I SA/Sz 867/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Sędzia WSA – Bolesław Stachura po rozpoznaniu w dniu 28 sierpnia 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu [...] od postanowienia starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 28 marca 2017 r., sygn. akt I SA/Sz 867/16 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Sz. (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Sz.) z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W związku ze skargą na opisane wyżej postanowienie, skarżąca [...] złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Ustalony wpis od skargi w sprawie wynosi [...] zł. Wniosek uzasadniła trudną sytuacją finansową i brakiem wykształcenia prawniczego. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podała, że jej mąż prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe z uwagi na rozdzielność majątkową w małżeństwie. Odnośnie do stanu majątkowego wskazała na odziedziczoną działkę rolną (pole) w okolicy M. o powierzchni około [...] ha bez możliwości podziału na mniejsze działki; według informacji z biur nieruchomości "niesprzedawlana", wartość około "[...]". Skarżąca podała, że nie ma oszczędności a rachunki bankowe zostały zajęte przez komornika; posiada wierzytelność – roszczenie o zachowek w wysokości "[...] tyś" - sprawa w toku. Jedyny dochód skarżącej to wynagrodzenie za pracę w wysokości [...] zł netto miesięcznie, zajęte przez komornika. Z kolei jako stałe zobowiązania i wydatki wskazała ponoszone wydatki na utrzymanie domu: [...] zł energii elektryczna, [...] zł opał, [...] zł telefon, [...] zł ubezpieczenie domu. Zaznaczyła, że ratę kredytu w wysokości [...] zł spłaca jej mąż. Wydatki na utrzymanie skarżącej i jej rodziny (lekarstwa, wyżywienie, środki czystości, odzież) wynoszą ok. [...] zł. Złożone oświadczenie uznano za niewystarczające do oceny możliwości płatniczych skarżącej i wezwaniem starszego referendarza sądowego z dnia 20 stycznia 2017 r. zobowiązano skarżącą do złożenia dodatkowych dokumentów dotyczących jej sytuacji finansowej i majątkowej zarówno skarżącej, jak i jej męża. Ww. zobowiązanie starszego referendarza sądowego obejmowało: zeznanie podatkowe skarżącej o wysokości osiągniętego dochodu w 2014 i 2015 r.; zeznanie podatkowe męża skarżącej o wysokości osiągniętego dochodu w 2014 i 2015 r.; wyciągi z wszystkich rachunków bankowych skarżącej za okres od 1 grudnia 2016 r. do 20 stycznia b.r. wraz z dokumentami potwierdzającymi ich zajęcie; wyciągi z wszystkich rachunków bankowych męża skarżącej za okres od 1 grudnia 2016 r. do 20 stycznia b.r.; zaświadczenie pracodawcy skarżącej o zatrudnieniu i wysokości wynagrodzenia za okres ostatnich sześciu miesięcy; decyzję właściwego organu podatkowego ustalającej skarżącej wysokość zobowiązania podatkowego z tytułu podatków lokalnych, w tym podatku od nieruchomości, na 2015 r.; decyzję właściwego organu podatkowego ustalającą mężowi skarżącej wysokość zobowiązania podatkowego z tytułu podatków lokalnych, w tym podatku od nieruchomości, na 2015 r. W ww. wezwaniu wskazano, że wymagane dokumenty i oświadczenia należy nadesłać w terminie 10 dni od doręczenia, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy. Termin ten został na wniosek skarżącej przedłużony do dnia 24 lutego 2017 r., o czym poinformowano skarżącą pismem z dnia 20 lutego 2017 r. Skarżąca w wyznaczonym terminie nie nadesłała wymaganych dokumentów. Postanowieniem z dnia 28 marca 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, uznając, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Starszy referendarz sądowy wskazał na fakt, że skarżąca nie przedłożyła dokumentów potwierdzających źródła i wysokość dochodów, nie przedłożyła też wyciągów z rachunków bankowych, ani też dokumentów potwierdzających zajęcie wynagrodzenia za pracę, czy zajęcia rachunków bankowych. Wbrew wezwaniu skarżąca nie wyjaśniła również sytuacji majątkowej i finansowej jej męża. Takie zaniechanie, w ocenie starszego referendarza sądowego, uniemożliwia ustalenie jakie są aktualne możliwości płatnicze skarżącej w sprawie. Z tych względów, skoro skarżąca pozostaje w związku małżeńskim, powinna przedłożyć dokumenty konieczne do zbadania także sytuacji majątkowej jej męża. Nakaz zbadania jej sytuacji wynika także z art. 246 § 1 pkt 2 i art. 255 p.p.s.a. W związku z powyższym starszy referendarz sądowy stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie skarżąca nie wykazała w sposób należyty, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych oraz kosztów pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika (adwokat). Skarżąca nie nadesłała wymaganych dokumentów koniecznych do ustalenia jej aktualnych możliwości płatniczych, co uniemożliwiło starszemu referendarzowi sądowemu weryfikację twierdzeń podnoszonych w złożonym wniosku. W dniu 20 kwietnia 2017 r. (data nadania pisma w urzędzie pocztowym) skarżąca wniosła sprzeciw od postanowienia starszego referendarza sądowego, zaskarżając go w całości oraz zarzucając, że zostało wydane przedwcześnie i z naruszeniem przepisów postępowania. Wezwaniem z dnia 12 maja 2017 r. (doręczonym w dniu 30 maja 2017 r.) wezwano skarżącą do nadesłania dokumentów obrazujących jej sytuację majątkową w terminie 14 dni od dnia doręczenia, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie akt sprawy. Termin ten został na wniosek skarżącej przedłużony do dnia 15 lipca 2017 r., o czym poinformowano skarżącą pismem z dnia 30 czerwca 2017 r. Pomimo upływu zakreślonego terminu skarżąca nie nadesłała żądanych dokumentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Rozstrzygnięcie wydane przez starszego referendarza sądowego nie narusza obowiązujących przepisów. Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm., dalej zwanej "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień referendarza sądowego, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 p.p.s.a, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżony akt zmienia albo utrzymuje w mocy. Czyniąc to, w myśl art. 260 § 2 p.p.s.a., działa jako sąd drugiej instancji i stosuje odpowiednio przepisy o zażaleniu. Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 199 p.p.s.a., strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkiem od tej zasady jest określona w rozdziale 3 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy. Z powyższego wynika, że przyznanie prawa pomocy winno być przyznane stronom, które znalazły się w trudnej sytuacji materialnej, a które jednocześnie podjęły maksimum wysiłku w celu jej przezwyciężenia. Innymi słowy strona, która nie ma wystarczających środków finansowych na zainicjowanie sprawy sądowej, oprócz należytego wykazania swojego stanu majątkowego winna wykazać, że dochowała należytej staranności w próbach przezwyciężenia niskiej kondycji finansowej. Podnieść należy, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazuje się, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem (por. postanowienie NSA z 26 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 201/14, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenie w przedmiocie prawa pomocy winno wynikać ze zrównoważonej i wzajemnej oceny dwóch elementów: rozmiaru kosztów postępowania, jakie musi ponieść strona wnioskująca o prawo pomocy oraz jej aktualnych możliwości płatniczych. Wskazać również należy, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Stosownie do przepisu art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" (art. 246 p.p.s.a.) prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem oceny jest więc to, czy referendarz sądowy trafnie uznał, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy nie ma charakteru uznaniowego, ustawodawca zawarł bowiem w art. 246 § 1 p.p.s.a. przesłanki, których wykazanie przez stronę wnioskującą obliguje sąd do przyznania tego prawa w całości bądź w części. Odmowa przyznania prawa pomocy nie jest zaś odebraniem skarżącej prawa do sądu, w sytuacji, gdy skarżąca nie wykazuje, że spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy. Oceniając dane przedstawione przez skarżącą we wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd doszedł do przekonania, że zasadnie starszy referendarz sądowy stwierdził, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Trzeba bowiem pamiętać, że w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym. A na mocy art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądowym przyjęto, że obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. To na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. post. NSA z dnia 16 września 2014 r. sygn. akt II OZ 924/16, LEX nr 1530881) Skarżąca, pomimo wezwań starszego referendarza sądowego z dnia 20 stycznia 2017 r. oraz Sądu z dnia 12 maja 2017 r. oraz przedłużania na jej prośbę terminów do nadesłania dokumentów, nie nadesłała żadnych dokumentów. Tym samym należy uznać, ze nie wykazała w wyczerpujący sposób, jak kształtuje się jej obecna sytuacja dochodowa, nie przedłożyła dokumentów potwierdzających źródła i wysokość dochodów, nie przedłożyła też wyciągów z rachunków bankowych, ani też dokumentów potwierdzających zajęcie wynagrodzenia za pracę, czy zajęcia rachunków bankowych. Wbrew wezwaniu skarżąca nie wyjaśniła również sytuacji majątkowej i finansowej jej męża. Takie zaniechanie uniemożliwia ustalenie jakie są aktualne możliwości płatnicze skarżącej w sprawie. tzn. czy znajduje się on w sytuacji uzasadniającej przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. Również w samym sprzeciwie skarżąca nie podała żadnych danych, które pozwoliłyby na ustalenie, jak kształtuje się jej pełna sytuacja dochodowa. Skoro zatem na skarżącej spoczywał obowiązek wykazania, że nie jest w stanie pokryć kosztów postępowania, a skarżąca tego nie wykazała, to należało odmówić jej przyznania prawa pomocy. Sąd podziela także stanowisko starszego referendarza sądowego wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, iż rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy dokonać rzetelnej i wyczerpującej analizy całokształtu nie tylko osobistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jak również jej małżonka i to niezależnie od tego, jaki ustrój majątkowy obowiązuje w ich małżeństwie oraz niezależnie od tego, czy małżonek ten prowadzi razem z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe. Dla porządku przypomnieć należy, że w judykaturze ugruntowany został już pogląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy (art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm. – dalej zwanej: "k.r.o.") obejmującej swoim zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 421/12, LEX 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, LEX 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, LEX 1299412 oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, LEX 1419368). Obowiązek wzajemnej pomocy małżonków wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i orzeczenia separacji (art. 61 4 § 1 k.r.o., por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 lipca 2009 r. sygn. akt I FSK 216/09, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2009 r., II OZ 1142/09, LEX nr 582903, postanowienie NSA z 23 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 113/11, LEX 783804, postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r. sygn. akt II FZ 1020/12 Lex 1240477). W tym zakresie starszy referendarz sądowy słusznie przyjął, iż na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego – i to także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego czy prowadzą, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (tak w postanowieniu NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, LEX nr 1363511). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Takie właśnie stanowisko powszechnie obowiązuje w orzecznictwie sądowym i w praktyce nie ma znaczenia jakiekolwiek subiektywne przekonanie małżonków, które zawęża pojęcie i zakres pomocy wzajemnej małżonków. W świetle powyższego Sąd uznał więc, że zaskarżone postanowienie referendarza sądowego było prawidłowe. Mając powyższe na uwadze, Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji. Niniejsze postanowienie jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.