IV SA/Wa 489/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Anita Wielopolska, , po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. M. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 1 września 2017 r., sygn. akt IV SA/Wa 489/17, odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. M. na postanowienie Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] grudnia 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego z dnia 1 września 2017 r. J. M. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na postanowienie Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] grudnia 2016 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi skarżąca zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w części w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z uzasadnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z bratem i siostrą. Ich miesięczny dochód netto wynosi ok. 2.640 zł, na który składa się dochód uzyskiwany z renty przez skarżącą (ok. 760 zł), emerytura brata (915 zł) i świadczenie wypłacane przez ZUS siostrze skarżącej (967,80 zł). W skład majątku skarżącej wchodzi dom o pow. 80 m2, nieruchomość rolna o pow. 11,35 ha. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wyjaśniła, że dom jest bezwartościowy, zawilgocony, w złym stanie technicznym. Stwierdziła, że chciała sprzedać nieruchomość rolną, która jednak nie znalazła nabywcy. Podała, że nie posiada oszczędności i wartościowych przedmiotów, a jedynie długi. Do zobowiązań i stałych wydatków wnioskodawczyni zaliczyła kredyty, pożyczki, koszty leków, jedzenia, opału i ubrania oraz "pomocy na polu". Podkreśliła, że zboża nie można sprzedać oraz stwierdziła, że od 2007 r. nie ma prądu, ponosi same straty i ma problem z mieleniem zboża. Skarżąca do wniosku dołączyła: 1) kopię harmonogramu spłaty pożyczki w banku (kwota pożyczki: 1.100,00 zł) z ratą miesięczną 484,52 zł, 2) druki regulujące raty na rzecz [...] 3) kopię decyzji z dnia [...] lutego 2016 r. w sprawie łącznego zobowiązania pieniężnego z tytułu podatku rolnego, podatku od nieruchomości i podatku leśnego za 2016 r.; 4) kserokopie pięciu faktur (z listopada 2016 r, z grudnia 2016 r., z lutego 2017 r. i dwie z marca 2017 r.), potwierdzających nabycie produktów stanowiące karmę dla zwierząt hodowlanych (faktury z marca na kwotę 940 zł, a z lutego na kwotę 900 zł). W odpowiedzi na wezwanie do nadesłania dodatkowych dokumentów - skarżąca złożyła do akt sprawy - ponownie kopie pocztowych przekazów pieniężnych świadczeń otrzymywanych przez siebie i rodzeństwo, a także oświadczenie z którego wynika, że jej rodzeństwo nie posiada rachunków bankowych i nie prowadzi działalności rolniczej. Ponadto wskazała, że Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nie wydaje zaświadczeń o wysokości płatności, jeżeli dana osoba nie posiada ziemi, a decyzje z ZUS i KRUS, jak również umowa pożyczki, zostały zniszczone lub wyrzucone. Nadto dodała, że z powodu braku środków nie reguluje zobowiązań przelewami z rachunku bankowego. Uzupełniając ponownie wniosek skarżąca oświadczyła, że jej brat nie posiada ziemi z uwagi na wymóg otrzymania emerytury. Zaznaczyła, że w związku z powyższym jej brat nie otrzymuje płatności z ARiMR. Skarżąca wyjaśniła, że z powodu braku energii elektrycznej kupuje paszę dla zwierzą. Do pisma dołączyła kopię pisma 16 sierpnia 2017 r. skierowanego do Dyrektora Biura Powiatowego ARiMR w [...], w którym zwróciła się o przesłanie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie informacji w sprawie płatności otrzymanych przez nią, jej brata i siostrę. Postanowieniem z dnia 1 września 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie z powodu nieprzedstawienia pełnej dokumentacji źródłowej dotyczącej jej stanu majątkowego i dochodów. Od powyższego postanowienia w ustawowym terminie skarżąca złożyła sprzeciw wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżąca wskazała, że jej brat zmarł (dołączając kopię aktu zgonu brata z dnia [...] sierpnia 2017 r.) i ponownie powołała się na trudną sytuację materialną, która jej zdaniem uzasadnia zwolnienie od kosztów sądowych. Do pisma dołączyła m.in. faktury VAT na zakup paszy dla zwierząt gospodarskich, wydruk z jej rachunku bankowego ze stanem końcowym na dzień 22 września 2017 r. w kwocie 29,86 zł, decyzje o przyznanych płatnościach na rok 2016 r. w łącznej sumie przewyższającej kwotę 14.000 zł oraz fakturę za usługi pogrzebowe w związku ze śmiercią brata. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., zwanej dalej "P.p.s.a.") - w brzmieniu znajdującym zastosowanie do spraw, w których skargi wniesiono po dniu 14 sierpnia 2015 r. - rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a wojewódzki sąd administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Stosownie do art. 245 § 3 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy uzależnione jest jednak od spełnienia przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Zgodnie z § 1 pkt 2 tego artykułu osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z konstrukcji tego przepisu wynika, iż to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Przyjętą regułą jest, iż obowiązkiem stron jest ponoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy należy traktować, jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację majątkową strony skarżącej oraz jej zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Z wniosku oraz dokumentów przedstawionych przez skarżącą wynika, że utrzymuje się ona wraz z siostrą (po śmierci brata) ze świadczeń emerytalnych w wysokości ok. 1.727 zł oraz dochodu uzyskiwanego z gospodarstwa rolnego, na który składają się m.in. płatności przyznane w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w kwocie ok. 14.000 zł (na rok 2016). Majątek skarżącej obejmuje dom, nieruchomości rolne o pow. 11,35 ha, a także inwentarz żywy obejmujący bydło domowe w ilości 12 sztuk (w tym 6 krów). Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, iż referendarz sądowy prawidłowo ocenił, że skarżąca nie wykazała, aby jej sytuacja materialna uzasadniała przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Przy ocenie czy sytuacja finansowa strony kwalifikuje ją do przyznania prawa pomocy Sąd bierze pod uwagę nie tylko wysokość uzyskiwanych dochodów, ale również jej stan majątkowy. Należy podkreślić, że treść przepisów p.p.s.a., pozwala na przyznanie prawa pomocy wyłącznie w sytuacjach wyjątkowych, w których strona skarżąca ponad wszelką wątpliwość udowodni, że nie jest i nie będzie w stanie w przyszłości wygospodarować środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Nadesłane do Sądu dokumenty oraz złożone oświadczenia, nie potwierdzają, aby tego rodzaju szczególna sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Sąd podziela pogląd zaprezentowany przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z 24 lipca 1980 r. o sygn. akt I CZ 99/1980 (publ. LEX nr 8257), że dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla utrzymania. Przyznanie przez sąd prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć bowiem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie. Udzielenie bowiem prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11, z 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11). Instytucja prawa pomocy jest zatem wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. W doktrynie oraz orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jego celem jest bowiem zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Miesięczne dochody gospodarstwa domowego prowadzonego przez skarżącą wraz z siostrą nie dają podstaw do uznania, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Niewątpliwie miesięczny dochód osiągany przez gospodarstwo domowe skarżącej nie jest może znaczny w przeliczeniu na osobę, to jednak należy zauważyć, że skarżąca posiada dom o pow. 80 m² oraz gospodarstwo rolne, na które składają się grunty o pow. 11,35 ha oraz inwentarz żywy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych posiadanie majątku wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, z uwagi na to, że stan majątkowy to nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienia NSA z 20 października 2004 r., sygn. akt FZ 454/04, z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12 i z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11 oraz z 9 lipca 2015 r., sygn. akt I OZ 740/15). Z powyższego wynika, że podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Należy również wskazać należy, że fakt wysokich kosztów związanych z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, na który powołuje się skarżąca, związany jest z istotą prowadzenia gospodarstwa rolnego i nie ma podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty tej działalności są wysokie, w szczególności mając na uwadze ciągłe prowadzenie gospodarstwa rolnego. Wskazać trzeba, że również środki przeznaczone na działalność rolniczą nie mogą mieć pierwszeństwa przed obowiązkiem uiszczania danin publicznoprawnych, w tym ponoszeniem kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Podkreślić należy, iż z przedstawionych dokumentów wynika, że dochody uzyskiwane przez skarżącą pozwalają na poniesienie przez nią kosztów postępowania w niniejszej sprawie, które na obecnym etapie obejmują jedynie wpis sądowy od skargi w wysokości 100 zł. Wskazać również należy, że złej sytuacji majątkowej nie może potwierdzać konieczność spłaty kredytów. Jak zwraca się uwagę w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżący powinien liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (zob. np. postanowienia NSA z 25 sierpnia 2015 r., sygn. akt II GZ 387/15 i z 30 marca 2016 r., sygn. akt I GZ 164/16). Zobowiązania prywatne nie mogą być bowiem uprzywilejowane w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych (por. np. postanowienia NSA z 26 maja 2011 r., sygn. akt I FZ 130/11; z 18 lutego 2010 r., sygn. akt I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., sygn. akt II OZ 971/09). W ocenie Sądu zaskarżone postanowienie nie narusza zatem art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., bowiem skarżąca nie wykazała, jak wymaga tego art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy, Sąd na podstawie art. 260 § 1 i 3, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., postanowił, jak w sentencji.