I SA/Sz 184/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA – Bolesław Stachura po rozpoznaniu w dniu 21 września 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. K. od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 11 sierpnia 2017 r. odmawiającego zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 9 maja 2017 r. sygn. akt I SA/Sz184/17 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi R. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Sz. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zarzutów zgłoszonych w postępowaniu egzekucyjnym p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z dnia 30 stycznia 2017 r. R. K. ( zw. dalej: "skarżącą") wniosła skargę na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Sz. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zarzutów zgłoszonych w postępowaniu egzekucyjnym. W treści skargi, skarżąca zawarła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca wskazała, że ma [...] lat, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł, nie otrzymuje żadnych innych świadczeń, ani nie posiada żadnego majątku, papierów wartościowych i wartościowych ruchomości. W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżąca podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem – Z. K., zaś w oświadczeniu majątkowym - że korzysta na zasadzie dożywotniej służebności z pokoju, kuchni i łazienki. W rubryce formularza dotyczącej dochodów, zobowiązań i stałych wydatków skarżąca wskazała świadczenie emerytalne męża w kwocie [...] zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł, dodając, że ww. kwota zasiłku nie wystarcza na lekarstwa, zaś pozostałe wydatki na opłaty (gaz, energia elektryczna, spłata kredytów) finansuje mąż. Wezwaniem z dnia 5 kwietnia 2017 r. starszy referendarz sądowy zobowiązał skarżącą do przedłożenia dokumentów źródłowych, dotyczących działalności gospodarczej męża (w zakresie wynajmu pokoi), obrazujących wysokość jego dochodów za 2015 r. i 2016 r. (np. ewidencji przychodów, kosztów uzyskania przychodów, dochodów, deklaracji podatkowych za 2015 r. i za 2016 r.), a także wyciągów z posiadanych rachunków bankowych przez skarżącą i jej męża – związanych z działalnością gospodarczą, osobistych, lokat, z kart kredytowych, w tym zajętych w postępowaniu egzekucyjnym, z ich stanem z ostatnich sześciu miesięcy, w terminie 7 dni od otrzymania wezwania pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie oświadczeń i dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Skarżąca powyższe wezwanie odebrała w dniu 13 kwietnia 2017 r. i nie udzieliła na nie żadnej odpowiedzi. Prawomocnym postanowieniem z dnia 9 maja 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącej ustanowienia adwokata z urzędu oraz umorzył postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Odnośnie wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, starszy referendarz sądowy stwierdził, że skarżąca nie wykazała zasadności złożonego wniosku, nie wykazała bowiem, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika, czy to samodzielnie czy przy pomocy swojego męża, z którym prowadzi wspólne gospodarstwo domowe. W ocenie rozpoznającego wniosek, złożone przez skarżącą oświadczenia, nie były wyczerpujące, nie zawierały bowiem dostatecznych oraz pełnych informacji, koniecznych do oceny jej rzeczywistej sytuacji majątkowej oraz możliwości płatniczych rodziny. Dodatkowo, wątpliwości co do kompletności wniosku potęgował fakt, że skarżąca wraz z mężem mieszkają w miejscowości nadmorskiej, a z ogólnodostępnej bazy danych tzw. Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej wynikało, że mąż skarżącej ma zarejestrowaną od 1 lipca 2002 r. działalność gospodarczą w zakresie wynajmu pokoi. Działalność ta, w dniu 1 marca 2017 r., po krótkim okresie zawieszenia (od listopada 2016 r.), została wznowiona. Dostrzeżono, że skarżąca nie ujawniła powyższych okoliczności a na wezwanie starszego referendarza sądowego do przedłożenia dodatkowych dokumentów, skarżąca nie odpowiedziała. Odnośnie zaś wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, starszy referendarz sądowy wskazał, że skarżąca jest w niniejszej sprawie zwolniona z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków) na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit "e" p.p.s.a. wobec czego, postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu jako zbędne, na podstawie art. 249 a p.p.s.a. W dniu 22 czerwca 2017 r., skarżąca złożyła kolejny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca ponownie wskazała, że ma [...] lat, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wymaga pomocy drugiej osoby, otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł, nie otrzymuje żadnych innych świadczeń, ani nie posiada żadnego majątku, papierów wartościowych i wartościowych ruchomości. W oświadczeniu o stanie rodzinnym skarżąca wskazała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem – Z. K., zaś w oświadczeniu majątkowym - że korzysta na zasadzie dożywotniej służebności z pokoju, kuchni i łazienki. Ponadto wskazała, że mąż posiada nieruchomość: budynek mieszkalno-usługowy. W rubryce formularza dotyczącej dochodów, zobowiązań i stałych wydatków, skarżąca podała świadczenie emerytalne męża w kwocie [...] zł, dochody męża z działalności gospodarczej w kwocie [...] zł oraz zasiłek pielęgnacyjny w kwocie [...] zł. Skarżąca wskazała, że wydatki rodziny to: podatek od nieruchomości w kwocie [...] zł, opłaty za: energię elektryczną w kwocie [...] zł, gaz w kwocie [...] zł, wodę [...] zł, śmieci w kwocie [...] zł; spłata kredytów w kwocie [...] zł, zakup lekarstw w kwocie [...] zł, dojazdy do lekarzy i koszty wizyt w kwocie [...] zł, zakup środków czystości w kwocie [...] zł. Wskazano także na dług wobec ZUS w kwocie [...] zł. Pismem z dnia 27 lipca 2017 r. starszy referendarz sądowy zobowiązał skarżącą do nadesłania: dokumentów dotyczących działalności gospodarczej męża, obrazujących wysokość dochodów za 2016 r. i za okres od 1 stycznia do 25 lipca 2017 r. (np. ewidencji przychodów, kosztów uzyskania przychodów, dochodów, deklaracji podatkowych); wyciągów z posiadanych rachunków bankowych przez skarżącą i jej męża – związanych z działalnością gospodarczą, osobistych, lokat, z kart kredytowych, w tym zajętych w postępowaniu egzekucyjnym, z ich stanem z ostatnich sześciu miesięcy. W odpowiedzi na powyższe wezwanie, skarżąca nadesłała oświadczenie z dnia 7 sierpnia 2017 r., w którym wskazała, że nie jest w stanie dostarczyć żadnych dokumentów dotyczących męża, a nadto skoro między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa to mąż nie musi wykazywać dochodów z nieruchomości. Dochody te nie zostały zapłacone, mąż ich nie uzyska bez wstąpienia na drogę sądową. Postanowieniem z dnia 11 sierpnia 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 9 maja 2017 r. wydanego w przedmiocie prawa pomocy. Odnośnie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych starszy referendarz sądowy ponownie wskazał, że skarżąca jest zwolniona z mocy ustawy z obowiązku ich ponoszenia na każdym etapie postępowania ze względu na przedmiot sprawy dotyczący ubezpieczeń społecznych (art. 239 § 1 pkt 1 lit 3 p.p.s.a.), a zatem w tym zakresie postępowanie w dalszym ciągu jest bezprzedmiotowe. Natomiast co do wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, starszy referendarz sądowy wskazał, iż skarżąca składając kolejny wniosek w tym zakresie nie przedstawiła żadnych nowych okoliczności, poza okolicznościami przedstawionymi już w pierwotnym wniosku, które wskazywałby na zmianę okoliczności faktycznych. Rozpoznający wniosek, w szczególności zwrócił uwagę, że skarżąca składając ponowne żądanie przyznania prawa pomocy - mimo wezwania do przedłożenia dodatkowych dokumentów obrazujących jej aktualną sytuację materialno-finansową - nie usunęła wątpliwości, jakie budziło już wcześniej złożone oświadczenie majątkowe. Kolejne oświadczenie majątkowe skarżącej o podobnej treści, nie zawierało jakichkolwiek informacji o zmianie sytuacji finansowej, majątkowej lub osobistej skarżącej. Dodatkowo jedynie wskazano na wysokość dochodów męża z działalności gospodarczej w kwocie [...] zł miesięcznie, posiadanie przez niego budynku mieszkalno-usługowego oraz uszczegółowiono wykaz ponoszonych wydatków. Ponadto, podobnie jak w przypadku pierwszego wniosku, skarżąca uchyliła się od przedłożenia żądanych dokumentów w pełni obrazujących sytuację finansową swoją i męża. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem, skarżąca w ustawowym terminie wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia. W jego uzasadnieniu wskazała, że referendarz sądowy nie uwzględnił faktów i dokumentów medycznych wskazujących, że skarżąca jest po 3 udarach mózgu z następstwami zaniku pamięci, utraty przytomności i innych co powoduje, iż nie jest w stanie brać udziału w procesie. Nadto, skarżąca ponownie wskazała, że dochody męża są odrębnym majątkiem i nie można ich zaliczać do wspólnego majątku. W załączeniu skarżąca przedłożyła swoją dokumentację medyczną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Rozstrzygnięcie wydane przez starszego referendarza sądowego nie narusza obowiązujących przepisów. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej zwanej "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżony akt zmienia albo utrzymuje w mocy. Czyniąc to, w myśl art. 260 § 2 p.p.s.a., działa jako sąd drugiej instancji i stosuje odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest określona w rozdziale 3 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Z powyższego wynika, że przyznanie prawa pomocy winno być przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Podnieść należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem (por. postanowienie NSA z 26 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 201/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów postępowania, jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy oraz jej aktualnych możliwości płatniczych. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Stosownie do przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy wskazać, że "wykazanie", o którym mowa w powołanym wyżej przepisie, następuje przede wszystkim przez złożenie, pełnego, jednoznacznego i wiarygodnego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, a na wezwanie sądu, także dodatkowego oświadczenia, wyjaśniającego wszelkie wątpliwości i rozbieżności, jak również odpowiednich dokumentów źródłowych. Ubiegając się zatem o przyznanie prawa pomocy, strona winna wskazać wszelkie okoliczności przemawiające za uwzględnieniem jej żądania. Ciężar ich wykazania spoczywa bowiem w całości na wnioskodawcy, który wywodzi z nich korzystne dla siebie skutki prawne. Mając na uwadze okoliczności wynikające ze złożonego przez skarżącą oświadczenia, a także treść sprzeciwu stwierdzić należy, że brak jest podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. W niniejszej sprawie wezwaniem starszego referendarza sądowego z dnia 5 kwietnia 2017 r. skarżąca została zobowiązana do złożenia dodatkowych dokumentów mających obrazować jej aktualną sytuację finansów-materialną tj: dokumentów źródłowych, dotyczących działalności gospodarczej męża (w zakresie wynajmu pokoi), obrazujących wysokość jego dochodów za 2015 r. i 2016 r. (np. ewidencji przychodów, kosztów uzyskania przychodów, dochodów, deklaracji podatkowych za 2015 r. i za 2016 r.), a także wyciągów z posiadanych rachunków bankowych przez skarżącą i jej męża – związanych z działalnością gospodarczą, osobistych, lokat, z kart kredytowych, w tym zajętych w postępowaniu egzekucyjnym, z ich stanem z ostatnich sześciu miesięcy. Powyższego wezwania skarżąca nie wykonała, ani też nie ustosunkowała się do niego w żaden sposób. Skarżąca nie ustosunkowała się w sposób należyty także do kolejnego wezwania starszego referendarza sądowego z dnia 27 lipca 2017 r., dotyczącego nadesłania dokumentów dotyczących działalności gospodarczej męża, obrazujących wysokość dochodów za 2016 r. i za okres od 1 stycznia do 25 lipca 2017 r. (np. ewidencji przychodów, kosztów uzyskania przychodów, dochodów, deklaracji podatkowych); wyciągów z posiadanych rachunków bankowych przez skarżącą i jej męża – związanych z działalnością gospodarczą, osobistych, lokat, z kart kredytowych, w tym zajętych w postępowaniu egzekucyjnym, z ich stanem z ostatnich sześciu miesięcy. W odpowiedzi na powyższe zobowiązanie, skarżąca nadesłała jedynie lakoniczne oświadczenie z dnia 7 sierpnia 2017 r., że nie jest w stanie dostarczyć żadnych dokumentów dotyczących męża a nadto, skoro między małżonkami istnieje rozdzielność majątkowa to mąż nie musi wykazywać dochodów z nieruchomości. Z przedstawionych wyżej względów, nie można – zdaniem Sądu – uznać, że skarżąca wywiązała się z obowiązku złożenia pełnego i rzetelnego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym. Również w samym sprzeciwie, skarżąca nie podała żadnych danych, które pozwoliłyby na ustalenie, jak kształtuje się jej pełna sytuacja dochodowa ponawiając jedynie swoje oświadczenie, że dochody męża są odrębnym majątkiem i nie można ich zaliczać do wspólnego majątku oraz wskazując na swój zły stan zdrowia. Sąd podziela stanowisko starszego referendarza sądowego, iż rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy dokonać rzetelnej i wyczerpującej analizy całokształtu nie tylko osobistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, ale również i jej małżonka, i to niezależnie od tego, jaki ustrój majątkowy obowiązuje w ich małżeństwie oraz niezależnie od tego, czy małżonek ten prowadzi razem z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe. Dla porządku przypomnieć należy, że w judykaturze ugruntowany został już pogląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy (art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm. – dalej zwanej: "k.r.o.") obejmującej swoim zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 421/12, LEX 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, LEX 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, LEX 1299412 oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, LEX 1419368). Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i orzeczenia separacji (art. 61 4 § 1 k.r.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lipca 2009 r. sygn. akt I FSK 216/09, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, LEX nr 582903, postanowienie NSA z 23 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 113/11, LEX 783804, postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r. sygn. akt II FZ 1020/12 Lex 1240477). W tym zakresie starszy referendarz sądowy słusznie przyjął, iż na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego – i to także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego czy prowadzą, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (tak w postanowieniu NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, LEX nr 1363511). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Takie właśnie stanowisko powszechnie obowiązuje w orzecznictwie sądowym i w praktyce nie ma znaczenia jakiekolwiek subiektywne przekonanie małżonków, które zawęża pojęcie i zakres pomocy wzajemnej małżonków. W świetle powyższego Sąd uznał więc, że zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego było prawidłowe. Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji. Niniejsze postanowienie jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.