I SA/Sz 1373/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Kwiecińska (spr.), , , , po rozpoznaniu w dniu 18 lutego 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu M. S. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 stycznia 2016 r., sygn. akt I SA/Sz 1373/15 odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Sz. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 stycznia 2016 r. odmawiające przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 23 listopada 2015 r. M. S. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Sz. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z 18 stycznia 2016 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Szczecinie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że referendarz sądowy po analizie dokumentów przedłożonych przez stronę stwierdził, że wniosek strony nie zasługuje na uwzględnienie bowiem skarżący nie wykazał, iż w jego przypadku może być zastosowany wyjątek od powszechnej reguły odpłatności wymiaru sprawiedliwości jakim jest instytucja zwolnienia od kosztów sądowych. Jak wskazał referendarz sądowy z przedstawionych dokumentów wynikało, że skarżący uzyskuje znaczne przychody z prowadzonej działalności gospodarczej m.in. w Sz. i w Dz., w tym z udziału w spółce cywilnej, prowadzonymi pod firmami: [...] oraz [...] (za 2014 r. przychody – które świadczą o rozmiarach prowadzonej działalności – wyniosły [...] zł, od stycznia do listopada 2015 r. przychody wyniosły [...] zł). Z ewidencji VAT wynika, że w okresie od września 2015 r. do listopada 2015 r. skarżący dokonał zakupów w wysokości łącznie [...] zł brutto, dokonał sprzedaży na kwotę [...] zł brutto. Wyciągi z rachunków bankowych z ostatnich miesięcy (od lipca 2015 r. do grudnia 2015 r.) wykazują dodatnie salda w kwotach przekraczających wysokość należnego wpisu (np. w Banku [...] [...] zł, w [...] na dzień 1.12.2015 r. [...] zł). Skarżący uzyskuje także dochody z tytułu wynajmu w wysokości [...] zł miesięcznie. W tej sytuacji budzi wątpliwości oświadczenie skarżącego, że nie posiada środków finansowych oraz o miesięcznym dochodzie w wysokości ok. [...] zł netto. Ponadto, skarżący posiada duży majątek w postaci budowli, budynków, gruntów związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, działki rolne o pow. 20 ha, dom i mieszkanie. Przy tym, skarżący wskazał, że wynajmuje jedynie mieszkanie na rzecz biura rachunkowego, dom zajmuje jego rodzina (córka, żona i rodzice). Jednocześnie nie podał żadnych specjalnych powodów, dla których nie mógłby się wyzbyć czy wykorzystać w celach zarobkowych wskazanych działek rolnych (oczekujących na odrolnienie), a które wedle oświadczenia nie są użytkowane. W związku z ich posiadaniem skarżący jest zarejestrowany jako producent rolny, ale nie otrzymuje dopłat. Dodatkowo referendarz zwrócił uwagę, że skarżący w żaden sposób nie udokumentował wysokości dochodów uzyskiwanych przez jego żonę, powołując się na rozdzielność majątkową. W ocenie referendarza sądowego wysokość osiąganych przez małżonkę skarżącego dochodów wpływa na ocenę możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jak zauważył referendarz, na podstawie innych nadesłanych dokumentów dotyczących skarżącego, jego żona uzyskuje dochody w ramach spółki cywilnej (50 % udziałów) prowadzonej ze skarżącym i uzyskała z tego tytułu w 2014 r. przychody w wysokości [...] zł, posiada nieruchomości (wskazane w decyzji Prezydenta Miasta [...] z dnia 2.01.2015 r.). W świetle powyższego, oczywiste jest, że dochody żony i jej stan majątkowy są znane skarżącemu i powinien je przedstawić rozpoznającemu wniosek. W ustawowym siedmiodniowym terminie skarżący złożył sprzeciw od opisanego wyżej orzeczenia, wnosząc o jego zmianę poprzez przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a", poprzez ich niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz art. 246 p.p.s.a. poprzez jego wykładnię i nieprawidłowe przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie przesłanki do udzielenia prawa pomocy nie zostały spełnione. W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, polegający na uznaniu, że nie wykazał należycie swojej sytuacji finansowej. W jego ocenie, wykazał za pomocą załączonych dokumentów, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zwrócił także uwagę na fakt, że przedmiotowa sprawa toczy się w trybie postępowania sądowoadministracyjnego a nie cywilnego w związku z czym nie można oczekiwać aby miał możliwość przygotować się pod względem finansowym do ponoszenia ewentualnych kosztów sądowych sytuacji, gdy o dacie wszczęcia postępowania decyduje organ, który wydaje zaskarżoną decyzję. Skarżący nie zgodził się również z argumentacją, że jego majątek może przynosić potencjalne pożytki jako zbyt spekulacyjną i opierającą się jedynie na domysłach. Końcowo podniósł, że referendarz błędnie ocenił, iż sytuacja rodzinna skarżącego ma wpływ na realną możliwość ponoszenia przez niego kosztów postępowania bowiem nawet jeśliby przyjąć, że faktycznie sporadycznie otrzymuje pomoc od małżonki to nie stanowi to źródła dochodu i nie może być rozumiane przez Sąd jako dodatkowe źródło utrzymania. Pomoc rodziny korzysta bowiem z przymiotu aktu dobrej woli i chęci niesienia pomocy w trudnych i wyjątkowych okolicznościach, w jakich znajdzie się strona. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 p.p.s.a, w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 15 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Stosownie do z art. 260 § 3 p.p.s.a., sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Skarżący ubiega się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zatem stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. jego obowiązkiem było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Koszty postępowania na obecnym jego etapie to wpis od skargi w kwocie [...] zł. Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest określona w rozdziale 3 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Z powyższego wynika, że przyznanie prawa pomocy winno być przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Podnieść należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem (por. postanowienie NSA z 26 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 201/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów postępowania, jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy oraz jej aktualnych możliwości płatniczych. Wskazać również należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Dokonując analizy wniosku skarżącego, dokumentów dołączonych do wniosku oraz argumentacji zawartej we wniesionym sprzeciwie Sąd uznał, że referendarz sądowy w pełni zasadnie uznał, że skarżący nie wykazał niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania i w konsekwencji odmówił przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Rozpoznając złożony wniosek referendarz sądowy, oceniając opisane wyżej ustalenia odnośnie aktualnej sytuacji majątkowej i osobistej skarżącego oraz jego możliwości płatniczych w kontekście przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i wysokości wpisu od skargi, słusznie uznał, że skarżący nie wykazał, by nie był w stanie ponieść kosztów sądowych w związku z zainicjowanym przez niego postępowaniem sądowym. Jak wynika bowiem z dokumentów dołączonych przez skarżącego do akt sprawy uzyskuje on znaczne przychody z prowadzonej dzielności gospodarczej m.in. w Sz. i w Dz., w tym z udziału w spółce cywilnej, w firmach: [...] oraz [...] (za 2014 r. przychody wyniosły [...] zł, od stycznia do listopada 2015 r. przychody wyniosły [...] zł). Nadto, jak wynika z ewidencji VAT, w okresie od września 2015 r. do listopada 2015 r. skarżący dokonał zakupów w wysokości łącznie [...] zł brutto, dokonał sprzedaży na kwotę [...] zł brutto. Również wyciągi z rachunków bankowych z ostatnich miesięcy (od lipca 2015 r. do grudnia 2015 r.) wykazują dodatnie salda w kwotach przekraczających wysokość należnego wpisu (np. w Banku [...] [...] zł, w [...] na dzień 1.12.2015 r. [...] zł). Skarżący uzyskuje także dochody z tytułu wynajmu w wysokości [...] zł miesięcznie. Do tego skarżący posiada także duży majątek w postaci budowli, budynków, gruntów związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, działki rolne o pow. 20 ha, dom i mieszkanie. Jak wskazał, wynajmuje jedynie mieszkanie na rzecz biura rachunkowego, dom zajmuje jego rodzina (córka, żona i rodzice). W świetle powyższych ustaleń, oświadczenie skarżącego, że nie posiada środków finansowych i uzyskuje miesięczny dochód w wysokości ok. [...] zł netto jest niewiarygodne. W ocenie Sądu, skarżący posiada wystarczający majątek, który może wykorzystać na opłacenie kosztów postępowania. Wskazane powyżej aktywa mogą stanowić źródło dochodu z tytułu wynajmu (dzierżawy) czy ze sprzedaży. Dodać należy, że w orzecznictwie panuje pogląd, z którym Sąd orzekający w pełni się zgadza, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości wyklucza w zasadzie możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia: NSA z dnia 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, niepubl. z dnia 25 października 2012 r., sygn. akt I OZ 806/12, i z dnia 8 listopada 2012 r., sygn. akt I OZ 826/12, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Stwierdzić także należy, że w działalności gospodarczej występują różnego rodzaju zobowiązania, które związane są z wydatkami finansowymi. Zaliczyć do nich należy także opłaty sądowe. W orzecznictwie sądowym zwraca się uwagę, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć wygospodarowane na ten cel środki finansowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA) z dnia 18 stycznia 2008 r., I OZ 809/07, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Dodatkowo należy wskazać na pogląd wyrażany w orzecznictwie i doktrynie, podzielany w pełni przez Sąd, że przezorności i zapobiegliwości w zakresie zdobycia środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym należy przy tym szczególnie wymagać od osób biorących udział w postępowaniach sądowych w związku z prowadzoną przez siebie profesjonalną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2008, s. 589, postanowienia NSA z 24 czerwca 2008r., sygn. akt l GZ 147/08, LEX nr 479137 oraz z dnia 9 lipca 2008r., sygn. akt l FZ 265/08, LEX nr 494324). Wnosząc skargę, skarżący powinien liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i dokonać zabezpieczenia odpowiednich środków finansowych we własnym budżecie, a nie przerzucać koszty te na budżet państwa. W tym kontekście zupełnie nie zasługują na uwzględnienie zarzuty sprzeciwu dotyczące niemożności przewidzenia daty wszczęcia postępowania sądowego, skoro w niniejszej sprawie postępowanie kontrolne wobec skarżącego zostało wszczęte postanowieniem z dnia 22 czerwca 2012 r. a więc co najmniej od tego momentu skarżący powinien był się liczyć z możliwością ewentualnego przyszłego postępowania sądowoadministracyjnego, nadto Sądowi z urzędu wiadomym jest, iż sprawa ze skargi skarżącego w tym samym przedmiocie była już rozpoznawana przez tut. Sąd, który wyrokiem z dnia 5 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Sz 1138/13 uchylił zaskarżone decyzje w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2009 r. zaś obecnie rozpoznawana sprawa dotyczy decyzji wydanych przez organ po ponownym rozpoznaniu sprawy z uwzględnieniem wytycznych Sądu. Wbrew także temu, co twierdzi strona we wniesionym sprzeciwie, zgodzić się należy ze stanowiskiem referendarza, że wskazana przez skarżącego nieruchomość rolna stanowi potencjał umożliwiający skarżącemu wygenerowanie dodatkowych środków pieniężnych. Majątek w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów sądowych i Sąd w pełni podziela to stanowisko. To od wnioskodawcy zależy, w jaki sposób gospodaruje swymi aktywami, w tym majątkiem nieruchomym, i czy podejmuje czynności w celu uzyskania z niego dochodów. Niewykorzystywanie natomiast posiadanego majątku w sytuacji, gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie WSA w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceny powyższej nie podważyła również powołana w sprzeciwie argumentacja, odnosząca się do konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Wskazać raz jeszcze należy, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, a zwolnienie od obowiązku ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego, powszechnego i równego ich uiszczania, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP, co konsekwentnie jest podkreślane w orzecznictwie sądów administracyjnych. Obowiązkiem strony jest partycypacja w kosztach postępowania, nawet jeżeli miałoby to być związane z poczynieniem oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Ponadto, na ocenę sytuacji skarżącego, wbrew jego twierdzeniom, ma także wpływ sytuacja majątkowa jego żony. Sąd zwraca uwagę, że w sprzeciwie zawarta jest jedynie polemika z ustaleniami poczynionymi przez referendarza sądowego. Polemika ta sprowadzała się de facto do jednego wniosku, zgodnie z którym, rozpoznający pierwotnie wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie uwzględnił tego, że w małżeństwie skarżącego obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Skarżący stoi na stanowisku, że to, co zostało przez niego udokumentowane – czyli jego własna, osobista sytuacja majątkowa jest wystarczająca do uwzględnienia wniosku. W tym sensie zastosował się on do wezwania referendarza sądowego. Pozostałe kwestie, o wyjaśnienie których wzywał referendarz sądowy, w szczególności aktualna kondycja majątkowa żony – nie są w ocenie skarżącego istotne dla rozpoznania jego wniosku. Ze stanowiskiem takim nie można się jednak zgodzić. Sąd podziela natomiast stanowisko referendarza sądowego wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, iż rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy dokonać rzetelnej i wyczerpującej analizy całokształtu nie tylko osobistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, ale również osób, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, jak również jego małżonki. Analizy całokształtu sytuacji majątkowej małżonki wnioskodawcy należy dokonać niezależnie od tego, jaki ustrój majątkowy obowiązuje w ich małżeństwie oraz niezależnie od tego, czy małżonek ten prowadzi razem z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe. Dla porządku podkreślić należy, że w judykaturze ugruntowany został pogląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy (art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.) obejmującej swoim zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 421/12, LEX 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, LEX 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, LEX 1299412 oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, LEX 1419368). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Referendarz sądowy, słusznie przyjął, iż na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego – i to także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego czy prowadzą, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (tak w postanowieniu NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, LEX nr 1363511). Takie właśnie stanowisko powszechnie obowiązuje w orzecznictwie sądowym i w praktyce nie ma znaczenia jakiekolwiek subiektywne przekonanie małżonków, które zawęża pojęcie i zakres pomocy wzajemnej małżonków. Mając na względzie powyższe Sąd uznał, że prawidłowo referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Nie wykazano bowiem przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 260 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzeczono o utrzymaniu zaskarżonego postanowienia w mocy.