I SO/Sz 3/13

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie - Aleksandra Jawoszek po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku R. S. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w przedmiocie podatku od towarów i usług za okres od [...] r. do [...] r. p o s t a n a w i a: odmówić wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych R. S. w dniu [...] r. zwrócił się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wnioskodawca wskazał, że ze względu na swoją sytuację materialną nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych należnych w związku z zamiarem wniesienia skargi. Z oświadczenia majątkowego oraz nadesłanych dokumentów wynika, że wnioskodawca utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie [...] zł brutto (zaświadczenie pracodawcy z dnia [...] r. k. [...]) oraz otrzymuje dochody z najmu w kwocie [...] zł. Gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i małoletnią córką. Wnioskodawca posiada [...] udziału w spółdzielczym mieszkaniu własnościowym o pow. [...] m kw., pozostałymi współwłaścicielami są żona i teściowa. W oświadczeniu majątkowym wykazał także lokal mieszkalny o pow. [...] m kw. należący do małoletniej córki. Innego majątku w postaci wartościowych rzeczy ruchomych, czy zgromadzonych zasobów pieniężnych (oszczędności, papierów wartościowych itp.) nie wykazał. Wnioskodawca podał, że z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej i z tego, co jest mu wiadome, nie uzyskuje ona żadnych dochodów (kopia aktu notarialnego Rep A Nr [...] z [...] r. k. [...]). Wnioskodawca nie ponosi żadnych opłat związanych z mieszkaniem, z uwagi na niskie dochody, wydatki takie ponosi teściowa. Ponadto rodzina korzysta z codziennych posiłków przez nią sporządzanych. Jedyne wydatki jakie wnioskodawca poniósł w ciągu ostatnich dwóch miesięcy to kwota [...] zł na niezbędne lekarstwa dla dziecka i ubrania. Wnioskodawca nie korzysta z pomocy społecznej (zaświadczenie z OPS w [...] z [...] r. k. [...]). W rocznym zeznaniu podatkowym za [...] r. PIT 37 R. S. deklarował przychód ze stosunku pracy w kwocie [...] zł, z najmu w kwocie [...] zł, koszty uzyskania przychodów w wysokości [...] zł, stratę w kwocie [...] zł. Wnioskodawca oświadczył, że nie złożył jeszcze rozliczenia podatkowego za [...] r. Ponadto wnioskodawca wskazał, że nie jest w stanie przedłożyć wyciągów z kont bankowych żony, kopii jej rocznego zeznania podatkowego - z uwagi na rozdzielność majątkową małżeńską. Rozpoznając wniosek zważyć należało, co następuje. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, ze zm.), dalej zwana "P.p.s.a.", prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Ciężar wykazania zasadności wniosku spoczywa zatem na osobie ubiegającej się o prawo pomocy. Owe wykazanie polegać więc będzie w rzeczywistości, na przedstawieniu w sposób przekonujący, że wnioskodawca nie dysponuje środkami, które mógłby przeznaczyć na uiszczenie kosztów sądowych i na wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru. Ponadto wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić poprzez złożenie stosownego oświadczenia, obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym. Wykazać, w rozumieniu powołanego przepisu, oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienie NSA z 12 grudnia 2012 r., sygn. akt I FZ 513/12, treść dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych umieszczonej na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Od oceny referendarza rozpoznającego wniosek należy uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania pomocy prawnej. Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania, i jej aktualnej kondycji finansowej. Skoro przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa (tj. dodatkowe obciążenie innych obywateli) i dlatego winno być udzielane wyjątkowo, to w przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty postępowania należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Obniżenie standardu życia w danym miesiącu wskutek konieczności poniesienia kosztów sądowych nie można utożsamiać z uszczerbkiem w swoim niezbędnym utrzymaniu. Biorąc pod uwagę złożone przez skarżącego oświadczenie i dokumenty stwierdzić należy, że nie wykazał on, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wnioskodawca podał, że prowadzi gospodarstwo domowe z żoną i małoletnią córką, jego dochody to kwota [...] zł brutto z wynagrodzenia na pracę i [...] zł z tytułu wynajmu mieszkania należącego do małoletniej córki, a wydatki w ostatnich dwóch miesiącach wyniosły [...] zł (na leki i ubrania). Wnioskodawca nie podał dochodów żony, bowiem istnieje między nimi rozdzielność majątkowa, ale według jego wiedzy nie uzyskuje one dochodów. Rodzina korzysta z posiłków sporządzonych przez teściową, nadto ona też ponosi opłaty za mieszkanie. Powyższe dane okazały się niewystarczające do stwierdzenia jakie są faktyczne możliwości płatnicze skarżącego i jego rodziny, dlatego został on wezwany w trybie art. 255 P.p.s.a do uzupełnienia danych, m.in. w zakresie sytuacji majątkowej i dochodów żony. Przedłożone w wykonaniu tego zobowiązania dokumenty i oświadczenia nie usunęły jednakże wątpliwości co do zdolności skarżącego do poniesienia kosztów sądowych, co oznacza że wniosek nie może zostać uwzględniony. Podkreślić w tym miejscu należy, że wnioskodawca nie przedstawił żadnych dokumentów obrazujących sytuację jego żony, powołując się w tym zakresie na rozdzielność majątkową. Tymczasem nieujawnienie tych istotnych danych nie byłoby usprawiedliwione nawet brakiem zgody żony na przekazanie dotyczących jej osoby dokumentów, czy też niechęcią zwrócenia się o takie dokumenty przez wnioskodawcę. Jak bowiem stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w postanowieniu z dnia 14 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 553/11 (publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl) "w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy, gdyż należy mieć na względzie, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść jego sytuację majątkową do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a." Ponadto należy wyjaśnić, że fakt pozostawania małżonków w rozdzielności majątkowej nie wyklucza obowiązku podania danych dotyczących stanu majątkowego współmałżonka. Zgodnie bowiem z poglądem utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, rozdzielność majątkowa małżeńska odnosi się wyłącznie do majątków współmałżonków (kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania majątkiem, zobowiązań małżonków wobec osób trzecich), a nie do ich wzajemnych obowiązków. W praktyce oznacza to, iż rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonka z pomocy finansowej. W tym miejscu należy przytoczyć treść art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788) stanowiącego, że małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dyspozycja tego przepisu nakłada na małżonków m.in. obowiązek szeroko pojmowanej wzajemnej pomocy, w tym również i w ponoszeniu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju małżeńskiego, obejmuje też sytuację pozostawania współmałżonków w separacji faktycznej (vide. postanowienia NSA z dnia 02 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, niepubl.; z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09, niepubl.; I FZ 125-126/09, niepubl.; z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, niepubl.; z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09 niepubl.; z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08, niepubl.). Ponadto wniosek R. S. budzi istotne wątpliwości co do kompletności i wiarygodności podanych w nim informacji. W ocenie referendarza sądowego, skarżący przedstawił dane niepełne i tylko takie, które mają świadczyć o jego trudnej sytuacji finansowej, po to tylko, żeby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych i pełnomocnika z urzędu. Wnioskodawca podał, że jego wynagrodzenie za pracę w kwocie [...] zł brutto oraz [...] zł z tytułu wynajmu nie wystarcza na zaspokojenie jakichkolwiek potrzeb jego i rodziny, z czym należy się zgodzić, bowiem są to środki znacznie poniżej minimum socjalnego, z których nie można się utrzymać samodzielnie, ani zapewnić bytu rodzinie. Faktyczny ciężar utrzymania rodziny, z tego co twierdzi strona, spoczywa na teściowej i stan ten – co jest wiadome z urzędu – utrzymuje się od jakiegoś czasu. W ocenie referendarza sądowego, jest to nietypowa sytuacja, zważywszy na wiek wnioskodawcy oraz na to, że nie wykazał żadnych nadzwyczajnych okoliczności ograniczających jego możliwości zarobkowe (choroba, niepełnosprawność). Z jego oświadczeń nie wynika przy tym, aby podejmował jakiekolwiek działania zmierzające do polepszenia sytuacji swojej rodziny, np. poszukując lepiej płatnej pracy czy dodatkowego zatrudnienia, choćby dorywczo. Ponadto, w świetle opisanej przez stronę trudnej sytuacji finansowej, zdziwienie budzi sposób gospodarowania przez skarżącego należącym do córki , mieniem, które mogłoby stanowić dodatkowe źródło dochodów dla rodziny. Wnioskodawca, za wynajem stanowiącego własność córki lokalu mieszkalnego, pobiera bowiem czynsz, którego wysokość ([...] zł) jest - w ocenie referendarza sądowego – znacznie zaniżony. Wobec powyższego należało przyjąć, że wnioskodawca nie wykazał, iż nie jest w stanie uiścić kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Złożone na urzędowym formularzu oświadczenie jest niepełne, nie zawiera bowiem wszystkich danych o sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej skarżącego i jego małżonki, co uniemożliwia poczynienie kategorycznych ustaleń w sprawie. Z tych względów, należało orzec jak w sentencji.