II SA/Po 440/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. D. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi T. D. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2015 r., Nr [...] w przedmiocie statusu bezrobotnego; postanawia I. umorzyć postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, II. odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie wniosku o ustanowienie adwokata. /-/ W.Batorowicz Wyrokiem z dnia 23 października 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę T. D. na decyzję Wojewody Wielkopolskiego z dnia [...] lutego 2015 r., Nr [...] w przedmiocie statusu bezrobotnego. Wnioskiem z dnia [...] stycznia 2016 r. skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy w całości poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata (k. 52-53 akt sąd.). W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że zamierza wnieść skargę kasacyjną. W części wniosku dotyczącej dochodów wskazał "brak", a w części wniosku odnoszącej się do stałych zobowiązań wskazał na alimenty w kwocie [...] zł miesięcznie. Pozostałe rubryki wniosku zostały przekreślone. Z uwagi na fakt, że wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu był niepełny, co do sytuacji finansowej i rodzinnej, w szczególności skarżący nie podał z jakich źródeł dochodów ponosi koszty swojego podstawowego utrzymania oraz uiszcza alimenty, zwrócono się do skarżącego, w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.; dalej "P.p.s.a."), o uzupełnianie wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych aktualnych oświadczeń i dokumentów źródłowych (k. 56-57 akt sąd.). Przesyłka prawidłowo doręczona, została odebrana osobiście przez skarżącego w dniu [...] lutego 2016 r., jednakże pozostała bez odpowiedzi. Postanowieniem z dnia 1 marca 2016 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie wniosku o ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu przedmiotowego postanowienia zauważono, że brak współpracy skarżącego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Skarżący nie zgodził się z powyższym rozstrzygnięciem i wniósł sprzeciw do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. W uzasadnieniu powyższego sprzeciwu skarżący wskazał, że wniosek o przyznanie pomocy wypełnił zgodnie z prawdą i stanem faktycznym co potwierdził własnoręcznym podpisem w dniu [...] stycznia 2016 r. Po otrzymaniu wezwania z dnia [...] stycznia 2016 r. zadzwonił do Sądu i informował, że żadnych zaświadczeń, kont bankowych, ziemi oraz samochodów nie posiada, więc nie ma co wysłać i został poinformowany, że w tej sytuacji zostanie rozpoznany jego wniosek o przyznanie pomocy w takim stanie w jakim jest wypełniony. Zdaniem skarżącego, wystarczyło nie robić posiedzenia niejawnego tylko go wezwać. Z uwagi, że zaświadczenie o stanie alimentów nie jest osiągalne w tak krótkim terminie, więc zostanie ono dostarczone je na posiedzeniu, o którym skarżący chce być poinformowany. Ponadto, zdaniem skarżącego, z uwagi na fakt, że nie może on złożyć skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego taka pomoc mu się należy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Na podstawie art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, a ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 534 oraz postanowienie NSA z dnia 23 grudnia 2004 r., sygn. akt FZ 375/04, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej: "CBOSA"). Na wstępie należy zauważyć, że P.p.s.a. przewiduje dwa rodzaje zwolnień od kosztów sądowych. Są to zwolnienie z mocy ustawy i zwolnienie przyznawane przez Sąd. Przedmiotowe zwolnienie od kosztów sądowych określa przepis art. 239 § 1 ust. 1 lit. a)-h) P.p.s.a. W tym katalogu zwolnień ustawodawca wymienia sprawy z dotyczące statusu bezrobotnego, zasiłków oraz innych należności i uprawnień przyznanych osobie bezrobotnej (art. 239 § 1 ust. 1 lit. b). Ponieważ przedmiotowa skarga dotyczy sprawy z zakresu bezrobocia, to skarżący korzysta ze zwolnienia od kosztów sądowych z mocy ustawy, stąd jego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych należało uznać za bezprzedmiotowy. Z tych powodów Sąd w tym zakresie postępowanie umorzył, działając na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 i art. 161 § 2 w zw. z art. art. 239 § 1 ust. 1 lit. b), art. 260 i art. 16 § 2 P.p.s.a. (pkt I sentencji postanowienia). Przedmiotowy wniosek podlega natomiast rozpoznaniu w zakresie ustanowienia adwokata. Odnosząc się do wniosku skarżącego i przedstawionej w nim sytuacji majątkowej, w pierwszej kolejności stwierdzić należy, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Ponadto instytucja ta, która ma gwarantować stronie możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi nie tylko odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Skoro przyznanie takiej pomocy skutkuje wydatkami z budżetu państwa, to korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami (postanowienie NSA z dnia 4 lipca 2013 r., sygn. akt II GZ 324/13, publ. w CBOSA). Podkreślić też należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OZ 313/13, publ. w CBOSA). W orzecznictwie sądowym przyjmuje się, że udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to winno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na finansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Wyjątkowy charakter tej instytucji prawnej pociągający za sobą konieczność obiektywizacji sytuacji majątkowej podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy sprawia, że uchylenie się strony od przedstawienia stosownej dokumentacji, bądź przedstawienie niepełnych lub sprzecznych ze sobą danych skutkuje brakiem wystarczających podstaw do jego przyznania. Strona winna więc podejmować takie czynności, które przekonałyby Sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy bowiem od tego, co zostanie przez stronę wykazane (postanowienie NSA z dnia 5 lipca 2013 r., sygn. akt II OZ 546/13, publ. w CBOSA). Ponadto z uwagi na wyjątkowość tej instytucji, przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy muszą być interpretowane ściśle (postanowienie NSA z dnia 29 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 406/13, publ. w CBOSA). Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium finansowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (postanowienie NSA z dnia 22 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 383/13, publ. w CBOSA). Sąd wydaje orzeczenie na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dokumentach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. Przytoczone w oświadczeniu okoliczności i przedstawione dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie wnioskodawcy, a do Sądu kierującego się wskazaniami logicznego rozumowania, doświadczenia życiowego i dostępnej wiedzy, należy ocena, czy takie okoliczności zachodzą. Oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 21 maja 2013 r., sygn. akt II OZ 382/13, publ. w CBOSA). W sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona dodatkowo jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 718/11, publ. w CBOSA). W sprawie poddanej sądowej kontroli oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego nie sprostało obowiązkowi wskazanemu w treści przepisu art. 252 § 1 P.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne aktualne dane o stanie majątkowym i dochodach. Wniosek o prawo pomocy nie zawierał bowiem pełnej informacji dotyczącej zdolności do poniesienia kosztów opłacenia profesjonalnego pełnomocnika. Niewystarczające jest twierdzenie, że skarżący zamierza wnieść skargę kasacyjną i ponosi koszt alimentów w kwocie [...] zł miesięcznie. Okoliczności przedstawione przez skarżącego powinny zostać uprawdopodobnione poprzez przedstawienie Sądowi stosownych dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej skarżącego. Jednakże pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a. skarżący nie złożył żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu finansowego, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że nie stać go na opłacenie profesjonalnego pełnomocnika w niniejszej sprawie. Do momentu rozpoznania niniejszej sprawy przez Sąd skarżący nie powołał żadnych nowych okoliczności i dowodów, które mogłyby uprawdopodobnić twierdzenia przedstawione przez niego we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego Sąd uznał, że złożone w niniejszej sprawie oświadczenia nie są wiarygodne i jako takie nie odzwierciedlają pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej wnioskodawcy. Brak współpracy skarżącego, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Uniemożliwia bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji materialnej wnioskującego. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. Skarżący pomimo wezwania nie udzielił informacji czy posiada rachunek bankowy i nie przedłożył wyciągów z tego rachunku. Obroty na rachunku bankowym najpełniej obrazują, bowiem wysokość środków jakimi skarżący realnie rozporządza. Wezwano także skarżącego do podania jakie posiada samochody oraz do przedstawienia szczegółowego spisu koniecznych kosztów bieżącego utrzymania skarżącego, gdyż wysokość realnie ponoszonych kosztów z tego tytułu wskazuje także na wielkość środków, jakimi skarżący rzeczywiście dysponuje. Skarżący został także zobowiązany do podania i opisania wszystkich posiadanych, dzierżawionych i wynajmowanych nieruchomości wraz z podaniem wysokości przychodów jakie przynoszą oraz kosztów ich utrzymania. Posiadany majątek trwały stanowi bowiem potencjalne źródło dodatkowych dochodów, co wymagało wyjaśnienia. Brak jakiejkolwiek odpowiedzi ze strony skarżącego oznacza, że zaniechał udzielania istotnych informacji pozwalających na ocenę jego sytuacji finansowej i majątkowej w perspektywie wszystkich dochodów i kosztów jego utrzymania. Wobec powyższego brak współpracy skarżącego ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania prawa pomocy. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji finansowej wnioskującego. Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (postanowienie NSA z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06 i postanowienie NSA z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, publ. w CBOSA). Przyznanie prawa pomocy jest rodzajem szczególnej formy dofinansowania ze strony budżetu państwa, które winno mieć wyjątkowe zastosowanie w sytuacjach, w których strona nie może obiektywnie uzyskać środków finansowych w postępowaniu sądowym. Nie jest zatem trafny argument skarżącego, że pomoc prawna należy się mu – niejako automatycznie – z uwagi na fakt, że inaczej nie będzie on mógł złożyć skargi kasacyjnej do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Nie jest także zasadne wskazywanie przez skarżącego na okoliczność, że zaświadczenie o alimentach nie jest osiągalne w krótkim terminie, albowiem Sąd wezwał skarżącego do innej czynności, mianowicie do podania, z jakich źródeł dochodów finansuje alimenty. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 254 § 1, art. 260 w zw. z art. 16 § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. postanowił jak w pkt II sentencji postanowienia. /-/ W.Batorowicz