą wiedzę o okolicznościach mogących mieć znaczenie z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy posiada sam wnioskodawca. Wobec tego, pochodzące od niego informacje powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była kompleksowa ocena jego rzeczywistej kondycji finansowej i sytuacji majątkowej. Zatem to w interesie skarżącego pozostaje przedstawienie jak najpełniejszej informacji, pozwalającej na dokonanie oceny jego aktualnych możliwości płatniczych. Podkreślić również należy, że przyznanie prawa pomocy, będącego odstępstwem od zasady partycypacji stron w kosztach postępowania i przerzucające takie koszty na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona w sposób jednoznaczny wykaże spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. Oznacza to, że ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej (por. postanowienie NSA z dnia 06 lipca 2011 r. sygn. akt I OZ 468/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenia stwierdzić należy, że nie wykazał on przesłanek do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący oświadczył, że pozostaje w związku małżeńskim, w małżeństwie jego panuje rozdzielność majątkowa małżeńska, wnioskodawca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małoletnimi dziećmi, nie posiada żadnego majątku, utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę, które wynosi [...] brutto, t.j. [...] netto. Skarżący podał, że koszty utrzymania wynoszą [...], przy czym wnioskodawca mimo wezwania nie podał kosztów miesięcznego utrzymania jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z rozbiciem na poszczególne wydatki. Z oświadczeń skarżącego wynika, że z wynagrodzenia za pracę realizowane jest zajęcie egzekucyjne z tytułu zaległości podatkowych. Wnioskodawca nie posiada rachunków bankowych. Ze złożonych zeznań rocznych podatkowych wynika, że w [...] przychód skarżącego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniósł [...], koszty uzyskania przychodów [...] i wobec tego poniósł stratę w wysokości [...], w [...] wnioskodawca z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskał dochód w wysokości [...]. Skarżący podał, że nie posiada pojazdów mechanicznych podlegających obowiązkowi rejestracji, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów o wartości powyżej 5.000,- zł, nie posiada udziałów w spółkach i nie pełni funkcji członka zarządu. Skarżący wyjaśnił, że dom, w którym mieszka, należy do jego żony. Wnioskodawca mimo wezwania nie wyjaśnił jaka jest sytuacja finansowa i majątkowa jego żony, gdyż nie podał, czy małżonka uzyskuje dochody, jeżeli tak to z jakiego tytułu i w jakiej wysokości, w jakiej wysokości ponosi koszty miesięcznego utrzymania, czy posiada inne nieruchomości np. mieszkanie, nieruchomość rolną (z oświadczenia skarżącego wynika, że małżonka posiada dom), czy posiada oszczędności, papiery wartościowe, wierzytelności, przedmioty o wartości powyżej 5.000,- zł, pojazdy mechaniczne podlegające obowiązkowi rejestracji, jeżeli tak to jakie (marka, typ, rok produkcji i wartość rynkowa), udziały w spółkach, czy pełni funkcje członka zarządu, prokurenta, członka rady nadzorczej, czy prowadzi działalność gospodarczą, wnioskodawca nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych żony za [...], nie wyjaśnił nawet, czy małżonka zeznania roczne podatkowe składała w Urzędzie Skarbowym, nie przedłożył również wyciągów z rachunków bankowych, lokat bankowych, rachunków kart kredytowych żony za ostatnie [...], nie podał również czy małżonka rachunki bankowe posiada. Skarżący podał, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej, mimo wezwania nie przedłożył odpisu umowy o ustanowieniu rozdzielności majątkowej małżeńskiej, nie wyjaśnił, czy został dokonany podział majątku wspólnego między małżonkami. W tym miejscu godzi się zauważyć, że zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2017 r., poz. 682, dalej jako "K.r.o.") małżonkowie są obowiązani m.in. do wzajemnej pomocy. Skoro małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, przez którą należy rozumieć nie tylko świadczenia osobiste, ale i pieniężne, małżonka ma obowiązek udzielenia pomocy małżonkowi w zakresie prowadzenia przez niego procesów sądowych. Natomiast fakt, że pomiędzy małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa małżeńska, małżonkowie nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego, pozostają w separacji faktycznej, nie stanowi okoliczności, w której to żona nie może pomóc swojemu mężowi w uiszczeniu kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 28 września 2011 r. sygn. akt I FZ 196/11, postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt I FZ 395/11, postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2014 r. sygn. akt II FZ 519/14, postanowienie NSA z dnia 08 października 2014 r. sygn. akt I FZ 388/14, postanowienie NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 42/12, postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r. sygn. akt I GZ 486/14, publ. na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Zauważyć bowiem należy, że obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa bowiem dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 K.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 61 ze znaczkiem 4 § 1 K.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 K.r.o. skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków (por. postanowienie NSA z dnia 2 grudnia 2011 r. sygn. akt II OZ 1266/11, publ. na str. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stąd wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów, jej sytuacja materialna wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Mając na uwadze powyższe przyjąć zatem należy, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy zasadne jest ustalenie w jakiej wysokości i z jakiego tytułu małżonka uzyskuje miesięczne dochody, czy posiada majątek, jeżeli tak to jaki, gdyż sytuacja majątkowa i finansowa małżonki wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Dopiero bowiem zestawienie i analiza faktycznie uzyskiwanych przez małżonków dochodów i ponoszonych wydatków pozwala na pełną i rzetelną ocenę w zakresie spełnienia ustawowej przesłanki przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie wyjaśnił zatem swojej rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W tym miejscu podkreślić należy, że brak współpracy strony ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja materialna skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów, czy to w całości, czy w części, uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. post. NSA z dnia 1 marca 2006 r. sygn. akt II OZ 235/06; post. NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, www.nsa.gov.pl). Niemożliwe okazało się poczynienie ustaleń faktycznych w rozpatrywanym zakresie, uzasadniających stwierdzenie, że sytuacja finansowa nie pozwala na pokrycie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania skarżącego i jego rodziny. W tych okolicznościach wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy należało oddalić. Przyznanie prawa pomocy jest dopuszczalne bowiem tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Negatywne skutki niewykonania wezwania obciążają w całości stronę, do której wezwanie zostało skierowane. Wobec powyższego na podstawie art. 245 § 1 i § 3, art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 258 § 1 i p 2 pkt 7 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.