I SA/Po 660/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 18 listopada 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], Nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności byłego członka zarządu za zaległości spółki z tytułu odsetek od zaliczek na podatek dochodowy od osób prawnych za wrzesień, listopad i grudzień 2008 r. oraz kosztów egzekucyjnych postanawia oddalić wniosek. Skarżący M. J., pismem z dnia [...], wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na wskazaną w sentencji decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], Nr [...]. Następnie złożył sporządzony na urzędowym formularzu w dniu 22 sierpnia 2014 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że nie ma źródła dochodu i pozostaje na utrzymaniu rodziców. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami i z [...]-letnią siostrą. Skarżący nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych oraz przedmiotów o wartości powyżej 3.000 euro. Skarżący posiada samochód osobowy z [...] r. Wskazał, że ojciec uzyskuje miesięczne dochody z tytułu umowy zlecenia w wysokości ok. [...] zł, matka w wysokości [...] zł, a zatem dochód miesięczny brutto rodziny wynosi [...] zł. Skarżący podał, że sytuacja finansowa w jego rodzinie jest bardzo trudna. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego z dnia 28 sierpnia 2014 r., ponowionego w dniu 15 września 2014 r., do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący w piśmie z dnia 16 września 2014 r. oświadczył, że nie posiada kont bankowych. Podał, że wraz z osobami pozostającymi z nim we wspólnym gospodarstwie domowym ponoszą następujące koszty utrzymania: czynsz [...] zł, woda - ryczałt w czynszu, gaz [...] zł, energia elektryczna [...] zł - co drugi miesiąc, telefony komórkowe [...] zł, środki czystości [...] zł, koszt nauki siostry ([...] klasa gimnazjum), wyprawki, koszty leczenia [...] zł, koszt wyżywienia jest taki na ile im wystarczy pieniędzy po opłaceniu rachunków, koszt eksploatacji pojazdów mechanicznych ok. [...] zł, raty kredytów: [...] zł - kredyt konsumpcyjny, spłata do [...] października 2017 r., [...] zł kredyt konsumpcyjny wraz z poręczycielem. Pojazd marki [...] z [...] r. jest uszkodzony, wartość rynkowa samochodu ok. [...] zł. Skarżący oświadczył, że zarówno on, jak i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie uzyskują innych dochodów. Ponadto wnioskodawca podał, że pełni funkcję członka zarządu w "X." Sp. z o.o., przy czym funkcję tę pełni nieodpłatnie. Wskazał także, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, jako bezrobotny. Mieszkanie, w którym mieszka z rodziną, jest najmowane. Wnioskodawca podał, że jego rodzice nie posiadają żadnych akcji ani papierów wartościowych. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje w związku małżeńskim. Wskazał, że osoba, która ukończyła [...] lat i która nie podejmuje nauki nie jest brana pod uwagę przy jakichkolwiek zasiłkach, a przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy wymaga się od niego zaświadczeń dotyczących całej rodziny. Na mocy zarządzenia referendarza sądowego z dnia 3 października 2014 r. do akt sprawy załączono kserokopie dokumentów przedłożonych przez skarżącego na wezwanie do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy do sprawy o sygn. I SA/Po 659/14, tj. informacje o dochodach oraz o pobranych zaliczkach na podatek dochodowy za 2012 i 2013 r. (PIT-11) wystawionych przez płatników rodzicom skarżącego oraz za 2012 r. skarżącemu. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 27 października 2014 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że skarżący, pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. - w skrócie: "P.p.s.a."), nie wyjaśnił rzeczywistej sytuacji finansowej swojej i domowników, nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych za 2012 r. i 2013 r. złożonych przez niego i jego rodziców, nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych rodziców, a zatem nie przedłożył dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa skarżącego i jego rodziny uzasadnia przyznanie skarżącemu prawa pomocy, chociażby w części. W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw podnosząc, że jego obecna sytuacja finansowa jest bardzo trudna, a Sąd wysnuwa "dziwne wnioski", że skoro dochody skarżącego i jego rodziny wynoszą łącznie [...] zł, a koszty utrzymania [...] zł, to skarżący lub któryś z jego rodziców pracuje "na czarno". Skarżący podkreślił, że z uwagi na bardzo trudną sytuację finansową jego rodzina była zmuszona zaciągnąć kredyty konsumpcyjne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 260 P.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z treści powołanego przepisu wynika, że skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej postanowienia referendarza ex lege i przejście sprawy będącej przedmiotem sprzeciwu do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie żądanie w nim sformułowane, powoduje utratę mocy wiążącej orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. W badanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy winno zostać dokonane w oparciu o przepisy art. 245 § 1, § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. W świetle powołanych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, czyli w zakresie częściowym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim tym, którzy nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem lub następuje to kosztem utrzymania własnej rodziny. Zwolnienie bowiem od kosztów sądowych jest jednoznaczne z przerzuceniem ciężaru ich ponoszenia na budżet państwa. Odnosząc się do wniosku skarżącego i przedstawionej sytuacji majątkowej, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony, ale także od zasady powszechnego i równego partycypowania w daninach publicznych, do których zalicza się wszelkie opłaty sadowej, wyrażonej w art. 84 Konstytucji RP. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (por. wyrok NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, LEX nr 1335108; wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje zaś w sytuacji, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (por. wyrok NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, LEX nr 1347140). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (por. wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). Podkreślenia wymaga, że Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej, a zwłaszcza, gdy została do tego zobowiązana przez sąd (por. wyrok NSA z dnia 4 czerwca 2013 r., sygn. akt II GZ 260/13, LEX nr 1320697). Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony są bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (wyrok NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, LEX nr 1319080). Należy także zauważyć, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. W świetle utrwalonego orzecznictwa i poglądów doktryny wskazać też należy, że całkowite zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwoty na finansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (wyrok NSA z dnia 12 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 604/13, LEX nr 1345059 i powołane tam piśmiennictwo). Wskazuje się też, że strona będąca osoba fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie kredytu czy pożyczki (wyrok NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, LEX nr 1319089). W kontekście przedstawionych przez skarżącego okoliczności zwrócić należy uwagę, że sąd oceniając sytuację materialną strony bada nie tylko jej dochody, ale również, czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Istotne jest także wykazanie podjęcia przez stronę starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, LEX nr 1320752). W świetle przedstawionych przez stronę okoliczności, Sąd doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi, który w niniejszej sprawie wynosi [...] zł. Przede wszystkim podnieść należy, że treść oświadczenia złożonego na urzędowym formularzu jest niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego i pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie członków rodziny. Wezwanie Sądu z dnia 28 sierpnia 2014 r. do uzupełnienia wniosku, ponowione w dniu 15 września 2014 r., zmierzało do umożliwienia skarżącemu należytego udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga, że zakres żądanych dokumentów i informacji miał istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku. Wobec wybiórczego potraktowania przez skarżącego skierowanego do niego wezwania o uzupełnienie wniosku, przejawiającego się w przedłożeniu jedynie części żądanych dokumentów i informacji, stwierdzić należy, że Sąd nie miał możliwości dokonania rzetelnej oceny sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego oraz pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym członków rodziny. W ocenie Sądu, treść złożonego przez M. J. oświadczenia dotyczącego sytuacji majątkowej wnioskodawcy i jego rodziców budzi wątpliwości, co do zgodności ze stanem rzeczywistym. Przede wszystkim wskazać należy na brak możliwości określenia faktycznych źródeł dochodu skarżącego i jego rodziców, poza dochodem uzyskiwanym przez rodziców skarżącego z tytułu umów zlecenia w wysokości ok. [...] zł brutto. Podkreślić w tym miejscu należy, że wnioskodawca oświadczył, że koszty miesięcznego utrzymania jego i pozostającego z nim we wspólnym gospodarstwie domowym członków rodziny wynoszą ok. [...] zł. Na kwotę tę składają się następujące wydatki: czynsz [...] zł, gaz [...] zł, energia elektryczna [...] zł, telefony komórkowe [...] zł, środki czystości [...] zł, koszty nauki i leczenia [...] zł, koszt eksploatacji samochodu [...] zł, raty kredytów [...] zł i [...] zł. Warto zaznaczyć, że wydatki te nie obejmują kosztów żywności. Z powyższego wynika zatem jednoznacznie, że wykazane przez wnioskodawcę wydatki przekraczają osiągany przez niego i jego rodziców miesięcznie dochód. M. J. nie wykazał jednak skąd on i jego rodzice uzyskują środki finansowe na pokrycie owych wydatków. Godzi się także zauważyć, że zarówno wnioskodawca, jak i jego rodzice, nie posiada żadnych oszczędności, z których mogliby pokryć wykazane wydatki. Podnieść również należy, że skarżący, wbrew logice i doświadczeniu życiowemu, pomimo, że ponosi wydatki, które przewyższają osiągane przez pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym rodziców dochody, nie czyni starań aby znaleźć, źródło dochodu, nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy, natomiast pełni nieodpłatnie funkcję członka zarządu w "X." Sp. z o.o. Zauważyć także należy, że skoro skarżący i jego rodzice zaciągnęli zobowiązania kredytowe to świadczy to o tym, że musieli posiadać zdolność kredytową, gdyż inaczej bank nie udzieliłby im żadnego kredytu. Obowiązek zaś spłaty zobowiązań kredytowych nie stanowi przesłanki, która przesądza o przyznaniu prawa pomocy. Spłata kredytów nie uzasadnia twierdzenia, że jest to wydatek, którego ponoszeniu należy przyznać pierwszeństwo przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądem administracyjnym. W orzecznictwie sądowym ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty kredytów, nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/12, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto zaakcentować należy, że skarżący, mimo wezwania, nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych za 2012 r. i 2013 r. złożonych przez niego i jego rodziców, a załączył jedynie kserokopie druków PIT-11. Skarżący, mimo wezwania, nie przedłożył również wyciągów z rachunków bankowych rodziców, a wskazał jedynie, że on rachunków bankowych nie posiada. Nadto wnioskodawca nie wyjaśnił, czy jego rodzice posiadają jakieś nieruchomości, oszczędności i przedmioty o wartości pow. 3.000 euro. Skarżący zakwestionował konieczność przedkładania zaświadczeń dotyczących rodziny. W tym miejscu zauważyć należy, że w niniejszej sprawie sytuacja finansowa wnioskodawcy oceniania jest również przez pryzmat sytuacji majątkowej wszystkich członków rodziny, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji i złożenie odpisów dokumentów wymienionych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawo pomocy. Powołane wyżej okoliczności, zdaniem Sądu, pozwalają na podważenie kompletności, a także wiarygodności podanych informacji. Stąd zasadne jest stwierdzenie, iż skarżący w złożonym oświadczeniu przedstawił jedynie informacje mogące świadczyć o złej sytuacji materialnej jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Wobec powyższego można domniemywać, że strona dysponuje nieujawnionymi w niniejszej sprawie środkami finansowymi, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego w niniejszej sprawie. Powyższej oceny wnioskodawca nie podważył w złożonym sprzeciwie, który stanowi jedynie gołosłowną polemikę z kwestionowanym rozstrzygnięciem referendarza sądowego z dnia 27 października 2014 r. Zdaniem Sądu, wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych sprowadza się - w tym wypadku - do subiektywnej oceny swojej sytuacji materialnej przez skarżącego i próby swego rodzaju optymalizacji kosztów sporu sądowego. Podkreślić także należy, że społeczna funkcja instytucji prawa pomocy nie powinna być nadużywana, w sytuacji gdy możliwości finansowe zobowiązanego na to pozwalają, nawet gdy stałoby się to z uszczerbkiem dla utrzymania koniecznego. Nie sposób nie zauważyć również, że wszczynając postępowania sądowe, skarżący powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych i zabezpieczenia środków finansowych na te koszty. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.