II SA/Wa 609/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, Sędzia WSA Danuta Kania (spr.), Asesor WSA Dorota Kozub-Marciniak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 listopada 2024 r. sprawy ze skargi S. K. reprezentowanego przez opiekuna prawnego B. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie jest decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS") z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...] o odmowie przyznania S. K. (dalej: "Skarżący") renty rodzinnej w drodze wyjątku. Z akt sprawy wynika, że wnioskiem z dnia [...] października 2023 r. B. K., przedstawicielka ustawowa małoletniego S. K., zwróciła się do Prezesa ZUS ww. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce E. K. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że E. K. chorowała przez długi okres czasu i nie miała możliwości podjęcia zatrudnienia. Ojciec małoletniego jest natomiast pozbawiony praw rodzicielskich. Prezes ZUS decyzją z dnia [...] lutego 2024 r. nr [...], na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251), dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS", odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu powołał treść ww. przepisu. Wskazał, że przyznanie renty jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podkreślił, że warunki określone w ww. przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Powołując się na dokumentację znajdującą się w aktach rentowych organ stwierdził, że udokumentowano jedynie 1 rok, 4 miesiące i 20 dni łącznych okresów składkowych matki dziecka, która stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 30 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem częściowej niezdolności do pracy matki dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 7 miesięcy i 22 dni okresów składkowych. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2012-2018, 2018-2022 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez matkę dziecka zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Uwzględniając powyższe organ stwierdził, iż w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem we wskazanych przerwach w ubezpieczeniu wobec matki dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przy czym przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Końcowo organ zaznaczył, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Z dołączonej do wniosku dokumentacji rentowej wynika, że z tytułu umieszczenia małoletniego S. K. w rodzinie zastępczej, B. K. otrzymuje pomoc pieniężną na pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Ponadto dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie przekracza kwotę brutto najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 złotych brutto. Nie można zatem uznać, że małoletni pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. W skardze na powyższą decyzję Prezesa ZUS S. K., reprezentowany przez pełnomocnika, zarzucił naruszenie: 1) art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego niezastosowanie na skutek błędnego uznania, iż będąc małoletnim synem ubezpieczonej E. K., zmarłej w sierpniu 2024 r., nie spełnia wymagań do przyznania mu renty rodzinnej w drodze wyjątku, w sytuacji gdy spełnia warunki wskazane w tym przepisie do przyznania mu tego świadczenia, 2) art. 7, art. 77 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.), dalej: "k.p.a.", poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób niepełny i błędnego ustalenia, że nie zachodzą szczególne okoliczności do przyznania małoletniemu renty rodzinnej w drodze wyjątku, a nadto błędnego ustalenia, że małoletni posiada niezbędne środki utrzymania, skoro rodzina zastępcza otrzymuje na małoletniego pomoc pieniężną na pokrycie kosztów jego utrzymania. W związku z powyższymi zarzutami Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że w okresie 2012 - 2018 E. K. kontynuowania edukację na wyższych szczeblach i w związku z tym w ww. okresie nie świadczyła pracy. W 2019 r. urodził się S. K., którego samotnie wychowywała. Ojciec dziecka nie prowadził z E. K. wspólnego gospodarstwa domowego i nie pomagał w wychowaniu syna. Z tych powodów w latach 2018 - 2022 E. K. nie wykonywała pracy zarobkowej. Natomiast już w 2021 r. u wymienionej zdiagnozowano chorobę nowotworową, która to choroba bardzo szybko postępowała i w konsekwencji doprowadziła do jej śmierci. Na skutek choroby E. K. została uznana za całkowicie niezdolną do pracy. Dalej wskazano, iż rodzina zastępcza otrzymuje pomoc finansową na pokrycie kosztów utrzymania małoletniego w wysokości około 900 złotych miesięcznie. Natomiast od dnia 1 kwietnia 2024 r. najniższa emerytura wynosić będzie 1.780,96 złotych brutto, co stanowi kwotę wyższą od kwoty ww. pomocy finansowej. Nie można zatem podzielić stanowiska organu, że małoletni posiada niezbędne środki utrzymania. Podniesiono również, iż nie sposób uznać, że w sytuacji, gdy matka małoletniego w wieku 30 lat została uznana za całkowicie niezdolną do pracy z uwagi na postępującą chorobę nowotworową, a przed 30-stym rokiem życia kształciła się i wychowywała samotnie dziecko, to nie zachodzą w sprawie szczególne okoliczności przemawiające za przyznaniem małoletniemu renty rodzinnej w drodze wyjątku. Zaznaczono, iż w czasie gdy matka małoletniego nie kształciła się i nie wychowywała syna, to świadczyła pracę zarobkową i z tego tytułu odprowadzała składki na ubezpieczenie społeczne. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi podtrzymując stanowisko jak w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sprawa została rozpoznana na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024r. poz. 935 ze zm.), dalej: "p.p.s.a.". Przepis ten stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie 14 dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie natomiast z art. 120 p.p.s.a. w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. W niniejszej sprawie zarówno Skarżący, jak i Prezes ZUS wnieśli o rozpoznanie przedmiotowej sprawy w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 2492 ze zm.), dalej: "p.u.s.a." oraz art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. W myśl art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (§ 2). Rozpatrując skargę wedle powyższych kryteriów Sąd stwierdził, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich wymienionych w przepisie przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, jest finansowane z budżetu państwa (art. 84 ww. ustawy), a jego przyznanie przez Prezesa ZUS następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego, którego granice wyznaczają przesłanki wymienione w ww. przepisie. Ocena, czy w danej sprawie przesłanki te zostały spełnione należy do organu, który musi ustalić istotne okoliczności faktyczne oraz poddać je należytej analizie czyniąc zadość regułom postępowania dowodowego określonym w Kodeksie postępowania administracyjnego (art. 124 ww. ustawy). Sądowa kontrola decyzji uznaniowej, jakkolwiek ma ograniczony zakres, to jednak wymaga zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności, tj. czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontrolując decyzję uznaniową sąd nie jest natomiast uprawniony do dokonywania oceny tego, w jaki sposób organ administracji - wypełniając treści kryteriów słusznościowych czy celowościowych - realizuje określoną politykę stosowania prawa administracyjnego. W konsekwencji, w sprawach uznania administracyjnego sąd bada, czy decyzja organu nie jest arbitralna (dowolna) lub podjęta przy użyciu niedozwolonych kryteriów. W niniejszej sprawie małoletni S. K. domagał się przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłej matce E. K.. Prawidłowo zatem organ wskazał, iż w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlegało spełnienie warunków do uzyskania renty przez osobę zmarłą, a następnie przez członka rodziny osoby zmarłej. Trafnie również stwierdził, że brak wymaganego okresu ubezpieczenia zmarłej matki dziecka, warunkujący uzyskanie świadczenia na zasadach ogólnych, nie był spowodowany zaistnieniem szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania ww. przepisu uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, niepubl.; wyrok NSA z dnia 18 czerwca 2021 r. sygn. akt III OSK 3883/21; CBOSA). Co istotne, zaistnienie tego rodzaju zdarzenia bądź stanu winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (por. wyrok NSA z dnia 12 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 37/20; CBOSA). Z akt sprawy wynika, że do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy (orzeczonej od dnia 24 sierpnia 2022 r. - zgodnie z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] grudnia 2023 r. - k. 13 akt admin.) udokumentowano 1 rok, 4 miesiące i 20 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed datą powstania częściowej niezdolności do pracy (orzeczonej od dnia 29 czerwca 2022 r.), zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano zaledwie 7 miesięcy i 22 dni okresów składkowych. Z akt sprawy nie wynika, aby w odnotowanych przez organ przerwach w ubezpieczeniu, tj. od dnia 1 października 2012 r. do dnia 31 stycznia 2018 r., od dnia 21 czerwca 2018 r. do dnia 28 czerwca 2022 r. (k. 15 akt admin.), wobec zmarłej E. K. była orzeczona całkowita, czy choćby częściowa, niezdolność do pracy. Jako przyczyny niewypracowania przez matkę małoletniego adekwatnego okresu ubezpieczenia wskazywano okres kształcenia się (nie przedstawiono jednak żadnych dokumentów potwierdzających te okoliczności) oraz urodzenia i samotnego wychowywania syna. Jednak w ocenie Sądu wymienione przyczyny nie stanowią "okoliczności szczególnych" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, usprawiedliwiających niewypracowanie wymaganego okresu w celu uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Pobieranie nauki przez osobę pełnoletnią nie wyklucza możliwości zatrudnienia i odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne. Natomiast wychowywanie dzieci czy opieka nad członkami rodziny stanowi życiowy wybór pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia i poświęceniu się wychowaniu czy opiece, a kontynuowaniem zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień emerytalno-rentowych, wynikających z ubezpieczenia społecznego. Urodzenie i wychowywanie dziecka nie było zatem okolicznością niezależną od woli zmarłej matki, która usprawiedliwia brakujący do wymaganego okres ubezpieczenia. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, który podkreślał, że "okoliczności szczególne" to okoliczności od osoby ubezpieczonej niezależne, niezawinione i niemożliwe do przezwyciężenia, wykluczające jego aktywność zawodową, a za takie nie można uznać rezygnacji z pracy z uwagi na osobiste sprawowanie opieki nad dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Jest to bowiem dobrowolny wybór każdej osoby i nie może być traktowany jako przesłanka przyznawania świadczenia w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (por. wyroki NSA: z dnia 15 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 3375/15; z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt I OSK 1610/14; z dnia 9 lutego 2024 r., sygn. akt III OSK 1440/23; CBOSA). W świetle powyższego trafne jest stanowisko Prezesa ZUS, iż w niniejszej sprawie nie została spełniona przesłanka "szczególnych okoliczności", z powodu których zmarła matka małoletniego nie nabyła uprawnień do świadczenia rentowego na ogólnych zasadach. Wydając rozstrzygnięcie organ trafnie wskazał również, że nie została spełniona przesłanka nieposiadania przez małoletniego niezbędnych środków utrzymania. Przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zawierają definicji "niezbędnych środków utrzymania". Sposób rozumienia tego pojęcia został wypracowany przez judykaturę. Aktualnie przyjmuje się, że przez "niezbędne" środki utrzymania należy rozumieć kwotę brutto najniższego świadczenia emerytalnego przyznawanego w trybie zwykłym. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku "niezbędnych", a nie "niewystarczających" środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być zatem dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. W konsekwencji, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku (dochody brutto) z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne - minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (brutto); (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 19 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 292/11; z dnia 16 kwietnia 2014 r. sygn., akt I OSK 121/14; z dnia 23 lutego 2021 r., sygn. akt III OSK 3029/21; z dnia 18 lipca 2023 r., sygn. akt III OSK 1252/22; CBOSA). Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Subiektywnie trudna sytuacja rodzinna i majątkowa osoby zainteresowanej w dacie złożenia wniosku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie może sama w sobie uzasadniać przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Osoba taka może natomiast ubiegać się w ramach szeroko rozumianej pomocy społecznej o przyznanie innego rodzaju świadczeń (por. wyrok NSA z dnia 8 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 1510/17; CBOSA). Zgodnie z ustaleniami organu gospodarstwo domowe małoletniego składa się z trzech osób (Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej - k. 3 akt admin.), zaś dochód przypadający na jednego członka rodziny wynosił 1603,38 złotych brutto (świadczenia emerytalne dziadków małoletniego), a więc był wyższy od kwoty najniższej emerytury (renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej), która w dacie wydania zaskarżonej decyzji wynosiła 1588,44 złotych brutto (art. 85 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Bez istotnego znaczenia pozostaje przy tym okoliczność, że świadczenie przyznawane rodzinie zastępczej na pokrycie kosztów utrzymania małoletniego jest niższe od ww. kwoty najniższej emerytury. Wysokość tego świadczenia nie wpłynęła bowiem na ustalenia organu co do spełnienia przez małoletniego przesłanki posiadania niezbędnych środków utrzymania (k. 21 verte akt admin.). W świetle powyższego stwierdzić należy, że Prezes ZUS miał podstawy do wydania decyzji o odmowie przyznania małoletniemu renty rodzinnej w drodze wyjątku. Nie zostały bowiem spełnione przesłanki warunkujące przyznanie tego świadczenia. Zaskarżona decyzja nie narusza art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ani art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Organ ustalił wszystkie istotne okoliczności sprawy, rozważył i prawidłowo ocenił zgromadzony materiał dowodowy, zaś podjęte rozstrzygnięcie należycie uzasadnił, czyniąc zadość wymogom z art. 107 § 3 k.p.a. Skarga nie podlega zatem uwzględnieniu. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.