III SA/Wa 52/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Aneta Trochim - Tuchorska po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu U. sp. z o.o. z siedzibą w W. od postanowienia referendarza sądowego z 18 marca 2016r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi U. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2015r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień i maj 2014r. postanawia - utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie - U. sp. z o.o. z siedzibą w W. (dalej "Skarżąca" lub "Spółka") pismem z 17 grudnia 2015r. wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia [...] listopada 2015r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za kwiecień i maj 2014r. Skarżąca w skardze a następnie na urzędowym formularzu PPPr wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wskazała, że: nie ma wolnych środków finansowych, rachunki bankowe zostały zajęte w czasie postępowania egzekucyjnego; organy podatkowe dokonują zajęć wierzytelności spółki przysługujących od kontrahentów, co może prowadzić do utraty płynności finansowej; stan na rachunku bankowym to [...] zł; wysokość kapitału zakładowego to [...] tys. zł; wysokość zysku/straty za ostatni rok to 50.490,87 zł; w przypadku dalszych egzekucji będzie zmuszona zwolnić wszystkich pracowników; zadeklarowała gotowość uiszczenia kwoty 20 tys. zł. W wykonaniu wezwań referendarza sądowego, m.in. o zestawienie faktur VAT za 3 miesiące prowadzenia działalności gospodarczej, wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące prowadzenia działalności gospodarczej, zestawienie należności i zobowiązań, wysokości dopłat poczynionych przez wspólników, wskazanie wysokości i źródeł finansowania działalności spółki – korespondencji, obsługi prawnej, księgowej etc, Spółka wskazała, że: nie jest w stanie przedłożyć faktur, ponieważ są one przedmiotem prowadzonej kontroli; działa na podstawie środków wniesionych przez wspólnika w wysokości 500 tys. zł; poniesie koszty obsługi prawnej po wydaniu przez Sąd orzeczenia; zatrudnia 46 osób, miesięczne koszty z tego tytułu to 53 tys. zł. Spółka złożyła zestawienie należności i zobowiązań, wprowadzenie do sprawozdania finansowego, bilans, rachunek zysków i strat za 2013r. i 2014r. Postanowieniem z 18 marca 2016r. referendarz sądowy odmówił Spółce przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, że Spółka nie wykazała zaistnienia przesłanki z art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r. poz. 270 ze zm.; dalej "P.p.s.a.") uzasadniającej zwolnienie w całości od kosztów sądowych. Referendarz sądowy wziął przede wszystkim pod uwagę to, że spór w sprawie dotyczy fikcyjności dokumentacji podatkowo-księgowej i obrotu VAT, dodatkowo Spółka realizuje inne zobowiązania, w tym zobowiązania cywilnoprawne w większych kwotach (np. 53 tys. zł), a ponadto spór podatkowy rozpoczął się (i dalej trwa) w okresie, kiedy Spółka posiadała (i posiada obecnie) środki finansowe. W piśmie z 31 marca 2016r. stanowiącym sprzeciw od powyższego orzeczenia referendarza sądowego, Skarżąca uznała, że narusza ono art. 246 § 2 P.p.s.a. poprzez nieprzyznanie prawa pomocy w sytuacji gdy Skarżąca wykazała, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. W uzasadnieniu sprzeciwu Skarżąca wskazała, że w toku postepowania składała żądane przez referendarza sądowego dokumenty, które były w jej posiadaniu. Podniosła, że dążyła do jak najdokładniejszego przedstawienia sytuacji majątkowej, jednak referendarz sądowy nie odniósł się do przedstawionych przez Skarżącą wyjaśnień, lecz skupił się na twierdzeniach zawartych w orzeczeniach Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skarżąca zarzuciła również, że w uzasadnieniu postanowienia zawarto niejasne wywody, do których trudno się odnieść. Dodatkowo Skarżąca podkreśliła, że przychód nie stanowi środków finansowych, którymi Skarżąca może swobodnie dysponować w szczególności, gdy prowadzone jest postępowanie egzekucyjne, w toku którego organ egzekucyjny zajął rachunki bankowe. Wątpliwości Skarżącej budzi również dokonana przez referendarza sądowego ocena możliwości uzyskania środków finansowych w postaci instrumentów dłużnych, opierająca się jedynie na informacjach przedstawionych na stronie internetowej Skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 P.p.s.a., w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest, że strona wnosząca do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki obowiązana jest do uiszczenia kosztów sądowych. Zgodnie bowiem z art. 199 P.p.s.a. – strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W rozpoznawanej sprawie Skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, tj. w zakresie częściowym. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., osoba prawna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Określenie "gdy osoba prawna wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Zatem rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez wnioskodawcę. Wskazać także należy, iż przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej nie jest obligatoryjne, mimo spełnienia przez nią przesłanek, na co wskazuje zawarty w treści 246 § 2 P.p.s.a. zwrot "może być przyznane". W orzecznictwie podkreśla się jednakże, iż udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalności gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów także sądowych (vide: postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04, GZ 64/04 niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 84 Konstytucji RP każdy ma obowiązek świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych. Zwolnienie od tego rodzaju danin stanowi więc odstępstwo od konstytucyjnej zasady ich powszechnego i równego ponoszenia. Dlatego winno być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2005r., sygn. akt FZ 478/04 niepubl.). Dodatkowo wskazać należy, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek udowodnienia zaistnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jemu prawa pomocy w określonym zakresie. W sytuacji, gdy wnioskodawca jest osobą prawną, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, musi ona wykazać nie tylko, iż nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, lecz także że nie ma ich, mimo wykorzystania wszelkich możliwości, aby zdobyć fundusze na ich pokrycie. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że Skarżąca nie wykazała w sposób należyty, iż nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego wymagalnym kosztem Skarżącej jest wpis sądowy od skargi w wysokości 88.751 zł. Jak słusznie wskazał referendarz sądowy, nie jest okolicznością usprawiedliwiającą niezłożenie ewidencji zakupów oraz zestawienia faktur VAT to, że są one przedmiotem prowadzonej kontroli, bowiem strona, co do zasady, ma prawo do zapoznania się z aktami sprawy, niezależnie już od faktu (obowiązku) archiwizowania przez nią dokumentacji podatkowo księgowej. Spółka nie wykazała przy tym, by organy odmówiły jej sporządzenia kopii (wypożyczonych) dokumentów, czy uniemożliwiły jej zapoznania się z nimi. Jak wynika z akt sprawy przedmiotem sporu toczącego się przed organami podatkowymi od czerwca 2014r. w sprawie "rzetelności deklarowanych podstaw opodatkowania" jest m.in. (rzekome) wystawianie przez Spółkę faktur, które nie dokumentują faktycznych zdarzeń gospodarczych (tzw. "pustych faktur"). Jak słusznie wskazał referendarz sądowy Skarżąca, począwszy od wskazanej daty powinna liczyć się z kosztami "dochodzenia do prawdy" – tym bardziej z uwagi na fakt dysponowania przez nią profesjonalną pomocą prawną. W orzecznictwie kładzie się nacisk na to, że każdy podmiot prowadzący działalność gospodarczą powinien przewidzieć konieczność ponoszenia kosztów spraw sądowych związanych z prowadzoną działalnością i mieć wygospodarowane na ten cel środki finansowe (Postanowienie z 28 marca 2014r., I OZ 232/14, 17 grudnia 2014r., I FZ 459/14). Uwaga ta ma wymiar "kwalifikowany", jeżeli spółka prowadzi "ryzykowną" działalność gospodarczą, a z całą pewnością wymóg "ostrożności" obowiązuje od daty wszczęcia postępowań podatkowych. Jeśli spółka nie przewiduje konieczności sporów sądowych, to skutki takiego działania obciążają przedsiębiorcę (postanowienie z 18 stycznia 2008r. I OZ 809/07, CBOSA). Ponadto podkreślić należy, że jeżeli Spółka generowała przychody i miała miesięczny obrót, zatem mogła dowolnie dysponować swymi przychodami i mimo że deklarowała straty przekraczające jej przychody, to koszty sądowe winny były zostać uznane za część kosztów działalności gospodarczej prowadzonej przez Skarżącą. Ponadto z nadesłanego zestawienia należności i zobowiązań wynika, że także w ostatnich miesiącach Spółka odnotowała obrót w wielkości umożliwiającej jej "wkomponowanie" w szereg innych kosztów, także kosztów sporu w niniejszej sprawie, zwłaszcza że opłaty sądowe powinny być traktowane jako część kosztów działalności przedsiębiorcy. Dodatkowo stwierdzić należy, że słusznie referendarz sądowy wskazał, że w niniejszej sprawie Spółka realizuje inne zobowiązania, w tym zobowiązania cywilnoprawne w większych kwotach (np. 53 tys. zł), a ponadto spór podatkowy rozpoczął się w okresie, kiedy Spółka posiadała (i posiada obecnie) środki finansowe. Wyjaśnić również należy, co również akcentował referendarz sądowy, że spółka prawa handlowego, która twierdzi, że nie dysponuje bieżącymi środkami na koszty sądowe, powinna udowodnić, że nie jest w stanie uzyskać ich od wspólników, zanim o pomoc zwróci się do Skarbu Państwa. Brak podjęcia działań w tym zakresie uniemożliwia uwzględnienie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (postanowienie SN z 23 stycznia 2015r., sygn. akt I ACz 1067/14). Potwierdzić też należy słuszność twierdzeń, zgodnie z którymi brak jest priorytetu zobowiązań prywatnoprawnych względem danin publicznych i dlatego nawet wszczęcie postępowania likwidacyjnego nie uzasadnia automatycznie przyznania prawa pomocy (postanowienie z 29 stycznia 2015r., sygn. akt II FZ 2105/14). Co więcej, słuszne wydają się tezy, że deklarowana przez Spółkę możliwa groźba sparaliżowania działalności Spółki nie tylko jeszcze nie nastąpiła, lecz nie jest okolicznością uzasadniającą przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Do sytuacji Spółki należy odnieść również poglądy wyrażane niejednokrotnie w orzecznictwie, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011r., I OZ 191/11, dost. CBOSA). Podkreślenia wymaga również fakt, że Spółka uchyliła się od przedłożenia wszystkich dokumentów księgowych (ewidencji zakupów i sprzedaży, zestawienia faktur VAT) mimo wezwań referendarza sądowego. Ponadto Skarżąca nie wykazała, że niemożliwe było sporządzenie kopii ww. dokumentów, bądź też że organy podatkowe uniemożliwiły jej zrealizowanie wezwania. Odnosząc się do nadesłanych do Sądu dokumentów i oświadczeń Spółki wynika, że co miesiąc przeznacza ona na wynagrodzenia kwotę 53 tys. zł, posiada środki na uiszczenie wpisu w wysokości 20 tys. zł, posiada też środki na rachunku bankowym (ok 30 tys. zł). Pod uwagę należy też wziąć przychody wynikające z rachunków zysków i strat na 31 grudnia 2014r. w kwocie 33.261.193 zł. Zgodnie z dominującą w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wykładnią art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a., brak jest podstaw do udzielenia przedsiębiorcy będącemu osobą prawną wparcia finansowego przez Skarb Państwa, jeżeli mimo trudności finansowych nadal prowadzi działalność gospodarczą oraz nie wszczął postępowania upadłościowego czy naprawczego (zob. post. NSA z 24 marca 2015r., II FZ 36/15). Koszty sądowe (a ściślej możliwość prowadzenia sporów sądowych, z którymi te koszty się wiążą) stanowią element ryzyka podejmowanego w ramach działalności gospodarczej (por. post. NSA z 25 lutego 2015r., I FZ 43/15). Z kolei w postanowieniu z 4 września 2014r. o sygn. akt V SAB/Wa 5/14, WSA w Warszawie wskazał, iż celem działalności gospodarczej jest osiągnięcie zysku. Jeżeli więc przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą, to mu się ona opłaca, nawet jeśli przejściowo ma pewne kłopoty finansowe. W przeciwnym wypadku racjonalnym działaniem byłaby likwidacja działalności. Jeżeli natomiast przedsiębiorca faktycznie działalności nie prowadzi, lecz jej nie likwiduje i nie wniósł o ogłoszenie upadłości, to nie ma podstaw do finansowania takiego przedsiębiorcy przez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd podtrzymuje zatem prawidłowość stwierdzeń referendarza sądowego, że racjonalny uczestnik obrotu gospodarczego powinien zabezpieczyć środki na ponoszenie wszelkich zobowiązań publicznoprawnych, w tym ponoszenie kosztów ewentualnych postępowań sądowych. Z uwagi na całokształt powyżej wskazanych okoliczności Sąd uznał zatem, że referendarz sądowy trafnie ocenił, że przesłanka z art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. nie została spełniona. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a., utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z dnia 18 marca 2016r.