II SA/Wa 1362/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania po rozpoznaniu w dniu 13 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia dokumentów na wniosek z dnia [...] października 2014 r. postanawia - odmówić przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych Pismem z dnia 16 lipca 2015 r. M. M. (dalej: skarżący) złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia [...] czerwca 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy udostępnienia dokumentów na wniosek z dnia [...] października 2014 r. Zarządzeniem Zastępcy Przewodniczącego Wydziału II WSA w Warszawie z dnia 16 września 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1362/15 skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od przedmiotowej skargi, w wysokości 200 zł, w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi. Wnioskiem z dnia 28 września 2015 r. skarżący zwrócił się do WSA w Warszawie o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Wskazał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną – M. M. oraz dwójką małoletnich dzieci. Podniósł, że od 2009 r. jest bezrobotny, a żona wykonuje niskopłatne prace redakcyjne. Podał, że źródłem utrzymania rodziny jest wynagrodzenie żony z tytułu umowy o dzieło w wysokości [...] zł oraz czynsz z najmu mieszkania – [...] zł, łącznie [...] zł. Oświadczył, że posiada dwa mieszkania w W.: o powierzchni [...] m2 i [...] m2 oraz działkę w W. o wielkości [...] m2, natomiast nie posiada oszczędności. Wskazał, że ciążą na nim zobowiązania z tytułu kredytu mieszkaniowego, nominowanego w euro w wysokości [...] tys., z tytułu którego rata miesięczna wynosi około [...] zł, a także zaległe opłaty z tytułu czynszu za mieszkanie na ponad [...] zł. Podał, że jedno z mieszkań jest obciążone egzekucją komorniczą, natomiast działka jest przedmiotem postępowania przed sądem powszechnym i może stracić charakter działki budowlanej. Nadto wskazał, że czynsze za mieszkania wynoszą łącznie około [...] zł, opłaty za media – około [...] zł, a koszt zakupu biletów to kwota [...] zł miesięcznie. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 09 października 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1362/15 odmówiono M. M. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Odpis ww. postanowienia referendarza sądowego skarżący otrzymał w dniu 29 października 2015 r. (zwrotne potwierdzenie odbioru przesyłki w aktach sprawy). Pismem z dnia 02 listopada 2015 r. (04 listopada 2015 r. - data wpływu pisma na Biuro Podawczego WSA w Warszawie), skarżący złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie sprzeciw od przedmiotowego postanowienia referendarza sądowego, podważając argumentację zawartą w jego uzasadnieniu. W treści pisma stanowiącego sprzeciw skarżący podał, że nie ma możliwości zbycia żadnej z nieruchomości, celem pozyskania środków na uiszczenie wpisu, ponieważ mieszkania te mają zajętą hipotekę przez kredytodawcę i komornika, natomiast przy sprzedaży wymagana jest ich zgoda. Posiadana działka jest przedmiotem toczącego się przed Sądem Rejonowym postępowania i gdy zapadnie wyrok zgodny z żądaniem pozwu, prawdopodobnie straci charakter budowlany. M. M. zaznaczył, że obecnie przeciwko jego żonie toczą się postępowania egzekucyjne na kwotę [...] zł. Razem z żoną skarżący zadłużony jest na łączną kwotę [...] zł, z czego [...] zł. jest wymagalne natychmiast. Podał, że ma również zaległości czynszowe. Dodał, że referendarz sądowy nie wziął pod uwagę, że przyczyną złożenia przez skarżącego tak dużej liczby skarg były nieprawidłowe działania pracowników IPN. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: ppsa, w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, że złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy jest w całości rozpoznawany przez Sąd w świetle przesłanek z art. 246 ppsa. Sąd - orzekając w tym zakresie - nie jest w żaden sposób związany wcześniej wydanym w tym przedmiocie postanowieniem. W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że stan majątkowy oraz możliwości płatnicze M. M. i jego rodziny ustalono również w oparciu o dokumenty źródłowe nadesłane przez skarżącego do innych jego spraw zawisłych przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, które zarejestrowano w II KO/Wa 68/15. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 ppsa, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, że prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez jego strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Nadto strona wstępująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia jego kosztów, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. Skoro obowiązek wykazania przesłanek, o których mowa w art. 246 ppsa, obciąża wnioskodawcę, winien on złożyć pełne, jasne, a przede wszystkim wiarygodne oświadczenie o swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej. Oznacza to, że to na osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy został przerzucony ciężar przedstawienia swojej sytuacji materialnej w taki sposób, aby przekonać o zasadności złożonego wniosku. Dokonując analizy złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach oraz dokumentów, znajdujących się w II KO/Wa 68/15, Sąd doszedł do przekonania, że wniosek o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie. Zadeklarowany przez stronę w formularzu dochód miesięczny w gospodarstwie domowym, wynoszący [...] zł, nie jest znaczny, jednak M. M. jest posiadaczem trzech nieruchomości: dwóch mieszkań w W. oraz działki budowlanej w W. w dzielnicy B. Z tytułu najmu mniejszego z mieszkań uzyskuje dochód w wysokości [...] zł miesięcznie, jednak - według oświadczenia skarżącego - dochody te wydatkowane są na spłatę zaciągniętego kredytu hipotecznego. Skarżący podniósł, że wraz z żoną jest zadłużony na łącznie [...] tys. zł, z podanej sumy kwota [...] tys. zł jest wymagalna natychmiast. W ocenie Sądu, okoliczności dotyczące sumy zadłużenia, czy też natychmiastowej wymagalności zaległych należności, nie mogą być uznane za zdarzenie przemawiające za uwzględnieniem wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny w analogicznych sytuacjach prezentuje jednoznaczne stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne (m.in. raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, dostępne http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowo-administracyjnych na Skarb Państwa (por. Naczelny Sąd Administracyjny, m.in. w orzeczeniach z 9 lutego 2006 r., sygn. akt I FZ 9/06, czy z 14 czerwca 2005 r., sygn. akt II OZ 475/05, dostępne http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Z tego względu należy uznać, że skoro skarżący spłaca należności kredytowe, to ma również możliwość poniesienia kosztów sądowych w niniejszej sprawie, które w chwili obecnej wynoszą 200 zł. W orzecznictwie sądów administracyjnych posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości o znacznej wartości, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych. Sądy administracyjne prezentują pogląd, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z jego kosztami oraz zapewnić na ten cel niezbędne środki. Zatem w analizowanej sytuacji w ramach planowania wydatków, prowadząc rozległą działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, skarżący powinien uwzględnić także konieczność zapewnienia środków na ich prowadzenie. Nie będzie również podstawą do przyznania zwolnienia od kosztów sądowych twierdzenie strony, że niemożliwe jest natychmiastowe zbycie jednej z posiadanych nieruchomości. Zdaniem Sądu, posiadanymi nieruchomościami skarżący może rozporządzać w sposób przynoszący mu dochody, tym bardziej, że położone są w Warszawie. Natomiast nie jest rolą Sądu wskazywanie skarżącemu w jaki sposób powinien obracać majątkiem, by przynosił dochód. Niewykorzystywanie posiadanego majątku w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swojej rodziny oraz do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie WSA w Szczecinie z dnia 12 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Sz 428/12, dostępne na stronie internetowej: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy również zauważyć, że żona skarżącego nabyła i posiada prawa do [...] udziałów kapitału zakładowego spółki [...] Sp. z o.o. w W. o wartości nominalnej [...] zł. Na podstawie aktu notarialnego z [...] grudnia 2007 r. skarżący i jego żona ograniczyli obowiązującą ich wspólność ustawową dokonując częściowego podziału majątku wspólnego tak, że wszystkie prawa wynikające z [...] udziałów kapitału zakładowego [...] Sp. z o.o. w W. o wartości nominalnej [...] zł aktualnie stanowią majątek osobisty żony skarżącego, który podlega egzekucji na kwotę [...] tys. zł (wg. oświadczenia skarżącego). W ocenie Sądu, fakt częściowego podziału majątku wspólnego oraz podleganie egzekucji nie ma znaczenia dla niniejszej sprawy. Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U z 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm.) małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, ONSAiWSA 2005). Obowiązek ten rozszerza się także na partycypowanie w kosztach zaistniałych procesów sądowych (vide postanowienie NSA z 4 grudnia 2008 r., sygn. akt I FZ 460/08). Zaznaczyć również należy, iż rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Błędne jest zatem założenie, iż rozdzielność majątkowa małżeńska zwalnia jednego małżonka z pomocy finansowej na rzecz drugiego w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (v. postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 981/12; postanowienie NSA z 29 czerwca 2010 r., sygn. akt I FZ 229/09, postanowienie NSA z 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08). Podkreślić należy, że z oświadczenia skarżącego wynika, iż jest on bezrobotny. M. M. nie dołączył jednak dokumentów potwierdzających fakt bycia całkowicie, czy też częściowo niezdolnym do pracy. Wobec powyższego, zdaniem Sądu, skarżący ma możliwość podjęcia zatrudnienia. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza w swoich orzeczeniach, że w sytuacji nieusprawiedliwionego niewykorzystywania możliwości zarobkowych, jak i niepodejmowania działalności zarobkowej, przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie jest wykluczone (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I FZ 464/04, I FZ 465/04. II FZ 211/05, dostępne http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Należy także zauważyć, że kwestia oceny sytuacji majątkowej M. M. była już przedmiotem analizy Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w podobnych okolicznościach faktycznych oddalił zażalenie skarżącego na odmowne postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (vide postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 kwietnia 2015 r., sygn. akt I OZ 331/15, dostępne w bazie orzeczeń www. nsa.gov.pl). Reasumując należy stwierdzić, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zapewnienia stronie bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej. Natomiast z informacji ujawnionych w formularzu urzędowym, czy też w dokumentach źródłowych zarejestrowanych w II KO/Wa 68/15, nie wynika, że skarżący wypełnia przesłanki art. 246 § 1 pkt 2 ppsa. Z tego względu, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowił, jak w sentencji postanowienia.